(Был эссе Oscon 2004 конференцияһындағы сығышҡа нигеҙләнгән.)
Бер нисә ай элек мин яңы китапты тамамланым, һәм уға рецензияларҙа «провокацион» һәм «бәхәсле» тигән һүҙҙәрҙе гел күрәм. «Аҡылһыҙ» тигәнде әйтмәйем дә инде.
Мин был китапты бәхәсле итергә теләмәгәйнем. Мин уны һөҙөмтәле итергә тырыштым. Кешеләр белгән нәмәләрҙе уларға ҡабатлап, ваҡыттарын әрәм итергә теләмәнем. Бары тик айырмаларҙы («diffs») ғына биреү күпкә һөҙөмтәлерәк. Ләкин, күрәһең, был мотлаҡ рәүештә тынысһыҙландырғыс китапҡа килтерәлер.
Эдисондар
Ҡайһы идеяның иң бәхәсле булыуы хаҡында һорау юҡ: байлыҡтағы тигеҙһеҙлек беҙ уйлағандай ҙур проблема булмаҫҡа мөмкин тигән фараз.
Мин китапта байлыҡтағы айырма үҙенән-үҙе яҡшы нәмә тип әйтмәнем. Мин ҡайһы бер осраҡтарҙа ул яҡшы нәмәләрҙең билдәһе булырға мөмкин тинем. Өҙлөкһөҙ баш ауыртыуы яҡшы түгел, ләкин ул яҡшы нәмәнең билдәһе була ала — мәҫәлән, башығыҙға һуҡҡандан һуң һеҙҙең иҫегеҙгә килеүегеҙҙең.
Байлыҡтағы айырма етештереүсәнлектәге айырманың билдәһе булырға мөмкин. (Бер кешенән торған йәмғиәттә улар тап килә.) Һәм был, һис шикһеҙ, яҡшы күренеш: әгәр һеҙҙең йәмғиәттә етештереүсәнлектә айырма юҡ икән, был бөтәһе лә Томас Эдисон булғанға түгелдер. Был, моғайын, һеҙҙә бер ниндәй ҙә Томас Эдисондар булмағанғалыр.
Түбән технологиялы йәмғиәттә етештереүсәнлектә ҙур айырма күрмәйһегеҙ. Әгәр һеҙҙә усаҡ өсөн сыбыҡ-сабыҡ йыйған күсмәндәр ҡәбиләһе булһа, иң яҡшы сыбыҡ йыйыусы иң насарынан күпмегә етештереүсәнерәк булыр? Ике тапҡырғамы? Ә кешеләргә компьютер кеүек ҡатмарлы ҡорал биргәндә, уларҙың уның менән нимә эшләй алыуы араһындағы айырма сикһеҙ ҙур була.
Был яңы идея түгел. Фред Брукс был турала 1974 йылда уҡ яҙған, һәм ул өҙөмтә килтергән тикшеренеү 1968 йылда баҫылып сыҡҡан. Ләкин, минеңсә, ул программалаусылар араһындағы айырманы баһалап бөтмәгән. Ул етештереүсәнлек тураһында код юлдарында яҙған: иң яҡшы программалаусылар бирелгән бурысты ун тапҡырға тиҙерәк хәл итә ала. Әммә бурыс бирелмәгән булһа нисек? Программалауҙа, башҡа бик күп өлкәләрҙәге кеүек, иң ауыры — проблемаларҙы сисеү түгел, ә ниндәй проблемаларҙы сисергә кәрәклеген хәл итеү. Хыял көсөн үлсәүе ҡыйын, ләкин ғәмәлдә ул код юлдары менән үлсәнә торған етештереүсәнлектән өҫтөнөрәк тора.
Етештереүсәнлек теләһә ниндәй өлкәлә лә айырыла, ләкин ул шул тиклем ныҡ айырылған өлкәләр аҙ. Программалаусылар араһындағы айырма шул тиклем ҙур, хатта сифат яғынан айырмаға әйләнә. Шулай ҙа мин быны программалауға ғына хас нәмә тип уйламайым. Һәр өлкәлә технологиялар етештереүсәнлектәге айырмаларҙы көсәйтә. Программалауҙа бары тик технологик рычагтың ҙур булыуы ғына күренә, тип уйлайым. Әммә һәр өлкәлә рычаг оҙонораҡ була бара, шуға күрә беҙ күргән айырма — ваҡыт үтеү менән күберәк өлкәләр кисерәсәк күренеш. Һәм компанияларҙың, илдәрҙең уңышы уларҙың бының менән нисек эш итеүенә нығыраҡ бәйле буласаҡ.
Әгәр ҙә етештереүсәнлектәге айырма технологиялар менән бергә үҫә икән, иң етештереүсән шәхестәрҙең өлөшө сиктән тыш ҙур булып ҡына ҡалмаясаҡ, ә ваҡыт үтеү менән тағы ла артасаҡ. Төркөм етештергән продукттың 90%-ы уның ағзаларының 1%-ы тарафынан яһалған нөктәгә еткәс, әгәр берәй нәмә (викингтар баҫҡынымы, әллә үҙәкләштерелгән планлаштырыумы) уларҙың етештереүсәнлеген уртаса кимәлгә төшөрһә, һеҙ бик ҙур юғалтыу кисерәсәкһегеҙ.
Әгәр беҙ уларҙан максималь файҙа алырға теләһәк, ошо айырыуса етештереүсән кешеләрҙе аңларға тейешбеҙ. Уларҙы нимә дәртләндерә? Үҙ эштәрен башҡарыу өсөн уларға нимә кәрәк? Уларҙы нисек танырға? Уларҙы үҙегеҙгә килеп эшләргә нисек күндерергә? Һәм, әлбиттә, шундай һорау тыуа: ундай кешегә нисек әйләнергә?
Аҡсанан да мөһимерәк
Мин бер нисә шәп хакерҙы беләм, шуға күрә ултырып, уларҙы нимә берләштергәне тураһында уйландым. Уларҙың төп сифаты, моғайын, программалауҙы ихлас яратыуҙарылыр. Ябай программалаусылар түләүҙәрҙе ҡаплау өсөн код яҙа. Бөйөк хакерҙар иһә быны үҙҙәренең кинәнесе өсөн эшләнгән һәм кешеләр уның өсөн аҡса түләргә әҙер булғанына шатланған шөғөл тип иҫәпләй.
