(Был эссеның ҡайһы бер өлөштәре миңә һорауҙар яҙған студенттарға яуап рәүешендә башланды.)
Күптән түгел компьютер фәндәре (CS) бүлегендә уҡыған бер нисә студенттан колледжда нимә менән шөғөлләнергә кәрәклеге тураһында хаттар алдым. Мин кәңәш биреү өсөн иң яҡшы сығанаҡ булмаҫҡа ла мөмкинмен, сөнки колледжда төп һөнәрем фәлсәфә ине. Ләкин мин CS буйынса шул тиклем күп дәрестәр алдым, хатта күпселек информатиктар мине үҙҙәренең береһе тип уйланы. Нисек кенә булмаһын, мин һис шикһеҙ хакер инем.
Хакерлыҡ
Яҡшы хакер булыр өсөн колледжда нимә эшләргә кәрәк? Бының өсөн ике төп нәмә эшләй алаһығыҙ: программалауға бик ныҡ оҫтарырға һәм аныҡ, ҡыҙыҡлы проблемаларҙы ентекләп өйрәнергә. Һөҙөмтәлә был икәү бер үк нәмәгә әйләнә, сөнки береһе һәр ваҡыт икенсеһенә этәрә.
Программалауҙа оҫтарыуҙың юлы — (а) күп һәм (б) ауыр мәсьәләләр өҫтөндә эшләү. Ә үҙеңде ауыр мәсьәләләр өҫтөндә эшләргә мәжбүр итеүҙең сере — үҙеңде ныҡ ҡыҙыҡтырған берәй проект менән шөғөлләнеү.
Был проекттың дәрес эше булмау ихтималлығы ҙур. Студент сағында минең дуҫым Роберт селтәр программалары яҙып күп нәмәгә өйрәнде. Уның проекттарының береһе Гарвардты Arpanet селтәренә тоташтырыу ине; ул башта тәүге төйөндәрҙең береһе булған, ләкин 1984 йылға бәйләнеш өҙөлгән булған. [1] Был эш дәрес өсөн булмағандан тыш, ул бөтә ваҡытын шуға сарыф итеп, уҡыуын ташлағанға күрә, уны колледждан бер йылға ҡыуҙылар. [2] Аҙаҡ барыһы ла яйға һалынды, һәм хәҙер ул MIT профессоры. Ләкин һеҙ бындай сиктән тыш аҙымдарға бармаһағыҙ, моғайын, бәхетлерәк булырһығыҙ; ул ваҡытта был уға күп борсолоуҙар килтерҙе.
Программалауға яҡшы өйрәнеүҙең тағы бер юлы — был эште яҡшы белгән башҡа кешеләрҙе табыу һәм уларҙың белгәндәрен үҙләштереү. Программалаусылар үҙҙәре эшләгән эш төрөнә һәм ҡулланған ҡоралдарына ҡарап төркөмдәргә (ҡәбиләләргә) бүленергә төҫлө, һәм ҡайһы бер ҡәбиләләр башҡаларға ҡарағанда аҡыллыраҡ. Тирә-яғығыҙға ҡарағыҙ һәм аҡыллы кешеләрҙең нимә өҫтөндә эшләгәнен күрегеҙ; ғәҙәттә бының сәбәбе бар.
Тирә-яғығыҙҙағы иң аҡыллы кешеләрҙең ҡайһы берҙәре — профессорҙар. Шуға күрә ҡыҙыҡлы эш табыуҙың бер юлы — тикшеренеү ассистенты (ярҙамсыһы) булып ирекле эшләргә яҙылыу. Профессорҙар үҙҙәре өсөн күңелһеҙ система администраторы эштәрен башҡара алған кешеләргә айырыуса мохтаж, шуға күрә был юл менән ишекте асырға була. Улар бары тик елғыуарҙарҙан һәм резюме тултырырға ғына йөрөгәндәрҙән ҡурҡа. Ассистент арҡаһында эш кәмеү урынына артып китеүе бик йыш осрай. Шуға күрә һеҙ эш хаҡын арттырмай, ә уларҙың эшен кәметәсәгегеҙҙе асыҡ күрһәтергә тейешһегеҙ.
Әгәр «юҡ» тиһәләр, күңелһеҙләнмәгеҙ. Баш тартыу — баш тартылған кеше уйлағанға ҡарағанда, шәхси сәбәптәргә һирәгерәк бәйле була. Тәүәккәллек менән артабанғыһына күсегеҙ. (Был танышыуҙарға ла ҡағыла.)
