(Бу эссенең кайбер өлешләре миңа сораулар белән язган студентларга җавап рәвешендә башланган иде.)
Күптән түгел миңа компьютер фәннәре (CS) буенча белем алучы берничә бакалавриат студентыннан колледжда нишләргә кирәклеге турында хатлар килде. Киңәш бирү өчен мин иң яхшы чыганак түгелмендер, чөнки колледжда төп белгечлегем фәлсәфә иде. Ләкин мин CS буенча шулкадәр күп дәресләргә йөрдем ки, күпчелек CS студентлары мине үзләренеке дип уйлый иде. Ни генә булмасын, мин чынлап та хакер идем.
Хакерлык
Яхшы хакер булыр өчен колледжда нишләргә кирәк? Сез эшли алырлык ике төп нәрсә бар: программалаштыруны бик яхшы үзләштерү һәм билгеле бер шәп проблемаларны җентекләп өйрәнү. Болар бер-берсенә тиң булып чыга, чөнки берсе һәрвакыт икенчесенә этәрә.
Программалаштыруда оста булуның юлы — (а) күп һәм (б) катлаулы мәсьәләләр өстендә эшләү. Ә үзеңне катлаулы мәсьәләләр өстендә эшләргә мәҗбүр итүнең юлы — үзеңне бик нык җәлеп иткән нинди дә булса проект белән шөгыльләнү.
Бу проектның уку биреме булмау ихтималы зур. Минем дустым Роберт студент чагында челтәр программалары ясап бик күп нәрсәгә өйрәнде. Аның бер проекты Гарвардны Arpanet-ка тоташтыру иде; Гарвард башлангыч төеннәрнең берсе булган, ләкин 1984 елга бәйләнеш өзелгән иде. [1] Бу эш уку өчен генә түгел, ә ул бөтен вакытын шуңа сарыф итеп, укуын ташлаганлыктан, аны мәктәптән (колледжтан) бер елга куып чыгардылар. [2] Ахыр чиктә барысы да яхшы тәмамланды, һәм хәзер ул MIT профессоры. Ләкин сез мондый чиккә барып җитмәсәгез, бәхетлерәк булырсыз, мөгаен; ул вакытта бу аңа бик күп борчу китерде.
Программалаштыруда яхшы булуның тагын бер юлы — аны яхшы белгән башка кешеләрне табу һәм алар белгән нәрсәгә өйрәнү. Программистлар гадәттә үзләре башкарган эш төренә һәм кулланган коралларына карап кабиләләргә бүленә, һәм кайбер кабиләләр башкалардан акыллырак була. Тирә-ягыгызга карагыз һәм акыллы кешеләрнең нәрсә өстендә эшләвен күрегез; моның гадәттә сәбәбе бар.
Сезнең тирәгездәге иң акыллы кешеләрнең кайберләре — профессорлар. Шуңа күрә кызыклы эш табуның бер юлы — тикшеренү ассистенты (хезмәткәре) булып волонтерлык итү. Профессорлар үзләре өчен күңелсез система-администраторлык мәсьәләләрен хәл итә алган кешеләр белән аеруча кызыксына, шуңа күрә бу — эчкә үтеп керүнең бер юлы. Аларның курыкканы — тотрыксыз, җавапсыз кешеләр һәм резюме тутыручылар. Ассистент аркасында эшнең гомуми күләме артуы бик еш очрый. Шуңа күрә сез эшне бары тик җиңеләйтәчәгегезне ачык күрсәтергә тиешсез.
Алар «юк» дисә, төшенкелеккә бирелмәгез. Кире кагу кире кагылган кеше уйлаганга караганда һәрвакыт шәхси булмый диярлек. Бары тик чираттагысына күчегез. (Бу танышып йөрүгә дә кагыла.)
Сак булыгыз, чөнки күпчелек профессорлар акыллы булса да, аларның барысы да кызыклы әйберләр өстендә эшләми. Профессорларга карьераларын үстерү өчен яңа нәтиҗәләр бастырып чыгарырга кирәк, ләкин фәннең кызыклырак өлкәләрендә көндәшлек зуррак. Шуңа күрә амбицияләре азрак булган профессорлар нәтиҗәләре яңа булган, ләкин беркемне дә кызыксындырмаган мәкаләләр сериясен чыгаралар. Мондыйлардан качуыгыз яхшырак.