Бөйөк программалаусыларҙы ҡайһы саҡта аҡсаға битараф тиҙәр. Был бөтөнләй үк дөрөҫ түгел. Уларҙың бары тик ҡыҙыҡлы эш эшләүгә генә ынтылыуы дөрөҫ. Ләкин әгәр етерлек аҡса эшләһәгеҙ, үҙегеҙ теләгән нәмә менән шөғөлләнә алаһығыҙ, һәм ошо сәбәпле хакерҙар ысынында ла ҙур күләмдә аҡса эшләү идеяһына ылыға. Әммә көн һайын эшкә барырға тура килгән осорҙа, уларға күпме түләүҙәренә ҡарағанда, унда нимә эшләүҙәре мөһимерәк.
Иҡтисади яҡтан был ғәйәт ҙур әһәмиәткә эйә факт, сөнки был бөйөк хакерҙарға уларҙың ысын ҡиммәтенә тиң бер нәмә лә түләргә кәрәкмәгәнде аңлата. Бөйөк программалаусы ябайынан ун йәки йөҙ тапҡырға етештереүсәнерәк булыуы мөмкин, ләкин ул үҙенә өс тапҡыр күберәк түләһәләр ҙә бәхетле тип һанаясаҡ. Һуңыраҡ аңлатырымса, был өлөшләтә бөйөк хакерҙарҙың үҙҙәренең ни тиклем яҡшы икәнен белмәүе арҡаһында. Ләкин был шулай уҡ аҡсаның улар теләгән төп нәмә булмауынан да килә.
Хакерҙар нимә теләй? Барлыҡ оҫталар кеүек үк, хакерҙар яҡшы ҡоралдарҙы ярата. Дөрөҫөн әйткәндә, был әле ябайлаштырып ҡына әйтеү. Яҡшы хакерҙар насар ҡоралдар менән эшләүҙе күтәрә алмай. Улар насар инфраструктуралы проекттарҙа эшләүҙән баш тартасаҡ.
Мин эшләгән стартаптарҙың береһендә иғландар таҡтаһына ҡаҙалған нәмәләрҙең береһе IBM рекламаһы ине. Унда AS400 һүрәте төшөрөлгәйне һәм яҙыу, яңылышмаһам, ошолай ине: «хакерҙар быны нәфрәт итә». [1]
Проект өсөн ниндәй инфраструктура ҡулланырға икәнен хәл иткәндә, һеҙ техник ҡарар ғына ҡабул итмәйһегеҙ. Һеҙ шулай уҡ социаль ҡарар ҙа ҡабул итәһегеҙ, һәм был икеһенең иң мөһимерәге булыуы мөмкин. Мәҫәлән, әгәр һеҙҙең компания программа тәьминәте яҙырға теләһә, уны Java телендә яҙыу аҡыллы һайлау кеүек күренеүе мөмкин. Ләкин тел һайлағанда, һеҙ бер үк ваҡытта берләшмә лә һайлайһығыҙ. Java проекты өсөн яллай алған программалаусылар Python телендә яҙылған проект өсөн яллай алғандар кеүек аҡыллы булмаясаҡ. Һәм һеҙҙең хакерҙарҙың сифаты, моғайын, һеҙ һайлаған телдән мөһимерәктер. Дөрөҫөн әйткәндә, яҡшы хакерҙарҙың Java урынына Python-ды өҫтөн күреүе үҙе үк был телдәрҙең ҡиммәте тураһында күп нәмә һөйләй.
Бизнес кешеләре иң популяр телдәрҙе үҙ итә, сөнки улар телдәргә стандарт итеп ҡарай. Улар үҙ компанияһын Betamax яҙмышына дусар итергә теләмәй. Әммә телдәр — ул ябай стандарттар ғына түгел. Әгәр селтәр аша биттарҙы күсерергә кәрәк булһа, һис шикһеҙ TCP/IP ҡулланығыҙ. Ләкин программалау теле — ул формат ҡына түгел. Программалау теле — фекер белдереү сараһы.
Мин Java-ның иң популяр тел булараҡ Cobol-ды үтеп китеүе тураһында уҡыным. Стандарт булараҡ, бынан да яҡшырағын теләп тә булмай. Ләкин фекер белдереү сараһы булараҡ, күпкә яҡшырағын табырға була. Мин белгән бөйөк программалаусылар араһынан тик берәүһе генә Java телендә үҙ теләге менән программа яҙыр ине. Ә Sun компанияһында Java өҫтөндә эшләмәгән бөйөк программалаусылар араһынан мин бер кемде лә белмәйем.
Бөйөк хакерҙар, ғәҙәттә, асыҡ сығанаҡлы программа тәьминәтен ҡулланыуҙы талап итә. Был уның яҡшыраҡ булғаны өсөн генә түгел, ә уларға күберәк контроллек биргәне өсөн. Яҡшы хакерҙар контролде талап итә. Был — уларҙы яҡшы хакер иткән сифаттарҙың береһе: берәй нәмә ватылһа, уларға уны төҙәтергә кәрәк. Һеҙ уларҙың үҙегеҙ өсөн яҙған программа тәьминәтенә лә шундай мөнәсәбәттә булыуын теләр инегеҙ. Уларҙың операцион системаға ла шулай ҡарауына ғәжәпләнергә ярамай.
Бер нисә йыл элек венчур инвесторы булған дуҫым миңә үҙе ҡатнашҡан яңы стартап тураһында һөйләне. Был өмөтлө яңғырай ине. Ләкин киләһе тапҡыр һөйләшкәндә, ул программа тәьминәтен Windows NT нигеҙендә төҙөргә ҡарар итеүҙәрен һәм баш техник директор (CTO) итеп бик тәжрибәле NT эшләүсеһен яллауҙарын әйтте. Быны ишеткәс, мин был егеттәрҙең эше бөттө инде тип уйланым. Беренсенән, был CTO беренсе класлы хакер була алманы, сөнки танылған NT эшләүсеһе булыу өсөн уға NT-ны үҙ теләге менән бер нисә тапҡыр ҡулланырға тура килер ине, ә бөйөк хакерҙың быны эшләүен мин күҙ алдына ла килтерә алмайым; һәм икенсенән, ул үҙе яҡшы булһа ла, әгәр проект NT нигеҙендә төҙөлөргә тейеш булһа, уның аҫтында эшләр өсөн яҡшы белгестәр табыуы бик ҡыйын булыр ине. [2]
Һуңғы сик
Программа тәьминәтенән ҡала, хакер өсөн иң мөһим ҡорал — моғайын, уның офисылыр. Эре компаниялар офис майҙанының функцияһы дәрәжәне күрһәтеү тип уйлай. Ләкин хакерҙар үҙ офистарын унан да киңерәк ҡуллана: улар офисты фекерләү урыны итеп файҙалана. Әгәр һеҙ технологик компания булһағыҙ, уларҙың уйҙары — һеҙҙең продукт. Шуға күрә хакерҙарҙы шау-шыулы, иғтибарҙы ситкә йүнәлтә торған мөхиттә эшләргә мәжбүр итеү — һауаһы ҡором менән тулған буяу фабрикаһы тотоу менән бер.