Һаҡ булығыҙ, сөнки күпселек профессорҙар аҡыллы булһа ла, барыһы ла ҡыҙыҡлы нәмәләр менән шөғөлләнмәй. Карьераларын үҫтереү өсөн профессорҙар яңы һөҙөмтәләр баҫтырып сығарырға тейеш, әммә тикшеренеүҙәрҙең иң ҡыҙыҡлы өлкәләрендә конкуренция ҙурыраҡ. Шуға күрә артыҡ ынтылыштары булмаған профессорҙар, бер кемгә лә кәрәге булмағанға күрә яңы һаналған һығымталар менән бер-бер артлы мәҡәләләр сығара башлай. Бындайҙарҙан ситтәрәк торһағыҙ яҡшыраҡ.
Мин бер ҡасан да тикшеренеү ассистенты булып эшләмәнем, шуға күрә был юлды тәҡдим итеү үҙемә лә бер аҙ оят кеүек. Мин программалауға үҙемдең нәмәләремде яҙып өйрәндем, айырыуса Виноградтың SHRDLU программаһын кире инженерлыҡ (реверс-инжиниринг) аша аңларға тырышып. Әсә яңы тыуған балаһына нисек ғашиҡ булһа, мин дә ул программа менән шулай уҡ мауыҡҡайным.
Үҙ аллы эшләүҙең ниндәй генә етешһеҙлектәре булмаһын, уның өҫтөнлөгө шул — проект тулыһынса һеҙҙеке. Һеҙ бер ҡасан да компромисҡа барырға йәки кемдәндер рөхсәт һорарға тейеш түгелһегеҙ, ә яңы идея килһә, шунда уҡ ултырып уны бойомға ашыра башлай алаһығыҙ.
Үҙ проекттарығыҙҙа һеҙгә (профессорҙар кеүек) яңылыҡ йәки (бизнес кеүек) табыш тураһында борсолорға кәрәкмәй. Иң мөһиме — проекттың техник йәһәттән ни тиклем ҡатмарлы булыуы, ә бының программаның ниндәй төрҙә булыуына бер ниндәй ҙә ҡағылышы юҡ. Мәғлүмәттәр базаһы кеүек «етди» ҡушымталар техник яҡтан йыш ҡына ябай һәм күңелһеҙ була (йоҡоһоҙлоҡтан яфаланһағыҙ, мәғлүмәттәр базаһы тураһындағы техник әҙәбиәтте уҡып ҡарағыҙ), ә уйындар кеүек «етди булмаған» ҡушымталар йыш ҡына үтә ҡатмарлы булып сыға. Университеттарҙың CS кафедраларындағы тикшеренеүҙәрҙең аҫҡы ундан туғыҙ өлөшөнә ҡарағанда интеллектуаль йөкмәткеһе күберәк булған продукттар өҫтөндә эшләгән уйын компаниялары барлығына иманым камил.
Әгәр хәҙер колледжда уҡыһам, моғайын, графика менән шөғөлләнер инем: мәҫәлән, селтәр уйыны йәки 3D-анимация өсөн ҡорал яһар инем. Мин студент саҡта графиканы ҡыҙыҡлы итер өсөн процессор циклдары (ҡеүәте) етмәй ине, әммә хәҙер эшләргә бынан да күңеллерәк нәмәне күҙ алдына килтереүе ауыр.
Математика
Мин колледжда уҡығанда күп профессорҙар компьютер фәнен математиканың бер тармағы тип иҫәпләй (йәки кәм тигәндә шулай булыуын теләй) ине. Был ҡараш Гарвардта айырыуса көслө булды, унда 1980-се йылдарға тиклем хатта айырым CS бүлеге лә юҡ ине; уға тиклем ғәмәли математика буйынса белем алырға кәрәк булды. Әммә Корнеллда ла хәл бынан әллә ни яҡшы түгел ине. Ҡурҡыныс профессор Конвейға яһалма интеллект (ул ваҡытта популяр тема) менән ҡыҙыҡһыныуымды әйткәс, ул миңә төп һөнәр итеп математиканы һайларға ҡушты. Ул ЯИ өсөн математика кәрәк тип уйланымы, әллә ЯИ-ны буш һүҙ тип һанап, етди фән уҡыу мине бындай ахмаҡ ынтылыштарҙан дауалар тип уйланымы — әлегәсә ныҡлы белмәйем.
