Apple компанияһы App Store-ҙа ҡушымталарҙы раҫлау процесының ни тиклем ныҡ боҙоҡ булыуын аңлаймы икән, тип шикләнәм. Дөрөҫөрәге, уның боҙоҡ булыуының ни дәрәжәлә мөһим икәнен төшөнөп етмәйҙәр, тип уйлайым.
Apple-дың App Store менән идара итеү рәүеше уларҙың программалаусылар алдындағы репутацияһына элек эшләгән һәр нәмәгә ҡарағанда ла күберәк зыян килтерҙе. Элек уларҙың программалаусылар араһындағы абруйы иҫ киткес ине. Элек Apple тураһында ишетелгән иң таралған зарланыу — уларҙың фанаттарының компанияға сиктән тыш тәнҡитһеҙ һоҡланыуы ине. App Store быны үҙгәртте. Хәҙер күп кенә программалаусылар Apple-ға яуызлыҡ кәүҙәләнеше итеп ҡарай башланы.
Apple элек программалаусылар араһында эйә булған ихтирам һәм ышаныстың күпмеһен App Store арҡаһында юғалтты? Өстән беренме? Яртыһынмы? Һәм был әлегә тиклем генә. App Store — өҙлөкһөҙ карма ағып төшөү ярығы ул.
* * *
Apple был буталсыҡҡа нисек килеп инде? Уларҙың төп проблемаһы — программа тәьминәтен (software) аңламауҙары.
Улар iPhone ҡушымталарына iTunes аша һатҡан музыкаға ҡараған кеүек ҡарай. Apple — ул канал; улар ҡулланыусыға хужа; әгәр һеҙ ҡулланыусыларға барып еткегеҙ килә икән, быны уларҙың шарттарында эшләргә тейешһегеҙ. Тауыш яҙҙырыу лейблдары быға теләр-мәҫ кенә ризалашты. Әммә был модель программа тәьминәте өсөн яраҡһыҙ. аралашсының ҡулланыусыға хужа булыуы эшләмәй. Программа тәьминәте бизнесы быны 1980-се йылдар башында уҡ, VisiCorp кеүек компаниялар «программа тәьминәте» һәм «нәшер итеүсе» тигән һүҙҙәр бер-береһенә тура килһә лә, уларҙың төбөндә ятҡан төшөнсәләр һыйышмауын күрһәткәс аңлағайны. Программа тәьминәте музыка йәки китап кеүек түгел. Өсөнсө яҡтың эшләүсе менән ҡулланыусы араһында аралашсы булып тороуы өсөн ул сиктән тыш ҡатмарлы. Шуға ҡарамаҫтан, Apple тап App Store аша шундай булырға тырыша: программа нәшер итеүсеһе. Өҫтәүенә, үтә талапсан зауығы һәм ҡәтғи мәжбүри фирмә стиле менән айырыуса сиктән тыш ҡыҫылыусы бер нәшерсе.
Әгәр программа тәьминәтен нәшер итеү 1980 йылда эшләмәгән булһа, хәҙер, эшләнмәләр аҙ һанлы ҙур релиздарҙан өҙлөкһөҙ бәләкәй релиздар ағымына әүерелгән осорҙа, ул тағы ла насарыраҡ эшләй. Әммә Apple быны ла аңламай. Уларҙың продукт эшләү моделе аппарат тәьминәтенән (hardware) килә. Улар берәй нәмә өҫтөндә эшләй ҙә, бөткән тип иҫәпләгәс, уны сығара. Аппарат тәьминәте менән шулай эшләргә тура килә, әммә программа тәьминәтен үҙгәртеүе шул тиклем еңел булғанға күрә, уның дизайны эволюциянан файҙа ала ала. Хәҙер ҡушымталар эшләүҙең стандарт ысулы — тиҙ генә сығарыу һәм яйлап яҡшыртыу (iterate). Был иһә яңы версияны сығарған һайын оҙон, осраҡлы тотҡарлыҡтар кисереүҙең афәт булыуын аңлата.
Күрәһең, Apple-дың ҡарашы шундай: программалаусылар App Store-ға яңы версияны ебәргәндә һағыраҡ булырға тейеш. Улар шулай тип әйтер ине, әлбиттә. Ләкин улар ни тиклем ҡөҙрәтле булмаһын, технологиялар эволюцияһын кирегә борорлоҡ көскә эйә түгел. Программалаусылар тиҙ сығарыу һәм яйлап яҡшыртыу алымын ялҡаулыҡтан ҡулланмай. Улар уны иң яҡшы һөҙөмтә биргәнгә күрә ҡуллана. Был процесты тотҡарлап, Apple уларҙы насар эшләргә мәжбүр итә, һәм программалаусылар быны Apple-дың үҙе кеүек үк күрә алмай.