«Dilbert» комиксының айырым бүлмәләр (кьюбиклдар) тураһында әйтер һүҙе күп, һәм быға етди сәбәптәр бар. Мин белгән бөтә хакерҙар ҙа уларға нәфрәт менән ҡарай. Эште бүлдереү ихтималлығы ғына ла хакерҙарға ҡатмарлы проблемалар өҫтөндә эшләүгә ҡамасаулай. Әгәр бүлкәттәр менән бүленгән офиста ысын эш башҡарырға теләһәгеҙ, һеҙҙең ике юлығыҙ бар: өйҙә эшләү, йә иһә иртә менән, һуңлап йәки ял көндәрендә, бер кем булмаған саҡта килеү. Компаниялар бының берәй нәмәнең боҙоҡ булыуын аңлатҡан билдә икәненә төшөнмәйме ни? Офис мөхите эшләүгә ярҙам итергә тейеш, ә уға ҡарамаҫтан эшләргә мәжбүр итә торған урын булырға тейеш түгел.
Cisco кеүек компаниялар һәр кемдең, хатта баш башҡарма директорҙың да кьюбиклы барлығы менән ғорурлана. Ләкин улар үҙҙәре уйлағандай алдынғы түгел; улар офис майҙанын барыбер дәрәжә билдәһе тип күрә. Шуны ла билдәләп үтергә кәрәк: Cisco үҙ эсендә продукттарҙы бик аҙ эшләүе менән билдәле. Улар яңы технологияларҙы уларҙы барлыҡҡа килтергән стартаптарҙы һатып алып ҡуллана — унда, моғайын, хакерҙарҙың тыныс эш урыны булғандыр.
Хакерҙарға нимә кәрәклеген аңлаған бер ҙур компания — Microsoft. Мин бер тапҡыр ишектең ҙур һүрәте төшөрөлгән Microsoft рекрутинг рекламаһын күрҙем. Уның мәғәнәһе шундай ине: беҙгә эшләргә килегеҙ, һәм беҙ һеҙгә ысынында ла эш эшләй алырлыҡ урын бирербеҙ. Һәм беләһегеҙме, Microsoft эре компаниялар араһында үҙ эсендә программа тәьминәте эшләргә һәләтле булыуы менән айырылып тора. Бик яҡшы булмаһа ла, етерлек кимәлдә яҡшы.
Әгәр компаниялар хакерҙарҙың етештереүсән булыуын теләһә, уларҙың өйҙә нимә эшләгәненә ҡарарға тейештәр. Өйҙә хакерҙар иң күп эш башҡара алырлыҡ итеп барыһын да үҙҙәре көйләй ала. Һәм улар өйҙә эшләгәндә, шау-шыулы, асыҡ майҙандарҙа эшләмәй; улар ишеге булған бүлмәләрҙә эшләй. Улар парковкалар уратып алған быяла ҡумталарҙа түгел, ә тирә-яғында кешеләр булған һәм берәй нәмә тураһында уйланырға кәрәк булғанда йөрөп килерлек уңайлы, тыныс урындарҙа эшләй. Эшләгән булып өҫтәл артында аңһыҙ ултырыу урынына, арыған саҡта ял итеп алырлыҡ дивандары бар. Иң әүҙем эш сәғәттәрендә һәр кис һайын гөжөлдәп саң һурҙырып йөрөгән кешеләр төркөмө юҡ. Йыйылыштар йәки, Хоҙай һаҡлаһын, корпоратив сәйәхәттәр йәки «тимбилдинг» күнегеүҙәре юҡ. Һәм уларҙың компьютерҙа нимә эшләгәненә ҡараһағыҙ, был минең ҡоралдар тураһында алда әйткәндәремде раҫлай. Улар эштә Java һәм Windows ҡулланырға мәжбүр булһа ла, үҙҙәре һайлай алған өйҙә уларҙың Perl һәм Linux ҡулланыуын күреү ихтималлығы юғарыраҡ.
Ысынында ла, Cobol йәки Java-ның иң популяр тел булыуы тураһындағы статистика яңылыштырырға мөмкин. Ҡайһы ҡоралдарҙың иң яҡшыһы булыуын белергә теләһәк, хакерҙар ирекле һайлай алған осраҡта — йәғни үҙ проекттарында — нимә һайлағанына ҡарарға кәрәк. Ошо һорауҙы биргәндә, асыҡ сығанаҡлы операцион системаларҙың баҙарҙа өҫтөнлөклө урын алыуын, ә беренсе урындағы телдең, моғайын, Perl булыуын күрерһегеҙ.
Ҡыҙыҡлы
Яҡшы ҡоралдар менән бер рәттән, хакерҙар ҡыҙыҡлы проекттар ҙа теләй. Проектты нимә ҡыҙыҡлы итә? Әлбиттә, «стелс» самолеттары йәки махсус эффекттар программалары кеүек асыҡтан-асыҡ шәп ҡушымталар өҫтөндә эшләү ҡыҙыҡлы булыр ине. Ләкин яңы техник һынауҙар ҡуйған осраҡта, теләһә ниндәй ҡушымта ла ҡыҙыҡлы була ала. Шуға күрә хакерҙарға ҡайһы мәсьәләләр оҡшаясағын алдан әйтеүе ҡыйын, сөнки ҡайһы берҙәре өҫтөндә эшләүселәр яңы төр сиселеш тапҡанда ғына ҡыҙыҡлыға әйләнә. ITA-ға (Orbitz эсендәге программа тәьминәтен яҙған компания) тиклем авиабилет хаҡтарын эҙләү өҫтөндә эшләүселәр был иң күңелһеҙ ҡушымталарҙың береһелер тип уйлағандыр. Ләкин ITA мәсьәләне амбициялыраҡ итеп яңынан билдәләп, уны ҡыҙыҡлы итте.