Мин беркайчан да тикшеренү ассистенты булып эшләмәдем, шуңа күрә бу юлны тәкъдим итү үземә бераз намуссыз тоела. Мин программалаштыруга үземнең әйберләремне язып өйрәндем, аеруча Виноградның SHRDLU программасын реверс-инжиниринг ясарга тырышып. Яңа туган сабые булган ана кебек, мин шул программа белән җенләнгән идем.
Үзлегеңнән эшләүнең нинди генә кимчелекләре булмасын, өстенлеге шул: проект тулысынча сезнеке. Беркайчан да килешергә яки кемнәндер рөхсәт сорарга кирәкми, һәм яңа идеягез булса, сез шунда ук утырып аны тормышка ашыра башлый аласыз.
Үзегезнең проектларыгызда сезгә яңалык турында (профессорлар кебек) яки керемлелек турында (бизнес кебек) борчыласы юк. Иң мөһиме — проектның техник яктан никадәр катлаулы булуы, һәм моның куллану төренең (кушымтаның) табигатенә бернинди бәйләнеше юк. Мәгълүмат базалары кебек «җитди» кушымталар техник яктан еш кына гади һәм күңелсез була (йокысызлыктан интексәгез, мәгълүмат базалары турындагы техник әдәбиятны укып карагыз), ә уеннар кебек «җитди булмаган» кушымталар еш кына бик катлаулы була. Мин ышанам, университетларның CS бүлекләренең аскы уннан тугыз өлешендәге тикшеренүләргә караганда күбрәк интеллектуаль эчтәлекле продуктлар өстендә эшләүче уен компанияләре бар.
Хәзер колледжда булсам, мин графика өстендә эшләр идем: мәсәлән, челтәр уены яки 3D-анимация коралы. Мин студент чакта графиканы кызыклы итәрлек исәпләү егәрлеге юк иде, ләкин хәзер моннан да кызыграк нәрсәне күз алдына китерү кыен.
Математика
Мин колледжда укыганда, күп кенә профессорлар компьютер фәнен математиканың бер тармагы дип саный иде (яки ким дигәндә шулай булуын тели иде). Бу фикер Гарвардта иң көчлесе иде, анда 1980 елларга кадәр CS белгечлеге дә юк иде; ул вакытка кадәр гамәли математика буенча белгечлек алырга кирәк иде. Ләкин Корнеллда да хәл шул дәрәҗәдә үк начар иде диярлек. Мин курку тудыручы профессор Конвейга сөнъи фәһем (AI, ул вакытта популяр тема) белән кызыксынуымны әйткәч, ул миңа математика буенча укырга киңәш итте. Ул AI өчен математика кирәк дип уйладымы, әллә AI сафсата һәм кырыс фән буенча уку мине мондый акылсыз амбицияләрдән дәвалар дип уйладымы — мин әле дә төгәл белмим.
Чынлыкта, хакер буларак сезгә кирәк булган математика күләме университет кафедралары танырга теләгәннән күпкә азрак. Сезгә мәктәп математикасыннан һәм исәпләү теориясеннән берничә төшенчәдән артык нәрсә кирәк түгел дип уйлыйм. (Әгәр n^2 алгоритмнарын язудан качарга теләсәгез, аның нәрсә икәнен белергә тиешсез.) Әлбәттә, математик кушымталар язарга җыенмасагыз. Робототехника, мәсәлән, тулысынча математикадан тора.
Ләкин күпчелек хакерлык төрләре өчен формулаларны дифференциацияләүнең 1001 хәйләсен белү мәгънәсендә математика турыдан-туры кирәк булмаса да, математиканы үз кыйммәте өчен өйрәнү бик тә лаек. Бу теләсә нинди эш өчен метафораларның кыйммәтле чыганагы.[3] Шуның аркасында мин колледжда күбрәк математика укымавыма үкенәм.
Күпләр кебек үк, балачакта математика миңа да җәфа китерде. Мин математиканы матур да булмаган, тормышыма бернинди катнашы да булмаган (мәсьәләләрне тормыш белән бәйләргә тырышуларга карамастан), ләкин контроль эшләрдә яхшы билге алу өчен ятларга кирәк булган формулалар җыелмасы дип уйларга гадәтләндем.