Әгәр Apple OS X-та етди хата (bug) тапҡас, шунда уҡ яңыртыу сығарыу урынына, үҙ кодын берәй аралашсыға ебәрергә мәжбүр булһа, ә тегеһе уны бер ай буйы тотоп ятып, аҙаҡ уларға оҡшамаған бер иконка арҡаһында кире ҡаҡһа, Apple быны оҡшатыр инеме икән?
Программа эшләү процесын боҙоп, Apple үҙе теләгәндең киреһен ала: App Store-ҙа әлеге ваҡытта булған ҡушымта версияһы ғәҙәттә иҫкергән һәм хаталар менән тулы була. Бер эшләүсе миңә былай тине:
Уларҙың процесы арҡаһында App Store ярым-йорто эшләнгән ҡушымталар менән тулған. Мин тиерлек һәр көн яңы версия яһайым һәм уны бета-ҡулланыусыларға сығарам. Ә App Store-ҙағы версия иҫке һәм ҡый кеүек тойолоп тора. Күп кенә программалаусылар шулай уҡ хис итәлер тип ышанам: бер хис — «Мин App Store-ҙағы әйбер менән бер ҙә ғорурланмайым», һәм ул «Ысынында, быға Apple ғәйепле» тигән тойғо менән ҡушыла.
Икенсе берәү былай тип яҙҙы:
Минеңсә, улар раҫлау процесы сифатты тәьмин итеп, ҡулланыусыларға ярҙам итә тип уйлай. Ысынында иһә, беҙҙеке кеүек хаталар гел үтеп тора, ә шунан ул хатаны төҙәтеүҙе раҫлау өсөн 4–8 аҙна ваҡыт китеүе ихтимал, һөҙөмтәлә ҡулланыусылар iPhone ҡушымталары ҡайһы саҡта бөтөнләй эшләмәй тип уйлай башлай. Apple өсөн тағы ла насарырағы — был ҡушымталар тиҙ арала раҫлау процесы булған башҡа платформаларҙа иҫкәртмәһеҙ яҡшы эшләй.
Ғәмәлдә, Apple-дың өсөнсө бер яңылыш фекере бар, тип уйлайым: App Store-ҙағы раҫлауҙар тураһындағы бөтә зарланыуҙар ҙур проблема түгел, тип уйлауҙары. Улар эшләүселәрҙең зарланыуын ишетәлер, моғайын. Ләкин партнёрҙар менән тәьминәтселәр һәр ваҡыт зарлана. Зарланмаһалар, был насар билдә булыр ине; был уларға сиктән тыш йомшаҡ булыуығыҙҙы аңлатыр ине. Шул уҡ ваҡытта iPhone элеккегә ҡарағанда ла яҡшыраҡ һатыла. Тимәк, ни өсөн уларға нимәнелер төҙәтергә кәрәк булһын һуң?
Ҡыҫҡа мөҙҙәттә эшләүселәргә ҡарата насар мөнәсәбәттәре уларға бер ни түгел, сөнки улар бик шәп аппарат тәьминәте яһай. Мин ике көн элек кенә яңы 27 дюймлы iMac һатып алдым. Ул ғәжәйеп. Экран үтә ялтырауыҡ, ә диск ғәжәп тауышлы, ләкин ул шул тиклем матур, хатта былар тураһында ҡайғыртырға ла теләмәйһең.
Шулай итеп, мин уны һатып алдым, ләкин беренсе тапҡыр икеләнеүле хис менән алдым. Был кеше хоҡуҡтары буйынса насар репутациялы илдә етештерелгән берәй нәмәне һатып алғандағы тойғо кеүек ине. Был яңылыҡ булды. Элек Apple-дан берәй нәмә һатып алғанда, был саф кинәнес килтерә торғайны. Оһо! Улар шундай шәп нәмәләр яһай. Был юлы иһә был Фауст килешеүенә оҡшап ҡалды. Улар шундай шәп нәмәләр эшләй, ләкин үҙҙәре шул тиклем әҙәм аҡтыҡтары. Ысынлап та мин был компанияға ярҙам итергә теләйемме һуң?
* * *
Apple минең кеүек кешеләрҙең фекеренә ҡайғырырға тейешме? Ҡулланыусыларының бәләкәй генә бер өлөшөн үҙҙәренән биҙҙерһәләр, ниндәй айырма бар һуң?