Ысынында иһә, хакерға кәрәк булған математика күләме күпселек университет кафедралары танырға теләгәнгә ҡарағанда күпкә аҙыраҡ. Минеңсә, һеҙгә мәктәп математикаһынан һәм хисаплау теорияһынан бер нисә төшөнсәнән артыҡ бер нимә лә кәрәкмәй. (Әгәр n^2 алгоритмдарын яҙмаҫҡа теләһәгеҙ, уларҙың нимә икәнен белергә тейешһегеҙ.) Әлбиттә, математик ҡушымталар яҙырға йыйынмаһағыҙ. Мәҫәлән, робототехника — тотошлай математика.
Ләкин хакерлыҡтың күп төрҙәре өсөн математика һүҙмә-һүҙ (мәҫәлән, формулаларҙы дифференциаллауҙың 1001 ысулын белеү мәғәнәһендә) кәрәкмәһә лә, математиканы үҙе өсөн генә лә өйрәнеү бик файҙалы. Ул теләһә ниндәй эш өсөн метафораларҙың ҡиммәтле сығанағы булып тора.[3] Шул сәбәпле, колледжда уҡығанда күберәк математика уҡымауыма үкенәм.
Күптәр кеүек үк, бала саҡта мин дә математик «йәберләүгә» дусар булдым. Мин математиканы матур ҙа булмаған, тормошома ла бер нисек ҡағылмаған (текстлы мәсьәләләргә тәржемә итергә тырышыуҙарына ҡарамаҫтан), ләкин имтихандарҙы яҡшы тапшырыу өсөн ятларға кәрәк булған формулалар йыйынтығы тип ҡабул итергә өйрәндем.
Колледжда эшләй алған иң файҙалы нәмәләрегеҙҙең береһе — математиканың ысынында нимә тураһында булыуын төшөнөү. Был еңел булмаҫҡа мөмкин, сөнки бик күп яҡшы математиктар насар уҡытыусы булып сыға. Һәм математика буйынса популяр китаптар күп булһа ла, уларҙың һирәктәре генә яҡшы. Хәтеремә килгән иң яҡшылары — У. У. Сойерҙыҡы. Һәм, әлбиттә, Евклид. [4]
Барыһы ла
Томас Һаксли: «Һәр нәмә тураһында бер аҙ һәм бер нәмә тураһында барыһын да белергә тырышығыҙ», — тигән. Күпселек университеттар ошо идеалға ынтыла.
Ләкин «һәр нәмә» нимә ул? Минең өсөн был — ауыр мәсьәләләр өҫтөндә намыҫ менән эшләү барышында кешеләр өйрәнгән бар нәмә. Бындай эштәрҙең барыһы ла бер-береһенә бәйле булырға төҫлө, сөнки бер өлкәләге идеялар менән ысулдар йыш ҡына икенсе өлкәләргә уңышлы күсерелә ала. Хатта бик алыҫ күренгәндәренә лә. Мәҫәлән, мин эсселарҙы тап программа тәьминәте яҙған кеүек яҙам: ултырам да, баҫыу тиҙлегем еткән тиклем тиҙ генә насар 1-се өлгөнө ташлайым, ә аҙаҡ уны бер нисә аҙна буйы үҙгәртеп яҙам.
Ауыр мәсьәләләр өҫтөндә эшләү үҙенән-үҙе генә етмәй. Урта быуат алхимиктары ла ауыр мәсьәлә өҫтөндә эшләгән, ләкин уларҙың алымы шул тиклем ялған ине, хатта уны өйрәнеүҙән алырлыҡ белем булманы — бәлки, кешеләрҙең үҙ-үҙен алдай белеүенән башҡа. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, колледжда мин өйрәнергә тырышҡан ЯИ төрөндә лә ошо уҡ кәмселек бар ине: бик ауыр мәсьәлә, һәм уға өмөтһөҙ рәүештә яраҡһыҙ ысулдар менән еңел генә тотоноу. Ҡыйыулыҡмы? Алдаҡҡа яҡыныраҡ.
Ижтимағи фәндәр ҙә күп йәһәттән ялған, сөнки улар интеллектуаль модаға ныҡ бәйле. Әгәр физик 100 йыл элек йәшәгән хеҙмәттәшен осратһа, уға яңы нәмәләр өйрәтә алыр ине; әгәр психолог 100 йыл элекке хеҙмәттәшен осратһа, улар бары тик идеологик бәхәскә генә инер ине. Эйе, әлбиттә, психология дәресен алып ниҙер өйрәнәсәкһегеҙ. Мәсьәлә шунда: башҡа кафедрала дәрес алып һеҙ күберәк нәмәгә өйрәнәсәкһегеҙ.