Минеңсә, ошондай уҡ хәл Google-да ла булды. Google барлыҡҡа килгәндә, «порталдар» араһында эҙләү күңелһеҙ һәм мөһим түгел тигән дөйөм фекер өҫтөнлөк итә ине. Ләкин Google егеттәре эҙләүҙе күңелһеҙ тип уйламаны, һәм шуға ла улар быны шул тиклем яҡшы башҡара.
Был — менеджерҙар ыңғай үҙгәреш яһай алған өлкә. Балаһына «бөтә бүлмәне ун минутта йыйыштырып бөтә алмаҫһың шул» тип әйткән ата-әсә кеүек, яҡшы менеджер ҡайһы саҡта мәсьәләне ҡыҙыҡлыраҡ итеп яңынан төҙөй ала. Стив Джобс, күрәһең, быны айырыуса оҫта башҡара, өлөшләтә бары тик юғары талаптар ҡуйыу арҡаһында. Mac-ҡа тиклем күп кенә бәләкәй, арзан компьютерҙар бар ине. Ул мәсьәләне шулай итеп үҙгәртте: матур булғанын эшләгеҙ. Һәм был, моғайын, эшләүселәрҙе теләһә ниндәй ҡамсы йәки кишергә ҡарағанда ла нығыраҡ тырышырға мәжбүр иткәндер.
Улар, һис шикһеҙ, быны булдырҙы. Mac беренсе тапҡыр донъя күргәс, уның яҡшы буласағын белеү өсөн уны тоҡандырып тороу ҙа кәрәкмәй ине; уны корпусынан уҡ күрергә була ине. Бер нисә аҙна элек мин Кембридж урамы буйлап бара инем, һәм кемдеңдер сүп-сары араһында Mac-тың ташыу сумкаһына оҡшаған нәмә күрҙем. Эсенә ҡараһам — унда Mac SE. Мин уны өйгә алып ҡайтып, селтәргә тоташтырҙым, һәм ул ҡабынды. Шат Macintosh йөҙө, ә шунан һуң finder. Хоҙайым, ул шул тиклем ябай ине. Был нәҡ... Google кеүек ине.
Хакерҙар юғары талаплы кешеләргә эшләргә ярата. Ләкин талапсан булыу ғына етмәй. Һеҙ дөрөҫ нәмәләрҙе талап итергә тейешһегеҙ. Был ғәҙәттә үҙегеҙҙең дә хакер булыуығыҙҙы талап итә. Мин программалаусылар менән нисек идара итеү тураһында мәҡәләләрҙе осратып торҙом. Ысынында ике мәҡәлә булырға тейеш: береһе — үҙегеҙ программалаусы булған осраҡта нимә эшләргә, ә икенсеһе — улай булмаған осраҡта нимә эшләргә. Һәм икенсеһен, моғайын, ике һүҙгә генә ҡыҫҡартырға мөмкин: баш тартығыҙ.
Проблема көндәлек идара итеүҙә түгел. Ысынлап та яҡшы хакерҙар ғәмәлдә үҙҙәре менән үҙҙәре идара итә. Ҡыйынлығы шунда: әгәр үҙегеҙ хакер булмаһағыҙ, кемдең яҡшы хакер икәнен айыра алмайһығыҙ. Ошондай уҡ проблема Америка машиналарының ни өсөн шул тиклем йәмһеҙ булыуын аңлата. Мин быны дизайн парадоксы тип атайым. Һеҙ продукттарығыҙҙы проектлау өсөн бөйөк дизайнерҙы яллап ҡына уларҙы матур итә алам тип уйлауығыҙ мөмкин. Ләкин үҙегеҙҙең яҡшы зәуығығыҙ булмаһа, яҡшы дизайнерҙы нисек таный алаһығыҙ? Асылда һеҙ уның портфолиоһынан быны билдәләй алмайһығыҙ. Һәм уның алған наградаларына йәки эшләгән урындарына ла таяна алмайһығыҙ, сөнки дизайнда, күпселек өлкәләрҙәге кеүек, былар мода һәм таныш-белешлеккә бәйле була, ә ысын һәләт өсөнсө урында ғына ҡала. Бынан ҡасып ҡотолоп булмай: матурлыҡтың нимә икәнен белмәйенсә, матур нәмәләр етештереүгә йүнәлтелгән процесты идара итә алмайһығыҙ. Америка машиналары насар зәуыҡлы кешеләр етәкселек иткәнгә күрә йәмһеҙ.
Был илдәге күп кешеләр зәуыҡҡа тотҡоһоҙ йәки хатта еңел-елпе нәмә тип ҡарай. Ул ундай ҙа, бындай ҙа түгел. Дизайнға йүнәлеш бирер өсөн, менеджер компания продукттарының иң талапсан ҡулланыусыһы булырға тейеш. Һәм әгәр һеҙҙең ысынлап та яҡшы зәуығығыҙ булһа, һеҙ, Стив Джобс кеүек, үҙегеҙҙең ихтыяжығыҙҙы ҡәнәғәтләндереүҙе яҡшы кешеләр рәхәтләнеп сисә торған мәсьәләгә әйләндерә алаһығыҙ.
Ҡыйын ваҡ мәсьәләләр
Ниндәй проблемаларҙың ҡыҙыҡһыҙ булыуын әйтеүе бик еңел: бер нисә ҙур, асыҡ проблеманы сисеү урынына, күп һанлы ҡыйын ваҡ мәсьәләләрҙе сисергә тура килгәндәре. Иң насар проекттарҙың береһе — хаталар менән тулы программа тәьминәте өсөн интерфейс яҙыу. Икенсеһе — айырым бер клиенттың ҡатмарлы һәм аңлайышһыҙ ихтыяждарына яраҡлаштырырға тура килгәндә. Хакерҙар өсөн бындай проекттар — меңәрләгән ваҡ яранан үлеү менән бер.