Уларҙың ҡайғырыуы өсөн бер нисә сәбәп бар. Беренсеһе — был ҡулланыусылар улар хеҙмәткәр итеп күрергә теләгән кешеләр. Әгәр компанияғыҙ яуыз булып күренһә, иң яҡшы программалаусылар һеҙҙең өсөн эшләмәйәсәк. Был 90-сы йылдарҙан башлап Microsoft-ҡа ҙур зыян килтерҙе. Программалаусылар унда эшләүҙән ояла башланы. Был үҙ-үҙеңде һатыу кеүек күренә ине. Microsoft хеҙмәткәрҙәре башҡа программалаусылар менән һөйләшеп, ҡайҙа эшләгәндәрен әйткәндә, ҡараңғы яҡҡа сығыу тураһында үҙ-үҙҙәрен мыҫҡыллаған шаярыуҙар күп булды. Әммә Microsoft өсөн ысын проблема ялланған кешеләрҙең уңайһыҙланыуы түгел ине. Проблема — улар бер ҡасан да үҙҙәренә ала алмаған кешеләрҙә булды. Ә уларҙы кем алды, беләһегеҙме? Google һәм Apple. Әгәр Microsoft Империя булһа, улар баш күтәреүселәр Альянсы ине. Һәм тап иң яҡшы белгестәрҙе күберәк алғанға күрә, бөгөн Google менән Apple-дың эштәре Microsoft-ҡа ҡарағанда күпкә яҡшыраҡ бара.
Ни өсөн программалаусылар үҙ эш биреүселәренең әхлағына шул тиклем талапсан? Ҡыҫҡаса әйткәндә, сөнки улар быға юл ҡуя ала. Иң яҡшы программалаусылар ҡайҙа теләһә, шунда эшләй ала. Улар үҙҙәре шикләнгән компанияла эшләргә мәжбүр түгел.
Ләкин программалаусыларҙың талапсан булыуының икенсе сәбәбе, минеңсә, яуызлыҡтың ахмаҡлыҡ тыуҙырыуында. Көс ҡулланыу аша еңгән ойошма яҡшыраҡ эш башҡарып еңеү һәләтен юғалта башлай. Ә аҡыллы кешегә иң яҡшы идеялар түгел, ә көс еңгән урында эшләү бер ҙә күңелле түгел. Google-дың «Яуыз булма» («Don't be evil») принцибын шул тиклем ихлас ҡабул итеүенең сәбәбе тышҡы донъяны таң ҡалдырыу түгел, ә үҙ-үҙҙәрен тәкәбберлектән һаҡлау булды, тип уйлайым. [1]
Был әлегә тиклем Google өсөн эшләп килде. Улар нығыраҡ бюрократиялашты, әммә башҡа яҡтан үҙҙәренең тәүге принциптарына тоғро ҡалған кеүек. Apple осрағында иһә бындай хәл аҙыраҡ күренә. Хәҙер шул билдәле «1984» рекламаһын ҡарағанда, Apple-ды сүкеш тотҡан ҡатын итеп түгел, ә экрандағы диктатор итеп күҙ алдына килтереүе еңелерәк. [2] Ысынында, әгәр диктаторҙың телмәрен уҡыһағыҙ, ул App Store тураһындағы күрәҙәлек һымаҡ ғәжәп дәрәжәлә яңғырай.
Беҙ факттарҙы принципһыҙ таратыуҙы еңдек.
Беҙ бөтә тарихта тәүге тапҡыр саф идеология баҡсаһын булдырҙыҡ, унда һәр хеҙмәткәр ҡапма-ҡаршы һәм буталсыҡ хәҡиҡәттәр ҡоротҡос яфаларынан имен сәскә ата ала.
Apple-дың программалаусыларҙың үҙҙәре тураһында нимә уйлауына иғтибар итергә тейеш булыуының тағы бер сәбәбе: платформа һатҡанда, уңышығыҙҙы йә эшләүселәр тәьмин итә, йә тарҡата. Әгәр быны кемдер белергә тейеш булһа, ул Apple булырға тейеш. VisiCalc программаһы Apple II-гә уңыш килтерҙе бит.