Колледжда сез эшли алган иң кыйммәтле нәрсәләрнең берсе — математиканың чынлыкта нәрсә турында икәнен аңлау булыр иде. Бу җиңел булмаска мөмкин, чөнки бик күп яхшы математиклар начар укытучы була. Математика буенча популяр китаплар күп булса да, яхшылары аз кебек. Мин уйлый алган иң яхшылары — У. У. Сойер китаплары. Һәм, әлбәттә, Евклид. [4]
Барысы да
Томас Һаксли әйткән: «Һәрнәрсә турында берәр нәрсә һәм берәр нәрсә турында бөтен нәрсәне белергә тырышыгыз». Күпчелек университетлар шушы идеалга омтыла.
Ләкин нәрсә ул барысы да? Минем өчен бу — кешеләрнең катлаулы мәсьәләләр өстендә намус белән эшләү барышында белгәннәренең барысы. Мондый эшләрнең барысы да үзара бәйләнгән була, чөнки бер өлкәдәге идеяләрне һәм техникаларны еш кына башкаларына уңышлы күчереп утыртырга була. Хәтта бик ерак тоелган өлкәләргә дә. Мәсәлән, мин программа язган кебек үк эсселәр язам: утырам да яза алган тизлектә җитешсез 1 нче версияне язып ташлыйм, аннары аны берничә атна буе яңадан эшлим.
Катлаулы проблемалар өстендә эшләү генә үзеннән-үзе җитми. Урта гасыр алхимиклары катлаулы мәсьәлә өстендә эшләгәннәр, ләкин аларның алымнары шулкадәр ялган иде ки, аны өйрәнүдән, бәлки кешеләрнең үз-үзләрен алдау сәләтеннән башка, өйрәнерлек нәрсә аз иде. Кызганычка каршы, мин колледжда өйрәнергә тырышкан AI төрендә дә шул ук җитешсезлек бар иде: өметсез дәрәҗәдә яраксыз алымнар белән бик катлаулы мәсьәләгә җиңел карап тотыну. Батырлыкмы? Мошенниклыкка якынрак.
Иҗтимагый фәннәр дә шактый ялган, чөнки аларга интеллектуаль мода бик нык йогынты ясый. Әгәр физик 100 ел элеккеге хезмәттәше белән очрашса, ул аңа кайбер яңа нәрсәләрне өйрәтә алыр иде; әгәр психолог 100 ел элеккеге хезмәттәше белән очрашса, алар бары тик идеологик бәхәскә керерләр иде. Әйе, әлбәттә, сез психология курсына йөреп нәрсәдер өйрәнерсез. Мәсьәлә шунда: башка бүлектәге курсларга йөреп сез күбрәк нәрсәгә өйрәнәчәксез.
Минем фикеремчә, игътибарга лаеклы бүлекләр — математика, төгәл һәм табигый фәннәр, инженерия, тарих (аеруча икътисадый һәм иҗтимагый тарих, шулай ук фән тарихы), архитектура һәм классик филология. Сәнгать тарихы буенча күзәтү курсы файдалы булырга мөмкин. Заманча әдәбият мөһим, ләкин аны өйрәнүнең юлы — бары тик уку. Музыка турында фикер йөртерлек дәрәҗәдә белмим.
Иҗтимагый фәннәрне, фәлсәфәне һәм сәяси басым астында яңарак кына төзелгән төрле бүлекләрне төшереп калдыра аласыз. Бу өлкәләрнең күбесендә мөһим проблемалар турында сөйләшәләр, һичшиксез. Ләкин алар турында сөйләшү рәвеше файдасыз. Мәсәлән, фәлсәфәдә, башка нәрсәләр арасында, безнең бер-беребез алдындагы бурычларыбыз турында сөйләшәләр; ләкин бу хакта сез академик фәлсәфәчедән түгел, ә акыллы әбиегездән яки Э. Б. Уайттан күбрәк белә аласыз.
Мин моны үз тәҗрибәмнән чыгып әйтәм. Кешеләр Клинтонның «Барысы да 'is' сүзенең нәрсә аңлатуына бәйле» дигән сүзләреннән көлгәч, миңа рәнҗергә кирәк булгандыр, мөгаен. Мин колледжда «is» сүзенең мәгънәсе нинди булуы турында бишкә якын курста укыдым.