Ҡыйын ваҡ мәсьәләләрҙең айырмалы һыҙаты — улар һеҙгә бер нимә лә өйрәтмәй. Компилятор яҙыу ҡыҙыҡлы, сөнки ул компиляторҙың нимә икәнен аңлата. Әммә хаталы программа өсөн интерфейс яҙыу бер нимәгә лә өйрәтмәй, сөнки хаталар осраҡлы була. [3] Шуға күрә яҡшы хакерҙарҙың ҡыйын ваҡ мәсьәләләрҙән ҡасыуы бары тик сирҡаныусанлыҡ ҡына түгел. Был күберәк үҙеңде һаҡлау мәсьәләһе. Ҡыйын ваҡ мәсьәләләр өҫтөндә эшләү кешене аҡылһыҙ итә. Яҡшы хакерҙар уларҙан моделдәрҙең чизбургерҙан ҡасҡан сәбәптәре менән ҡаса.
Әлбиттә, ҡайһы бер проблемалар тәбиғәтенән үк шундай характерға эйә. Һәм һорау менән тәҡдим законы буйынса, улар өсөн бигерәк тә яҡшы түләйҙәр. Шуға күрә бөйөк хакерҙарҙы ялҡытҡыс мәсьәләләр өҫтөндә эшләргә күндерә алған компания бик уңышлы булыр ине. Быны нисек эшләргә?
Был хәл стартаптарҙа күҙәтелә. Беҙҙең стартапта Роберт Моррис система администраторы булып эшләне. Был бар-мицвала Rolling Stones уйнағанға тиң. Ундай талантты яллай алмайһығыҙ. Ләкин кешеләр үҙҙәре нигеҙ һалған компаниялар өсөн теләһә ниндәй ҡара эште лә эшләйәсәк. [4]
Ҙурыраҡ компаниялар был проблеманы компанияны бүлеү юлы менән сисә. Улар хеҙмәткәрҙәр клиенттарҙың ҡыйын ваҡ мәсьәләләре өҫтөндә туранан-тура эшләргә мәжбүр булмаған айырым фәнни-тикшеренеү (R&D) бүлеген булдырып, аҡыллы кешеләрҙе үҙҙәренә эшләргә тарта. [5] Был моделдә тикшеренеү бүлеге шахта кеүек эшләй. Улар яңы идеялар етештерә; бәлки, компанияның ҡалған өлөшө уларҙы ҡуллана алыр.
Бәлки, бындай сикке сараға барырға ла кәрәкмәҫ. Түбәндән өҫкә программалау компанияны бүлеүҙең тағы бер юлын тәҡдим итә: аҡыллы кешеләр инструменттар яһаусы булып эшләһен. Әгәр һеҙҙең компания x эшен башҡарыу өсөн программа тәьминәте яһай икән, бер төркөм ошо типтағы программаларҙы яҙыу өсөн ҡоралдар эшләһен, ә икенсе төркөм был ҡоралдарҙы ҡулланып ҡушымталар яҙһын. Ошолай итеп, һеҙ үҙ кодығыҙҙың 99%-ын аҡыллы кешеләргә яҙҙыра алыр инегеҙ, шул уҡ ваҡытта ғәҙәти тикшеренеү бүлегендәге кеүек үк уларҙы ҡулланыусыларҙан айырып тора алыр инегеҙ. Ҡорал эшләүселәрҙең үҙ ҡулланыусылары булыр ине, ләкин улар компанияның үҙ эшләүселәре генә булыр ине. [6]
Әгәр Microsoft был алымды ҡулланһа, уларҙың программалары хәүефһеҙлек ярыҡтары менән тулы булмаҫ ине, сөнки ғәмәли ҡушымталарҙы яҙған аҙыраҡ аҡыллы кешеләр хәтер бүлеү кеүек түбән кимәлдәге эштәр менән булышмаҫ ине. Word-ты туранан-тура C телендә яҙыу урынына, улар Word-теле ҙур Лего блоктарын берләштерер ине. (Техник термин, шикһеҙ, Duplo тигәндер.)
Тупланыу
Ҡыҙыҡлы мәсьәләләр менән бер рәттән, яҡшы хакерҙарға башҡа яҡшы хакерҙар оҡшай. Бөйөк хакерҙар бергә тупланырға ярата — ҡайһы саҡта Xerox Parc-тағы кеүек хайран ҡалырлыҡ кимәлдә. Шуға күрә һеҙ яҡшы хакерҙарҙы үҙегеҙ булдырған мөхиттең сифатына һыҙыҡлы рәүештә генә тарта алмаясаҡһығыҙ. Тупланыу тенденцияһы арҡаһында, был күберәк мөхит сифатының квадраты кеүек була. Шуға ла еңеүсе бөтәһен дә ала. Теләһә ҡайһы ваҡытта хакерҙар иң ныҡ эшләргә теләгән барлығы ун-егерме урын ғына була, һәм әгәр һеҙ шулар араһында булмаһағыҙ, һеҙҙә бөйөк хакерҙар аҙыраҡ ҡына түгел, ә бөтөнләй булмаясаҡ.
Бөйөк хакерҙарға эйә булыу компанияны уңышлы итеү өсөн үҙенән-үҙе етмәй. Был хәҙерге иң ҡыҙыу урындар булған Google һәм ITA өсөн яҡшы эшләй, ләкин Thinking Machines йәки Xerox-ҡа ярҙам итмәне. Sun-дың бер ни ҡәҙәр ваҡыт яҡшы осоро булды, ләкин уларҙың бизнес-моделе түбән төшөүсе лифт кеүек. Бындай шарттарҙа хатта иң яҡшы хакерҙар ҙа һеҙҙе ҡотҡара алмай.
Шулай ҙа, башҡа шарттар тигеҙ булғанда, бөйөк хакерҙарҙы йәлеп итә алған компания ғәйәт ҙур өҫтөнлөккә эйә буласаҡ тип уйлайым. Бының менән риза булмаусылар ҙа бар. 1990-сы йылдарҙа беҙ венчур фондтары буйлап йөрөгәндә, бер нисәһе беҙгә программа тәьминәте компаниялары бөйөк программалар яҙыу арҡаһында түгел, ә бренд, каналдарҙа өҫтөнлөк итеү һәм дөрөҫ килешеүҙәр төҙөү аша еңә, тип әйтте.