Минең фекеремдәнсә, файҙалы кафедралар: математика, теүәл һәм тәбиғи фәндәр, инженерлыҡ, тарих (айырыуса иҡтисади һәм социаль тарих, шулай уҡ фән тарихы), архитектура һәм классик филология. Сәнғәт тарихы буйынса байҡау курсы файҙалы булырға мөмкин. Хәҙерге әҙәбиәт мөһим, ләкин уны өйрәнеүҙең юлы — уҡыу ғына. Музыка тураһында фекер йөрөтөр өсөн уны етерлек белмәйем.
Ижтимағи фәндәрҙе, фәлсәфәне һәм һуңғы ваҡытта сәйәси баҫым аҫтында барлыҡҡа килгән төрлө кафедраларҙы төшөрөп ҡалдырырға була. Был өлкәләрҙең күбеһе мөһим мәсьәләләр тураһында һөйләй, әлбиттә. Ләкин уларҙың был турала фекер алышыу рәүеше файҙаһыҙ. Мәҫәлән, фәлсәфә башҡа төшөнсәләр менән бер рәттән беҙҙең бер-беребеҙ алдындағы бурыстарыбыҙ тураһында ла һөйләй; ләкин быны академик фәйләсүфтән күрә аҡыллы өләсәйҙән йәки Э. Б. Уайттан күберәк өйрәнергә була.
Мин быны тәжрибәнән сығып әйтәм. Клинтондың «Был 'is' (булыу) һүҙенең мәғәнәһе нимә аңлатыуына бәйле» тигән һүҙҙәренән көлгәндәрендә, моғайын, үпкәләргә тейеш булғанмындыр. Колледжда мин «is» һүҙенең мәғәнәһе нимә икәнлеге тураһында бишләп курс алдым.
Ҡайһы өлкәләрҙе өйрәнергә кәрәклеген белеүҙең тағы бер ысулы — уҡыуҙы ташлаусылар графигын төҙөү. Мәҫәлән, мин математиканы бик ауыр тапҡанға күрә унан компьютер фәндәренә күскән күп кешеләрҙе беләм, ә киреһен эшләгәндәрҙе бер кемде лә белмәйем. Кешеләр ауыр нәмәләрҙе бушҡа эшләмәй; мәсьәлә күпкә (йәки кәм тигәндә log(n) кимәлендә) файҙалыраҡ булмаһа, уның өҫтөндә бер кем дә эшләмәйәсәк. Тимәк, бәлки, математика компьютер фәненә ҡарағанда нығыраҡ өйрәнеүгә лайыҡтыр. Ошондай сағыштырыуҙар аша университеттағы барлыҡ кафедраларҙың графигын төҙөргә була. Иң аҫта интеллектуаль йөкмәткеһе иң аҙ булған предметтар булыр.
Әгәр ошо ысулды ҡулланһағыҙ, мин яңы ғына биргән яуапҡа яҡынса оҡшаш һөҙөмтә алырһығыҙ.
Тел курстары — үҙенә башҡа бер нәмә. Минеңсә, уларҙы көршәк яһау түңәрәктәре кеүек, дәрестән тыш шөғөл тип иҫәпләү яҡшыраҡ. Был телдә һөйләшкән илдә йәшәү менән бергә алып барылғанда, улар күпкә файҙалыраҡ булыр ине. Мин беренсе курста уҡығанда үҙ теләгем менән ғәрәп телен өйрәндем. Был бик күп көс талап итте, ә унан ҡалған берҙән-бер мәңгелек файҙа — семит тамырҙарын таный алыуҙың сәйер һәләте һәм кешеләрҙең һүҙҙәрҙе нисек аңлауы тураһында ҡайһы бер төшөнсәләр генә булды.
Һынлы сәнғәт һәм әҙәби ижад курстары — көтөлмәгән һөҙөмтә бирә торған нәмәләр. Ғәҙәттә унда һеҙгә күп нәмә өйрәтмәйҙәр: һеҙ бары тик үҙегеҙ теләгән нәмә өҫтөндә эшләйһегеҙ (йәки эшләмәйһегеҙ), ә аҙаҡ уҡытыусының өҫтән-мөҫтән генә күҙәтеүе аҫтында бер-берегеҙҙең ижадына «тәнҡит» әйтеп ултыраһығыҙ. Ләкин яҙыу ҙа, сәнғәт тә — (ҡайһы бер) кешеләр намыҫ менән эшләгән бик ауыр өлкәләр, шуға күрә, айырыуса яҡшы уҡытыусы таба алһағыҙ, улар менән шөғөлләнергә ارزش.