Кайсы өлкәләрне өйрәнергә лаек икәнен ачыклауның тагын бер юлы — укуны ташлап китүләр графигын төзү. Мәсәлән, мин математиканы артык катлаулы дип табып, математикадан компьютер фәннәренә күчкән бик күп кешене беләм, ләкин киресен эшләгән берәүне дә белмим. Кешеләр катлаулы нәрсәләрне юкка гына эшләми; әгәр мәсьәлә пропорциональ рәвештә (яки ким дигәндә log(n) дәрәҗәсендә) күбрәк файда китермәсә, беркем дә катлаулырак мәсьәлә өстендә эшләмәячәк. Димәк, бәлки, математиканы өйрәнү компьютер фәннәренә караганда кыйммәтрәктер. Шуңа охшаш чагыштырулар ярдәмендә сез университеттагы барлык бүлекләрнең графигын төзи аласыз. Иң төбендә сез иң аз интеллектуаль эчтәлекле фәннәрне табарсыз.
Әгәр сез бу ысулны куллансагыз, мин яңа гына биргән җавапка якын нәтиҗә алырсыз.
Тел курслары — үзенчәлекле бер аномалия. Аларны балчыктан әйберләр ясау дәресләре кебек, дәрестән тыш шөгыльләр дип санау яхшырак дип уйлыйм. Алар шул телдә сөйләшә торган илдә берникадәр вакыт яшәү белән берләштерелгәндә күпкә файдалырак булыр иде. Бервакыт мин беренче курста үз теләгем белән гарәп телен өйрәндем. Бу бик күп эш иде, һәм бердәнбер озакка сузылган файдасы семит тамырларын ачыклауның сәер сәләте һәм кешеләрнең сүзләрне ничек танып белүе турында кайбер фикерләр булды.
Сынлы сәнгать һәм язучылык осталыгы курслары — билгесез карталар (уайлдкардлар). Гадәттә сезгә күп нәрсә өйрәтмиләр: сез бары тик үзегез теләгән нәрсә өстендә эшлисез (яки эшләмисез), аннары укытучының тонык күзәтүе астында бер-берегезнең иҗатын «тәнкыйтьләп» утырасыз. Ләкин язучылык та, сәнгать тә — (кайбер) кешеләр намус белән эшли торган бик катлаулы мәсьәләләр, шуңа күрә алар белән шөгыльләнергә кыйммәт, аеруча яхшы укытучы таба алсагыз.
Эш урыннары
Әлбәттә, колледж студентларына уку турында гына түгел, башка нәрсәләр турында да уйларга туры килә. Шулай ук ике практик мәсьәләне дә исәпкә алырга кирәк: эш урыннары һәм аспирантура (магистратура/докторантура).
Теориядә гуманитар белем (liberal education) һөнәри әзерлек бирергә тиеш түгел. Ләкин барысы да моның бераз алдау икәнен белә. Һәр колледждагы хакерлар практик күнекмәләргә ия була, һәм бу очраклы рәвештә түгел.
Эш табу өчен нәрсәгә өйрәнергә кирәклеге сез теләгән эш төренә бәйле. Зур компаниядә эшләргә теләсәгез, Windows-та Blub телендә хакларга өйрәнегез. Әгәр кызыклы кечкенә компаниядә яки тикшеренү лабораториясендә эшләргә теләсәгез, Linux-та Ruby өйрәнү яхшырак булыр. Әгәр үз компаниягезне башлап җибәрергә теләсәгез — бу көннән-көн киңрәк таралыр дип уйлыйм — үзегез таба алган иң көчле коралларны үзләштерегез, чөнки сез көндәшләрегез белән ярышта булачаксыз, һәм коралларыгыз сезнең атыгыз булачак.
Сез колледжда өйрәнергә тиешле күнекмәләр белән эштә кулланачак күнекмәләр арасында турыдан-туры бәйләнеш юк. Колледжда бераз югарырак максат куярга кирәк.
Күнегүләр вакытында футболчы 300 фунт (якынча 136 кг) авырлыкны күкрәгеннән күтәрергә мөмкин, гәрчә уен барышында аңа беркайчан да мондый көч куярга туры килмәсә дә. Шулай ук, әгәр профессорларыгыз сезне эштә кирәк булганнан да алдынгырак нәрсәләрне өйрәнергә мәҗбүр итә икән, бу аларның чын дөньядан аерылган галимнәр булуы аркасында гына булмаска мөмкин. Бәлки, алар сезнең миегезгә герләр күтәртергә тырышалардыр.