Улар быға ысынлап та ышана кеүек ине, һәм мин уның сәбәбен беләм тип уйлайым. Минеңсә, бик күп венчур инвесторҙары, кәм тигәндә аңһыҙ рәүештә, киләһе Microsoft-ты эҙләй. Һәм, әлбиттә, әгәр сезҙең моделегеҙ Microsoft булһа, һеҙ яҡшы программа яҙып еңергә өмөт иткән компанияларҙы эҙләргә тейеш түгелһегеҙ. Ләкин инвесторҙар киләһе Microsoft-ты эҙләп яңылыша, сөнки ниндәй ҙә булһа башҡа бер компания тап кәрәкле мәлдә баш эйеп, киләһе IBM булырға әҙер булмаһа, бер ниндәй стартап та киләһе Microsoft була алмай.
Microsoft-ты модель итеп алыу — хата, сөнки уларҙың бөтә мәҙәниәте ошо берҙән-бер бәхетле осраҡтан килә. Microsoft — насар статистик мәғлүмәт нөктәһе. Әгәр уларҙы алып ташлаһағыҙ, баҙарҙа яҡшы продукттарҙың еңеүгә ынтылыуын күрерһегеҙ. Венчур инвесторҙары киләһе Apple-ды йәки киләһе Google-ды эҙләргә тейеш.
Минеңсә, Билл Гейтс быны белә. Уны Google тураһында уларҙың бренд көсө түгел, ә уларҙа яҡшыраҡ хакерҙар булыуы борсой. [7]
Танылыу
Шулай итеп, бөйөк хакерҙар кемдәр һуң? Берәйһен осратҡанда быны нисек белергә? Был бик ҡыйын булып сыға. Хатта хакерҙар үҙҙәре лә быны айыра алмай. Мин хәҙер үҙемдең дуҫым Тревор Блэквеллдың бөйөк хакер булыуына тулыһынса ышанам. Һеҙ Slashdot-та уның үҙ Segway-ен нисек эшләгәнен уҡығанһығыҙҙыр. Был проекттың иғтибарға лайыҡ яғы шул: ул бөтә программа тәьминәтен бер көндә яҙған (әйткәндәй, Python телендә).
Тревор өсөн был ғәҙәти хәл. Ләкин уны тәүге тапҡыр осратҡанда, мин уны төптө ахмаҡ тип уйлағайным. Ул Роберт Морристың офисында тороп, уға нимә тураһындалыр мышыр-мышыр һөйләй ине, һәм мин уның артында тороп, төшкө ашҡа сығыр өсөн был аҡылһыҙҙы бүлмәнән ҡыуып сығарырға өндәп, Робертҡа ҡыҙыу-ҡыҙыу ишаралағаным иҫемдә. Роберт үҙе лә тәүҙә Треворға дөрөҫ баһа бирмәгәнен әйтә. Күрәһең, Роберт уны тәү тапҡыр осратҡанда, Тревор үҙ тормошоноң һәр өлкәһе тураһында бөтә нәмәне үҙе менән йөрөткән карточкалар өйөмөнә яҙып барыу буйынса яңы схема башлаған булған. Шулай уҡ ул Канаданан яңы ғына килгән, көслө Канада акценты һәм «маллет» сәс формаһы бар ине.
Был проблема хакерҙарҙың, социаль яҡтан иғтибарһыҙ тигән абруйҙарына ҡарамаҫтан, ҡайһы саҡта аҡыллы күренеү өсөн ҙур тырышлыҡ һалыуҙары менән тағы ла ҡатмарлаша. Мин аспирантурала уҡыған саҡта ваҡыты-ваҡыты менән MIT яһалма интеллект лабораторияһында йөрөй торғайным. Тәүҙә был ҡурҡыта ине. Унда барыһы ла бик тиҙ һөйләшә ине. Ләкин бер аҙҙан мин тиҙ һөйләү алымын аңлап алдым. Һеҙгә тиҙерәк уйларға кәрәкмәй; барыһын да әйтеү өсөн ике тапҡырға күберәк һүҙ ҡулланыу ҙа етә.
Сигналда бындай кимәлдәге шау-шыу булғанда, яҡшы хакерҙарҙы осратҡанда таныуы ҡыйын. Мин хәҙер ҙә уны билдәләй алмайым. Һеҙ шулай уҡ уларҙың резюмеһынан да быны белә алмайһығыҙ. Хакерҙы баһалауҙың берҙән-бер юлы — уның менән бергә берәй нәмә өҫтөндә эшләү кеүек тойола.
Һәм юғары технологиялы төбәктәрҙең университеттар тирәләй генә барлыҡҡа килеүенең сәбәбе лә ошонда. Бында төп эш итеүсе көс профессорҙар түгел, ә күберәк студенттар үҙҙәре. Стартаптар университеттар тирәләй үҫешә, сөнки университеттар өмөтлө йәштәрҙе бергә йыя һәм уларҙы бер үк проекттар өҫтөндә эшләргә мәжбүр итә. Аҡыллылары башҡа аҡыллыларҙың кем икәнен белә, һәм улар бергә үҙҙәренең яңы проекттарын уйлап таба.
Бөйөк хакерҙы уның менән эшләмәйенсә танып булмағанлыҡтан, хакерҙар үҙҙәре лә үҙҙәренең ни тиклем яҡшы икәнен белә алмай. Был ниндәйҙер кимәлдә күпселек өлкәләргә ҡағыла. Мин шуны күрҙем: берәй нәмәлә шәп булған кешеләр үҙҙәренең бөйөклөгөнә шул тиклем ныҡ ышанмай, ә киреһенсә, башҡаларҙың ни өсөн шул тиклем һәләтһеҙ булыуына аптырай.
Ләкин хакерҙарға үҙҙәренең ни кимәлдә яҡшы булыуын белеү айырыуса ҡыйын, сөнки уларҙың эшен сағыштырыу ауыр. Күпселек башҡа өлкәләрҙә был еңелерәк. Йөҙ метрға йүгереүҙә кемдең иң тиҙ йүгереүсе икәнен 10 секунд эсендә беләһегеҙ. Хатта математикала ла ҡайһы мәсьәләләрҙе сисеү ҡыйын һәм нимә яҡшы сиселеш булып тороуы тураһында дөйөм фекерҙәшлек бар кеүек. Әммә хакерлыҡ — яҙыусылыҡ һымаҡ. Ҡайһы романдың яҡшыраҡ булыуын кем әйтә ала? Һис шикһеҙ, уларҙың авторҙары түгел.