Эш
Әлбиттә, студенттарға бары тик уҡыу тураһында ғына уйларға ярамай. Иҫәпкә алырлыҡ ике ғәмәли мәсьәлә бар: эш һәм магистратура/аспирантура (grad school).
Теорияла классик либераль белем (liberal arts) һөнәри әҙерлек бирергә тейеш түгел. Ләкин бының бер аҙ алдаҡ икәнен һәр кем белә. Һәр колледждағы хакерҙар ғәмәли күнекмәләргә осраҡлы рәүештә генә өйрәнмәй.
Эш табыу өсөн нимә өйрәнергә кәрәклеге һеҙ теләгән эш төрөнә бәйле. Әгәр ҙур компанияла эшләргә теләһәгеҙ, Windows мөхитендә Blub телендә хакерлыҡ итергә өйрәнегеҙ. Әгәр бәләкәй, шәп бер компанияла йәки тикшеренеү лабораторияһында эшләргә теләһәгеҙ, Linux аҫтында Ruby үҙләштереү яҡшыраҡ. Ә әгәр үҙ компанияғыҙҙы асырға теләһәгеҙ (минеңсә, был күренеш бара-бара арта ғына барасаҡ), ҡулығыҙға эләккән иң ҡеүәтле ҡоралдарҙы үҙләштерегеҙ, сөнки һеҙ дәғүәселәрегеҙ менән ярышҡа сығасаҡһығыҙ, һәм ул ҡоралдар һеҙҙең толпарығыҙ буласаҡ.
Колледжда өйрәнергә тейешле күнекмәләр менән эштә ҡулланасаҡ күнекмәләрегеҙ араһында тура бәйләнеш юҡ. Колледжда маҡсатты бер аҙ юғарыраҡ ҡуйырға кәрәк.
Күнекмәләр ваҡытында футболсы, уйын барышында бер ҡасан да шул тиклем көс һалырға тура килмәһә лә, ятып 300 фунтлыҡ штанга күтәрергә мөмкин. Шуның шикелле, әгәр профессорҙарығыҙ һеҙгә эштә кәрәк буласаҡ кимәлдән алдынғыраҡ нәмәләрҙе өйрәтергә тырыша икән, был уларҙың реаль тормоштан айырылған ғалим булыуынан ғына түгел. Бәлки, улар һеҙҙе мейегеҙ менән штанга күтәрергә өйрәтәлер.
Дәрестәрҙә яҙған программаларығыҙ реаль донъяла яҙасаҡ программаларығыҙҙан өс мөһим яҡтан айырыла: улар бәләкәй; уларҙы нулдән башлайһығыҙ; һәм мәсьәлә ғәҙәттә яһалма һәм алдан билдәләнгән була. Реаль донъяла программалар ҙурыраҡ, йыш ҡына булған кодты үҙ эсенә ала, һәм уларҙы хәл итер алдынан тәүҙә мәсьәләнең үҙен аңлап белергә кәрәк була.
Был күнекмәләрҙе өйрәнеү өсөн колледжды тамамлауҙы (йәки уға инеүҙе) көтөргә кәрәкмәй. Мәҫәлән, булған код менән эшләргә өйрәнергә теләһәгеҙ, асыҡ сығанаҡлы (open-source) проекттарға өлөш индерә алаһығыҙ. Һеҙ эшләргә теләгән эш биреүсе өсөн был дәрес эштәрендәге яҡшы баһалар кеүек үк тәьҫирле буласаҡ.
Булған асыҡ сығанаҡлы проекттарҙа өсөнсө оҫталыҡ буйынса, йәғни ниндәй проблемаларҙы сисергә кәрәклеген хәл итеү буйынса практик тәжрибә аҙ була. Ләкин һеҙгә үҙегеҙҙең яңы проекттарығыҙҙы башларға бер кем дә ҡамасауламай. Яҡшы эш биреүселәргә был тағы ла нығыраҡ тәьҫир итәсәк.
Ниндәй төр мәсьәләләрҙе сисергә тырышырға һуң? Быға яуап биреүҙең бер юлы — ҡулланыусы булараҡ үҙегеҙгә нимә кәрәклеген һорау. Мәҫәлән, мин спам алыуҙы туҡтатырға теләгәнгә күрә, спамды фильтрлау буйынса яҡшы алгоритмға тап булдым. Хәҙер миңә ингән хаттар йәшнигенең тулыуына нисектер ҡамасаулай торған почта программаһы кәрәк булыр ине. Мин ингән хаттар бүлеген эштәр исемлеге кеүек ҡулланырға төҫлөмөн. Ләкин был шешәне бороғос (отвёртка) менән асҡан кеүек; ысынында иһә шешә асҡыс кәрәк бит.