Дәресләрдә язган программаларыгыз чын дөньяда язачак программалардан өч мөһим ягы белән аерылып тора: алар кечкенә; сез нульдән башлыйсыз; һәм мәсьәлә гадәттә ясалма һәм алдан билгеләнгән була. Чын дөньяда программалар зуррак, гадәттә булган кодны үз эченә ала һәм еш кына мәсьәләне чишәр алдыннан аның нәрсәдә икәнен аңлауны таләп итә.
Бу күнекмәләрне үзләштерү өчен колледж тәмамлауны (яки хәтта анда керүне) көтәргә кирәкми. Мәсәлән, булган код белән ничек эшләргә өйрәнергә теләсәгез, ачык чыганаклы (open-source) проектларга өлеш кертә аласыз. Сез эшләргә теләгән эш бирүче өчен бу дәресләрдәге яхшы билгеләр кебек үк тәэсирле булачак.
Булган open-source проектларда сез өченче күнекмә буенча, ягъни нинди мәсьәләләрне чишәргә кирәклеген хәл итүдә күп тәҗрибә туплый алмыйсыз. Ләкин сезгә үз проектларыгызны башлап җибәрүгә бернәрсә дә комачауламый. Һәм яхшы эш бирүчеләргә бу тагын да ныграк тәэсир итәчәк.
Нинди мәсьәләне чишәргә тырышырга кирәк? Моңа җавап бирүнең бер юлы — кулланучы буларак сезгә нәрсә кирәклеген сорау. Мәсәлән, мин спам килүен туктатырга теләгәнлектән, спам-фильтрлау өчен яхшы алгоритмга юлыктым. Хәзер мин почта тартмамның тулып китүенә ничектер комачаулый торган почта уку программасы булуын теләр идем. Мин почта тартмамны эшләр исемлеге (todo list) буларак кулланырга гадәтләнгәнмен. Ләкин бу шешә ачу өчен бормаборгыч (отвертка) куллануга охшаган; ә кешегә чынлыкта шешә ачкыч кирәк.
Аспирантура
Ә аспирантура (grad school) турында нәрсә әйтеп була? Барырга кирәкме? Һәм яхшысына ничек керергә?
сыйфатында, аспирантура — ул тикшеренүләрдә һөнәри әзерлек, һәм әгәр сез карьерагызны фән белән бәйләргә теләмисез икән, анда барырга тиеш түгелсез. Шулай да, CS буенча фән кандидаты (PhD) дәрәҗәсен алучыларның яртысы фәнгә китми. Мин аспирантурага профессор булыр өчен бармадым. Күбрәк белем алырга теләгәнгә бардым.
Шуңа күрә, сезне нигездә хакерлык кызыксындырса һәм сез аспирантурага барсагыз, үзегез кебек үз урынында булмаган бик күп башка кешеләрне табарсыз. Әгәр сезнең тирәдәге кешеләрнең яртысы сезнең кебек үк үз урынында түгел икән, сез чыннан да үз урыныгызда түгелме соң?
«Компьютер фәнендә» төп бер проблема бар, һәм ул мондый вакытта калкып чыга. «Тикшеренү»нең нәрсә булырга тиешлеген беркем дә төгәл белми. Тикшеренүләрнең күбесе — басмалар санын тагын бер квантка арттыру өчен академик мәкалә формасына кыстырылырга тиеш булган гади хакерлык.
Шуңа күрә аспирантурада үзегезне өйдәге кебек хис итәрсезме дип сорау бераз ялгыш, чөнки компьютер фәннәрендә бик аз кеше генә үзен тулысынча өйдәге кебек хис итә. Бөтен өлкә үз тиресендә үзен уңайсыз хис итә. Шуңа күрә сезнең нигездә хакерлык белән кызыксынуыгыз аспирантурага барудан туктатырга тиеш түгел. Бары тик үзегезгә ошамаган бик күп эшләрне эшләргә туры киләчәген истә тотыгыз.
Беренче урында диссертациягез торачак. Барысы да диярлек диссертацияләрен язып бетергәндә аңа нәфрәтләнә башлый. Бу процесс табигый рәвештә күңелсез нәтиҗә бирә, нәкъ бөтен бөртекле оннан ясалып унике сәгать пешерелгән торт кебек. Диссертацияләрне беркем дә диярлек ләззәтләнеп укымый, бигрәк тә авторлары.