Хакерҙар осрағында, һәр хәлдә, башҡа хакерҙар быны әйтә ала. Сөнки, яҙыусыларҙан айырмалы рәүештә, хакерҙар проекттарҙа бергә эшләй. Берәйһенә селтәр аша бер нисә ҡатмарлы проблема бәреп ебәрһәгеҙ, уларҙың уны нисек кире ҡайтарыуынан һеҙ барыһын да бик тиҙ аңлайһығыҙ. Ләкин хакерҙар үҙҙәрен эштә ситтән күрә алмай. Шуға күрә, әгәр бөйөк хакерҙан уның ни тиклем яҡшы булыуын һораһағыҙ, ул: «Мин белмәйем», — тип яуап бирер тиерлек. Ул тыйнаҡланып ҡына тормай. Ул ысынлап та белмәй.
Һәм үҙебеҙ бергә эшләгән кешеләрҙән башҡа, беҙҙең беребеҙ ҙә белмәй. Был беҙҙе сәйер хәлгә ҡуя: беҙ кемде үҙебеҙҙең ҡаһармандарыбыҙ тип күрергә тейеш икәнен белмәйбеҙ. Дан ҡаҙанған хакерҙар, ғәҙәттә, PR-ҙың осраҡлы шарттары арҡаһында билдәлелек ала. Ҡайһы саҡта миңә бөйөк хакерға миҫал килтерергә кәрәк була, һәм мин кемде атарға белмәй аптырайым. Күҙ алдына килгән тәүге исемдәр һәр саҡ шәхсән белгән кешеләрем булып сыға, әммә уларҙы миҫалға килтереү уңайһыҙ һымаҡ. Шуға күрә, бәлки, Ричард Столлман, йәки Линус Торвальдс, йәки Алан Кей, йә булмаһа шундай уҡ билдәле берәйһен атарғалыр, тип уйлайым. Ләкин был егеттәрҙең бөйөк хакер булыу-булмауы тураһында минең бер ниндәй ҙә төшөнсәм юҡ. Мин улар менән бер ҡасан да бер ниндәй проектта ла эшләгәнем булманы.
Әгәр хакерлыҡта Майкл Джордан булһа, уны бер кем дә белмәй, шул иҫәптән уның үҙе лә.
Үҫтереү
Ниһайәт, хакерҙарҙың барыһын да ҡыҙыҡһындырған һорау: нисек бөйөк хакер булырға? Кешенең үҙенән бөйөк хакер яһай алыуы мөмкинме-юҡмы икәнен белмәйем. Ләкин үҙеңде ахмаҡҡа әйләндерә торған нәмәләр эшләү һис шикһеҙ мөмкин, әгәр ҙә үҙеңде ахмаҡ итә алаһың икән, моғайын, аҡыллыраҡ та итә алаһыңдыр.
Яҡшы хакер булыуҙың сере үҙең оҡшатҡан нәмә өҫтөндә эшләүҙә булырға мөмкин. Мин үҙем белгән бөйөк хакерҙар тураһында уйлағанда, уларҙың барыһына хас булған бер сифат бар: үҙҙәре теләмәгән берәй нәмәне эшләргә уларҙы мәжбүр итеүҙең сиктән тыш ҡыйынлығы. Был сәбәпме әллә эҙемтәме икәнен белмәйем; бәлки, икеһе лә бергәлер.
Ниҙелер яҡшы эшләү өсөн уны яратырға кәрәк. Шуға күрә хакерлыҡты яратҡан шөғөлөгөҙ сифатында ни тиклем нығыраҡ һаҡлап ҡала алһағыҙ, уны шул тиклем яҡшыраҡ башҡарырһығыҙ. Программалауға ҡарата 14 йәшегеҙҙә булған шул таң ҡалыу хисен һаҡларға тырышығыҙ. Әгәр ҙә хәҙерге эшегеҙ мейегеҙҙе серетә тип борсолаһығыҙ икән, моғайын, ул ысынлап та шулайҙыр.
Иң яҡшы хакерҙар, әлбиттә, аҡыллы була, әммә был күп кенә өлкәләргә ҡағыла. Хакерҙарға ғына хас булған ниндәйҙер үҙенсәлекле сифат бармы? Мин ҡайһы бер дуҫтарымдан һораным, һәм улар иң беренсе нәүбәттә ҡыҙыҡһыныусанлыҡты атаны. Мин һәр саҡ бөтә аҡыллы кешеләр ҡыҙыҡһыныусан була тип уйлай торғайным — йәғни ҡыҙыҡһыныусанлыҡ бары тик белемдең беренсе сығарылмаһы ғына тип иҫәпләнем. Ләкин хакерҙар, күрәһең, бигерәк тә нәмәләрҙең нисек эшләүе менән ныҡ ҡыҙыҡһына. Был аңлашыла ла, сөнки программалар, асылда, нәмәләрҙең нисек эшләүен тасуирлаған ғәйәт ҙур тасуирламалар булып тора.
Бер нисә дуҫым хакерҙарҙың иғтибарҙы туплай алыу һәләтен билдәләне — береһе әйткәнсә, уларҙың «үҙ баштарынан тыш бөтә нәмәне иғтибарһыҙ ҡалдырыу» оҫталығын. Мин үҙем дә быны һиҙгәнем бар. Һәм бер нисә хакерҙың ярым бокал һыра эскәндән һуң да бөтөнләй программа яҙа алмауы тураһында әйткәнен ишеттем. Шуға күрә, бәлки, хакерлыҡ ысынлап та иғтибарҙы туплау буйынса ниндәйҙер айырым һәләт талап итәлер. Бәлки, бөйөк хакерҙар баштарына бик күп контексты һыйҙыра алалыр, шуға күрә улар код юлына ҡарағанда, бары тик шул юлды ғына түгел, ә уның тирәһендәге бөтә программаны күрәләр. Джон Макфи яҙыуынса, Билл Брэдлиның баскетболсы булараҡ уңышы өлөшләтә уның ғәҙәттән тыш ситке күреү һәләтенә бәйле булған. «Камил» күреү һәләте вертикаль буйынса яҡынса 47 градус ситке күреүҙе аңлата. Билл Брэдлиҙа иһә был күрһәткес 70 булған; ул иҙәнгә ҡарап торғанда ла кәрзинде күрә алған. Бәлки, бөйөк хакерҙарҙа ла шуға оҡшаш тыумыштан килгән ниндәйҙер һәләт барҙыр. (Мин иһә бик тығыҙ тел ҡулланып хәйләләшәм, был майҙансыҡты тарайта.)