Аспирантура
Ә аспирантура (grad school) тураһында нимә әйтергә? Унда барырға кәрәкме? Һәм яҡшыһына нисек инергә?
сынында, аспирантура — тикшеренеүҙәр өлкәһендә һөнәри белем биреү урыны, һәм ғүмерегеҙҙе тикшеренеүҙәргә арнарға теләмәһәгеҙ, унда барырға ярамай. Шулай ҙа CS буйынса докторлыҡ дәрәжәһен (PhD) алған кешеләрҙең яртыһы фән менән шөғөлләнмәй. Мин профессор булыу өсөн аспирантураға барманым. Күберәк белем алырға теләгәнгә барҙым.
Шуға күрә һеҙ нигеҙҙә хакерлыҡ менән ҡыҙыҡһынһағыҙ һәм аспирантураға барһағыҙ, унда үҙегеҙ кеүек үҙ урынында булмаған башҡа бик күп кешене осратырһығыҙ. Әгәр тирә-яғығыҙҙағы кешеләрҙең яртыһы һеҙҙең кеүек үҙ урынында булмаһа, һеҙ ысынында үҙ урынығыҙҙа түгелһегеҙме инде?
«Компьютер фәндәрендә» төп бер проблема бар, һәм ул бына ошондай хәлдәрҙә өҫкә ҡалҡып сыға. «Тикшеренеү»ҙең ысынында нимә булырға тейешлеген бер кем дә аныҡ белмәй. Күп кенә тикшеренеүҙәр — ул бары тик тағы бер баҫма киҫәге биреү өсөн академик мәҡәлә ҡалыбына көсләп тығылған хакерлыҡ ҡына.
Шуға күрә аспирантурала үҙегеҙҙе өйөгөҙҙәге кеүек тойорһоғоҙмо тип һорау дөрөҫ түгел, сөнки компьютер фәнендә бик аҙҙар үҙен өйөндәге кеүек тоя. Был бөтә өлкә үҙ тиреһендә үҙен уңайһыҙ тоя. Шуға күрә хакерлыҡ менән ҡыҙыҡһыныуығыҙ һеҙҙе аспирантураға барыуҙан туҡтатырға тейеш түгел. Бары тик үҙегеҙгә оҡшамаған бик күп нәмәләрҙе эшләргә тура киләсәген белһәгеҙ булды.
Беренсе урында һеҙҙең диссертацияғыҙ торасаҡ. Бөтә кеше тиерлек уны тамамлаған ваҡытҡа үҙ диссертацияһын күрә алмай башлай. Был процесс үҙенең тәбиғәте буйынса күңелһеҙ һөҙөмтә бирергә төҫлө, был — бөтөн бойҙай ононан яһалып, ун ике сәғәт буйы мейестә бешерелгән торт кеүек. Һирәк диссертациялар ғына кинәнеп уҡыла, бигерәк тә уларҙың авторҙары тарафынан.
Ләкин һеҙгә тиклем меңдәрсә кеше диссертация яҙыу ғазабын татыған. Ә бынан тыш, аспирантура ожмахҡа яҡын. Күптәр уны ғүмерҙәренең иң бәхетле осоро тип хәтерләй. Ә ҡалғандарҙың барыһы тиерлек, шул иҫәптән мин дә, уны диссертация яҙырға кәрәк булмаһа, иң бәхетле осор булыр ине тип хәтерләй. [5]
Аспирантураның ҡурҡынысы шул: уның ҡурҡыныс яғын башта күрмәйһегеҙ. PhD программалары колледждың 2-се бүлеге кеүек, бер нисә йыллыҡ дәрестәр менән башлана. Шуға күрә диссертация яҙыу ҡурҡынысы менән йөҙгә-йөҙ осрашҡанда, һеҙ инде бер нисә йыл уҡыған булаһығыҙ. Әгәр хәҙер ташлаһағыҙ, уҡыуҙан киткән кеше булып ҡалаһығыҙ, һәм был идея һеҙгә оҡшамаясаҡ. 1988 йылғы Интернет селтәр ҡортон (Internet worm) яҙған өсөн Робертты аспирантуранан ҡыуғас, мин уның уңышһыҙлыҡ тамғаһынан башҡаса унан ҡотолоу юлын тапҡанына ныҡ көнләштем.