Ләкин сезгә кадәр меңләгән кеше диссертация язу газапларын кичергән. Моннан тыш, аспирантура җәннәткә якын. Күпләр аны тормышларының иң бәхетле чоры дип искә ала. Ә калганнарының барысы да диярлек, шул исәптән мин дә, аны диссертация язасы булмаса, шундый чор булыр иде дип искә ала. [5]
Аспирантураның куркынычы шунда: сез куркыныч ягын алдан күрмисез. Докторантура программалары колледжның 2 нче өлеше кебек, берничә еллык дәресләр белән башлана. Шуңа күрә сез диссертация язу котычкычлыгы белән очрашканда, инде берничә ел укыган буласыз. Хәзер ташласагыз, сез аспирантураны ташлаган кеше булачаксыз, һәм бу фикер сезгә ошамас, мөгаен. Роберт 1988 елгы Интернет суалчанын язганы өчен аспирантурадан куылгач, уңышсызлык тамгасыннан башка чыгу юлын тапкан өчен мин аңа бик нык көнләштем.
Гомумән алганда, аспирантура күпчелек альтернативалардан яхшырактыр. Сез бик күп акыллы кешеләр белән очрашасыз, һәм сезнеңөмсез прокрастинациягез, ким дигәндә, көчле уртак бәйләнеш булып торачак. Һәм, әлбәттә, ахырда сезнең PhD дәрәҗәгез була. Мин бу турыда онытып җибәргәнмен. Моның ниндидер кыйммәте бардыр дип уйлыйм.
PhD дәрәҗәсенең иң зур өстенлеге (әлбәттә, академия дөньясы өчен һөнәр берлеге билеты булудан тыш), бәлки, аның сезгә ниндидер төп ышаныч бирүендәдер. Мәсәлән, минем өйдәге Honeywell термостатларының иң ямьсез интерфейсы (UI) бар. Шул ук модельгә ия булган әнием аны ничек эшләтергә өйрәнү өчен бер көн буе тырышып кулланучы кулланмасын укыды. Ул проблема үзендә дип уйлады. Ләкин мин үземә: «Әгәр компьютер фәннәре кандидаты бу термостатны аңлый алмый икән, ул һичшиксез начар эшләнгән», — дип уйлый алам.
Әгәр бу икеле-микле тәкъдимнән соң да аспирантурага барырга телисез икән, мин сезгә анда ничек керергә икәнлеге турында ныклы киңәш бирә алам. Хәзер дусларымның күбесе CS профессорлары, шуңа күрә кабул итүнең эчке ягын яхшы беләм. Бу колледждан бөтенләй башка. Күпчелек колледжларда кемне кабул итүне кабул итү комиссиясе хезмәткәрләре хәл итә. PhD программалары өчен моны профессорлар эшли. Һәм алар моны яхшы эшләргә тырышалар, чөнки алар кабул иткән кешеләр үзләре өчен эшләячәк.
Иң яхшы югары уку йортларында бары тик рекомендацияләр генә чын мәгънәдә мөһим булып чыга. Стандартлаштырылган тестлар бернәрсәгә дә тормый, билгеләрнең әһәмияте аз. Эссе — нигездә акылсыз берәр сүз әйтеп үзеңне үзең төшереп калдыру мөмкинлеге генә. Профессорлар ышанган бердәнбер нәрсә — рекомендацияләр, яхшырак булыр — алар белгән кешеләрдән. [6]
Шуңа күрә сез PhD программасына керергә теләсәгез, төп нәрсә — профессорларыгызны сокландыру. Ә профессор булган дусларымнан мин аларны нәрсә сокландырганын беләм: аларга бары тик тәэсир итәргә тырышу гына түгел. Алар яхшы билгеләр алган яки аспирантурага керү өчен генә тикшеренү ассистенты булырга теләгән студентларга сокланмый. Алар яхшы билгеләр алган һәм тема белән чын күңелдән кызыксынганга күрә ассистент булырга теләгән студентларга сокланалар.
Шуңа күрә сез колледжда эшли алган иң яхшы нәрсә — аспирантурага керергә телисезме яки хакерлыкта яхшы булырга телисезме — үзегезгә чынлап та нәрсә ошаганын ачыклау. Профессорларны алдап аспирантурага кереп булмый, ә мәсьәләләрне алдап аларны чишеп бөтенләй мөмкин түгел. Колледж — алдау үз эшен туктаткан урын. Бу ноктадан башлап, әгәр сез өлкән сыйныфларга кире кайтуга охшаган зур компаниягә эшкә керергә теләмәсәгез, алга баруның бердәнбер юлы — үзегез яраткан эш белән шөгыльләнү.