Был кубиклдар (бүлмәне бүлгеләп яһалған эш урындары) тирәһендәге аңлашылмаусанлыҡты аңлата ала. Бәлки, биналар һәм эш урындары өсөн яуаплы кешеләрҙең тарҡалырлыҡ иғтибары булмағанға күрә, улар кубиклда эшләү хакер өсөн мейеһен блендерға тыҡҡандай тойолоуын күҙ алдына ла килтерә алмайҙыр. (Ә Билл иһә, әгәр аутизм тураһындағы ғәйбәттәр дөрөҫ булһа, быны бик яҡшы белә.)
Бөйөк хакерҙар менән дөйөм алғанда аҡыллы кешеләр араһында мин күргән бер айырма шунда: хакерҙар нығыраҡ сәйәси яҡтан ҡалыплашмаған (политкоррект булмаған) кешеләр. Яҡшы хакерҙар араһында ниндәйҙер йәшерен килешеү булһа, ул — киң йәмәғәтселек уларҙы таш бәреп үлтерерлек фекерҙәрҙе бер-береһенә ҡурҡмайынса әйтә алырлыҡ кимәлдә яҡшы белеүҙәрендә. Һәм мин сәйәси ҡалыплашмағанлыҡтың программалауҙа ни өсөн файҙалы сифат була алыуын аңлайым. Программалар бик ҡатмарлы һәм, кәм тигәндә яҡшы программалаусылар ҡулында, бик һығылмалы була. Бындай шарттарҙа күнегелгән фараздарға шик аҫтында ҡарау ғәҙәтенә эйә булыу бик файҙалы.
Был сифаттарҙы үҙеңдә тәрбиәләп буламы? Белмәйем. Ләкин уларҙы, исмаһам, баҫтырмаҫҡа мөмкин. Бына һеҙгә мин тәҡдим итә алған иң яҡшы рецепт. Әгәр үҙеңде бөйөк хакер итеп үҫтереү мөмкин булһа, бының юлы үҙең менән ошо килешеүҙе төҙөүҙә булырға мөмкин: һеҙгә бер ҡасан да күңелһеҙ проекттар өҫтөндә эшләргә ярамай (әгәр ғаиләгеҙ аслыҡтан үлмәһә), ә бының алмашҡа үҙегеҙгә бер ҡасан да эште ярты-йорто башҡарырға юл ҡуймаясаҡһығыҙ. Мин белгән барлыҡ бөйөк хакерҙар тап шундай килешеү төҙөгән һымаҡ, гәрсә уларҙың береһенең дә был мәсьәләлә башҡа һайлауы булмағандыр.
Иҫкәрмәләр
[1] Дөрөҫөн әйткәндә, IBM яҡшы йыһаздар яһай тип әйтергә тейешмен. Мин быны IBM ноутбугында яҙҙым.
[2] Улар, ысынлап та, һәләкәткә дусар булып сыҡты. Бер нисә айҙан һуң улар ябылды.
[3] Кешеләр «тормош мәғәнәһе» тураһында һөйләгәндә тап ошоно күҙ уңында тоталыр тип уйлайым. Тыштан ҡарағанда, был сәйер идея һымаҡ тойола. Тормош — һөйләм түгел; уның нисек мәғәнәһе булһын инде? Ләкин унда мәғәнәгә бик оҡшаған сифат булыуы мөмкин. Компилятор кеүек проектта бик күп мәсьәләләрҙе сисергә тура килә, әммә бөтә мәсьәләләр ҙә сигнал һымаҡ берҙәм ҡалыпҡа һыя. Ә сисергә тейешле мәсьәләләрегеҙ осраҡлы булғанда, улар шау-шыу һымаҡ күренә.
[4] Эйнштейн бер ваҡыт һыуытҡыстар проектлау менән шөғөлләнгән. (Уның унда өлөшө бар ине.)
[5] Компьютер донъяһында тикшеренеү төшөнсәһен нимә тәшкил иткәнен аныҡ ҡына әйтеүе ҡыйын, әммә яҡынса алғанда, был — файҙаланыусылары булмаған программа тәьминәте.
Иң яҡшы хакерҙарҙың тикшеренеү бүлектәрендә эшләү теләген публикациялар уята тип уйламайым. Минеңсә, төп сәбәп — Word 13.27-нең кореяса версияһын һөйләшеүсе скрепка менән берләштереү проблемалары тураһында продукт-менеджер менән өс сәғәтлек кәңәшмәлә ултырмау мөмкинлеге.
[6] Төҙөлөш тармағында оҙаҡ ваҡыттан бирле ошоға оҡшаш хәл бара. Бер нисә йөҙ йыл элек йорт һалдырғанда, урындағы төҙөүселәр ундағы бөтә нәмәне үҙҙәре яһаған. Әммә хәҙер төҙөүселәр башлыса башҡа берәү проектлаған һәм етештергән компоненттарҙы йыя. Был, өҫтәл нәшриәт системалары барлыҡҡа килеүе кеүек, кешеләргә аяныслы юлдар менән эксперименттар үткәреү иркен бирҙе, ләкин ул, һис шикһеҙ, күпкә һөҙөмтәлерәк.
[7] Google компанияһы Netscape-ҡа ҡарағанда Microsoft өсөн күпкә хәүефлерәк. Моғайын, башҡа теләһә ниндәй компанияға ҡарағанда ла хәүефлерәктер. Бигерәк тә уларҙың көрәшергә ныҡлы ҡарар иткәнлектәре өсөн. Үҙҙәренең вакансиялар сәхифәһендә улар «төп ҡиммәттәренең» береһе «Яуызлыҡ ҡылма» (Don't be evil) тип белдерә. Соя майы йәки тау-байыҡтырыу ҡорамалдары һатҡан компания өсөн бындай белдереү сәйерлек кенә булыр ине. Ләкин мин уйлайым, компьютер донъяһындағы һәр беребеҙ бының кемгә ҡаршы һуғыш иғлан итеү икәнен яҡшы аңлай.
Был сығыштың тәүге версияларын уҡып сыҡҡандары өсөн Джессика Ливингстонға, Роберт Моррисҡа һәм Сара Харлинға рәхмәтемде белдерәм.