Дөйөм алғанда, аспирантура күпселек башҡа варианттарға ҡарағанда яҡшыраҡтыр. Һеҙ күп аҡыллы кешеләр менән осрашаһығыҙ, һәм һеҙҙең бойоҡ прокрастинацияғыҙ кәм тигәндә көслө уртаҡ бәйләнеш буласаҡ. Һәм, әлбиттә, аҙаҡ һеҙҙең PhD дәрәжәгеҙ була. Мин был турала онотоп торам. Был да бер ҡиммәткә эйәлер, тип уйлайым.
PhD-ның иң ҙур өҫтөнлөгө (әлбиттә, академияның һөнәри билеты булыуҙан тыш) — уның һеҙгә ниндәйҙер төп үҙ-үҙеңә ышаныс биреүендә булырға мөмкин. Мәҫәлән, минең өйөмдәге Honeywell термостаттарының интерфейсы (UI) иң ҡотсоғосо. Ошондай уҡ моделгә эйә булған әсәйем уны нисек ҡулланырға өйрәнеү өсөн бер көн буйы ҡулланманы тырышып уҡыны. Ул проблема үҙендә тип уйланы. Ләкин мин үҙ-үҙемә: «Әгәр компьютер фәндәре буйынса PhD дәрәжәһе булған кеше был термостатты аңлай алмай икән, тимәк, ул һис шикһеҙ насар проектланған», — тип әйтә алам.
Был икеле-микле кәңәштән һуң да аспирантураға барырға теләһәгеҙ, унда нисек инергә тураһында ныҡлы кәңәш бирә алам. Хәҙер күп дуҫтарым CS профессорҙары, шуға күрә ҡабул итеүҙең эске яғын беләм. Был колледжға ҡарағанда бөтөнләй башҡаса. Күпселек колледждарҙа кемдең инеүен ҡабул итеү бүлеге хеҙмәткәрҙәре хәл итә. PhD программалары өсөн иһә быны профессорҙар хәл итә. Һәм улар быны яҡшы башҡарырға тырыша, сөнки улар ҡабул иткән кешеләр үҙҙәре өсөн эшләйәсәк.
Иң яҡшы уҡыу йорттарында тик тәҡдимнамәләр генә ысын мәғәнәһендә мөһим булып тора. Стандартлаштырылған тестар бер нәмәне лә хәл итмәй, баһалар ҙа әллә ни роль уйнамай. Эссе — нигеҙҙә ахмаҡлыҡ яҙып үҙеңде уйындан сығарыу мөмкинлеге генә. Профессорҙар бары тик тәҡдимнамәләргә генә ышана, айырыуса үҙҙәре белгән кешеләрҙән алынған булһа. [6]
Шуға күрә PhD программаһына инергә теләһәгеҙ, төп мәсьәлә — профессорҙарығыҙҙа яҡшы тәьҫир ҡалдырыу. Ә үҙемдең профессор дуҫтарымдан уларға нимә тәьҫир иткәнен беләм: бары тик уларҙа тәьҫир ҡалдырырға тырышыу түгел. Улар яҡшы баһалар алған йәки аспирантураға инеү өсөн генә тикшеренеү ярҙамсыһы булырға теләгән студенттарҙан һоҡланмай. Улар яҡшы баһалар алған һәм тема менән ысын күңелдән ҡыҙыҡһынған өсөн ассистент булырға теләгән студенттарға һоҡлана.
Шулай итеп, аспирантураға инергә теләһәгеҙ ҙә, йәки ябай ғына яҡшы хакер булырға теләһәгеҙ ҙә, колледжда эшләй алған иң яҡшы нәмәгеҙ — ысынында нимәне яратыуығыҙҙы аңлау. Профессорҙарҙы алдап үҙегеҙҙе аспирантураға алдырыу ауыр, ә проблемаларҙы алдап уларҙы сисеү мөмкин түгел. Колледж — алдашыуҙың эшләүҙән туҡтаған урыны. Ошо мәлдән башлап, әгәр өлкән синыфтарға кире ҡайтыуға тиң булған ҙур компанияға эшкә барырға теләмәһәгеҙ, алға барыуҙың берҙән-бер юлы — үҙегеҙ яратҡан эште башҡарыу.
Иҫкәрмәләр
[1] Бер кем дә быға борсолмаған кеүек, был 1984 йылға тиклем Arpanet-тың (һуңыраҡ Интернет булып киткән селтәрҙең) ни тиклем әһәмиәтһеҙ булғанын күрһәтә.