Искәрмәләр
[1] Беркем дә моңа игътибар итмәгән кебек, бу Arpanet-ның (соңрак Интернетка әверелгән) хәтта 1984 елда да никадәр мөһим булмаганын күрсәтә.
[2] Менә ни өчен мин эш бирүче булгач, уртача балларга (GPA) игътибар итмәдем. Чынлыкта, без мәктәптән куылган кешеләрне махсус эзләдек. Бервакыт без Гарвард тирәсендә «Үз проектыгыз өстендә бөтен вакытыгызны уздырып, дәресләрдә начар укыганыгыз өчен сезне мәктәптән куып чыгардылармы? Безгә эшкә килегез!» дигән постерлар элдек. Без шундый бер егетне таба алдык, һәм ул шәп хакер иде.
Гарвард студентларны бер елга куып чыгаргач, аларга эш табарга туры килә. Максат — чын дөньяның никадәр ямьсез икәнен күрсәтү, шуның белән алар колледжда укуның нинди зур бәхет икәнен аңласыннар өчен. Безгә эшкә килгән егет белән бу план кире нәтиҗә бирде, чөнки аңа мәктәптәгегә караганда күңеллерәк булды, һәм ул шул елны акция опционнарыннан профессорларының еллык хезмәт хакыннан да күбрәк акча эшләде. Шуңа күрә ел азагында тәүбә итеп үрмәләп кайту урынына, ул тагын бер елга ял алды һәм Европага китте. Ахыр чиктә ул якынча 26 яшендә укуын тәмамлады.
[3] Эрик Реймонд хакерлар өчен иң яхшы метафоралар күплекләр теориясендә, комбинаторикада һәм графлар теориясендә дип әйтә.
Тревор Блэквелл математика белгечлеге студентлары өчен билгеләнгән математика дәресләренә йөрергә искәртә. «'Инженерлар өчен математика' дәресләре бик начар иде. Чынлыкта, теләсә нинди 'инженерлар өчен х' начар, монда х үзенә математиканы, хокукны, язу осталыгын һәм визуаль дизайнны кертә».
[4] Башка бик нык тәкъдим ителгән китаплар: Курант һәм Роббинс язган What is Mathematics? («Математика нәрсә ул?»); Гильберт һәм Кон-Фоссен язган Geometry and the Imagination («Күргәзмә геометрия»). Ә график дизайн белән кызыксынучылар өчен — Бирнның Евклиды.
[5] Әгәр камил тормыш теләсәгез, иң яхшысы аспирантурага кереп, беренче яки ике елда яшерен генә диссертациягезне язу, ә аннары киләсе өч ел буе вакыт-вакыт берәр бүлек чыгарып, тормыштан ләззәт алу булыр иде. Бу перспектива аспирантларның селәгәйләрен агызыр, ләкин моны тормышка ашырырлык тәртибе (дисциплинасы) җиткән беркемне дә белмим.
[6] Бер профессор дустым ел саен кабул иткән аспирантларның 15-20 проценты «очраклы омтылышлар» (long shots) дип әйтә. Ләкин аның бу сүзе гаризалары һәр җәһәттән камил булган, бары тик кабул итү комиссиясендә беркем дә рекомендация язган профессорларны белмәгән кешеләрне аңлата.
Шуңа күрә төгәл һәм табигый фәннәр буенча аспирантурага керергә теләсәгез, сезгә чын тикшеренүче профессорлары булган колледжда укырга кирәк. Кире очракта, сез никадәр яхшы булсагыз да, кабул итү комиссияләре өчен куркыныч ставка булып күренерсез.
Моннан гаҗәеп, ләкин котылгысыз нәтиҗә чыга: кечкенә гуманитар көллиятләр (liberal arts colleges) бетүгә дучар. Күпчелек акыллы укучылар, хәтта ахыр чиктә сайламасалар да, фәнгә китү турында уйлыйлар. Үз мөмкинлекләрен чикли торган колледжга нигә барырга?
Моның караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквеллга, Алекс Левинга, Джессика Ливингстонга, Роберт Морриска, Эрик Реймондка һәм берничә аноним CS профессорына, шулай ук сораулары белән моңа сәбәп булган студентларга рәхмәт белдерәм.