[2] Бына ни өсөн эш биреүсе булғас, мин диплом баһаларына (GPA) иғтибар итмәнем. Ысынында, беҙ уҡыуҙан ҡыуылған кешеләрҙе махсус эҙләнек. Бер тапҡыр Гарвард тирәләй: «Бөтә ваҡытығыҙҙы үҙегеҙҙең шәхси проектығыҙға бүлеп, дәрестәрҙе насар уҡыған өсөн уҡыуҙан яңы ғына ҡыуылдығыҙмы? Беҙгә эшкә килегеҙ!» тигән плакаттар элеп сыҡтыҡ. Беҙ шундай бер егетте таба алдыҡ, һәм ул шәп хакер булып сыҡты.
Гарвард студенттарҙы бер йылға ҡыуғас, улар эш табырға тейеш була. Бының мәғәнәһе — колледжда ни тиклем бәхетле булыуҙарын аңлаһындар өсөн уларға реаль донъяның ни тиклем ҡурҡыныс булыуын күрһәтеү. Беҙгә эшкә килгән егет осрағында был план кире һөҙөмтә бирҙе, сөнки ул мәктәптәгегә ҡарағанда күберәк күңел асты һәм шул йылда акция опциондарынан уның теләһә ниндәй профессорының эш хаҡына ҡарағанда күберәк аҡса эшләне. Шуға күрә йыл аҙағында тәүбә итеп шыуышып кире ҡайтыу урынына, ул тағы бер йыл ял алып, Европаға китте. Ул ахыр сиктә яҡынса 26 йәшендә уҡыуын тамамланы.
[3] Эрик Реймонд хакерҙар өсөн иң яҡшы метафоралар күмәклектәр теорияһында, комбинаторикала һәм графтар теорияһында, тип әйтә.
Тревор Блэквелл математика бүлеге студенттары өсөн тәғәйенләнгән дәрестәрҙе алырға кәңәш итә: «'Инженерҙар өсөн математика' дәрестәре үтә насар ине. Ысынында иһә теләһә ниндәй 'инженерҙар өсөн x' насар, бында x үҙ эсенә математиканы, хоҡуҡты, яҙыуҙы һәм визуаль дизайнды ала».
[4] Башҡа ныҡ тәҡдим ителгән китаптар: Курант һәм Роббинстың What is Mathematics? китабы; Гильберт һәм Кон-Фоссендың Geometry and the Imagination китабы. График дизайн менән ҡыҙыҡһынғандар өсөн — Бёрндың Евклиды.
[5] Әгәр камил тормош кисергегеҙ килһә, иң яҡшыһы — аспирантураға барыу, тәүге бер-ике йылда йәшерен генә диссертацияны яҙып ҡуйыу, ә артабанғы өс йылда һәр ваҡыт берәр бүлекте генә сығарып, ваҡытты күңелле үткәреү булыр ине. Был өмөт аспиранттарҙың күҙен ҡыҙҙырыр, ләкин быны башҡарырлыҡ ихтыяр көсө булған бер кемде лә белмәйем.
[6] Бер профессор дуҫым әйтеүенсә, улар йыл һайын ҡабул иткән аспиранттарҙың 15-20%-ы «осраҡлы өмөттәр» (long shots) булып тора. Ләкин уның осраҡлы тигәне — ғаризалары һәр яҡлап та камил булған, әммә тәҡдимнамә яҙған профессорҙарҙы ҡабул итеү комиссияһында бер кем дә белмәгән кешеләр.
Шуға күрә тәбиғи һәм теүәл фәндәр буйынса аспирантураға инергә теләһәгеҙ, ысын тикшеренеүсе профессорҙары булған колледжда уҡырға кәрәк. Кире осраҡта, ни тиклем яҡшы булһағыҙ ҙа, ҡабул итеү комиссияһы өсөн хәүефле аҙым кеүек күренәсәкһегеҙ.
Бынан көтөлмәгән, ләкин ҡотолғоһоҙ һығымта килеп сыға: бәләкәй гуманитар колледжар бөтөүгә хөкөм ителгән. Күпселек аҡыллы өлкән синыф уҡыусылары, хәтта аҙаҡ һайламаһалар ҙа, кәм тигәндә теүәл фәндәргә барыу тураһында уйлана. Уларҙың мөмкинлектәрен сикләгән колледжға ниңә барырға?
Ошо яҙманың ҡараламаларын уҡығандары өсөн Тревор Блэквеллға, Алекс Левинға, Джессика Ливингстонға, Роберт Моррисҡа, Эрик Реймондҡа һәм бер нисә исемһеҙ CS профессорына, шулай уҡ был яҙмаға башланғыс биргән һорауҙары өсөн студенттарға рәхмәтемде белдерәм.