Программалаусылар үҙҙәре ҡулланған платформалар өсөн ҡушымталар яһай. Күпселек ҡушымталар — бәлки, күпселек стартаптар ҙа — шәхси проекттарҙан үҫеп сыға. Apple үҙе лә шулай барлыҡҡа килде. Apple микрокомпьютерҙар сығарҙы, сөнки Стив Возняк үҙе өсөн тап шуны теләне. Уның мини-компьютер һатып алырлыҡ хәле юҡ ине. [3] Microsoft та шулай уҡ бәләкәй микрокомпьютерҙар өсөн интерпретаторҙар эшләүҙән башланы, сөнки Билл Гейтс менән Пол Аллен уларҙы ҡулланыуға ҡыҙыҡһыныу белдерҙе. Нигеҙ һалыусылар үҙҙәре ҡулланмаған берәй нәмәне эшләүсе стартап һирәк осрай.
iPhone ҡушымталарының шул тиклем күп булыуының төп сәбәбе — шул тиклем күп программалаусыларҙың iPhone-дары булыуында. Улар, берәй мәҡәләлә уҡығанлыҡтан, Blackberry-ның баҙарҙа ошондай һәм ошондай өлөшө барлығын белеүе ихтимал. Ләкин ғәмәлдә RIM бөтөнләй булмаған кеүек. Әгәр улар берәй нәмә яһарға йыйынһа, уны үҙҙәре ҡуллана алырға теләй, ә был — iPhone ҡушымтаһын эшләү тигәнде аңлата.
Шуға күрә программалаусылар, Apple улар менән насар мөнәсәбәттә булыуҙы дауам итһә лә, iPhone ҡушымталарын эшләүҙе дауам итә. Улар үҙҙәрен баҫҡан мөнәсәбәттәрҙә тығылып ҡалған кеше һымаҡ. Улар iPhone-ға шул тиклем тартыла, хатта унан китә алмай. Ләкин улар сығыу юлын эҙләй. Бер эшләүсе былай тип яҙҙы:
iPhone өсөн эшләү оҡшаһа ла, уларҙың App Store-ға ҡуйған контроле миндә ҡушымталарҙы үҙем теләгәнсә эшләү теләген уятмай. Ысынында, мин үтә ныҡ кәрәк булмаһа, башҡаса бер ниндәй ҙә iPhone ҡушымтаһы эшләргә йыйынмайым. [4]
Был йомоҡ түңәрәкте берәй нәмә өҙә алырмы? Мин әлегә күргән бер ҡулайлама ла быны эшләй алмай ине. Palm менән RIM-дың бер өмөтө лә юҡ. Берҙән-бер лайыҡлы дәғүәсе — Android. Ләкин Android — етем бала кеүек; Apple iPhone өсөн йән атҡан кеүек, Google уның өсөн әллә ни ҡайғырмай. Apple iPhone тураһында Google эҙләү системаһы тураһында хәстәрләгән кеүек хәстәрлек күрә.
* * *
Кеҫә ҡулайламаларының киләсәге Apple тарафынан ҡолланғанмы? Был борсолоулы өмөт. 1990-сы йылдарҙағы кеүек ҡараңғы монокультураның яңынан ҡайтыуы бик насар булыр ине. 1995 йылда һуңғы ҡулланыусы өсөн программа яҙыу ысынында Windows ҡушымталарын яҙыу менән тиң ине. Был киләсәктән ҡурҡыуыбыҙ беҙҙе веб-ҡушымталар яһай башларға этәргән иң ҙур сәбәп булды.
Кәм тигәндә, беҙ хәҙер Apple йоҙағын ватыу өсөн нимә кәрәклеген беләбеҙ. Программалаусыларҙың ҡулдарынан iPhone-дарҙы тартып алырға кәрәк. Әгәр программалаусылар мобиль селтәргә инеү өсөн башҡа берәй ҡулайлама ҡулланһа, улар шуның өсөн ҡушымталар эшләй башлар ине.
Нисек итеп программалаусыларға iPhone-ға ҡарағанда нығыраҡ оҡшаған ҡулайлама эшләргә була? Дизайны яғынан яҡшыраҡ нәмә яһау бик икеле. Apple был йәһәттән бер ниндәй ҙә буш урын ҡалдырмай. Тимәк, был альтернатив ҡулайлама дөйөм оҡшаусанлыҡ буйынса еңә алмаясаҡтыр. Ул тап программалаусылар өсөн булған ниндәйҙер үҙенсәлекле өҫтөнлөгө менән еңергә тейеш буласаҡ.
Программалаусыларҙы йәлеп итеүҙең бер юлы — программа тәьминәте аша. Әгәр һеҙ программалаусыларға мотлаҡ кәрәк булған, ләкин iPhone-дың сикләнгән донъяһында мөмкин булмаған берәй ҡушымта уйлап таба алһағыҙ, моғайын, уларҙың күсеүенә өлгәшә алыр инегеҙ.
Әгәр программалаусылар кеҫә ҡулайламаларын эш ҡоралы (development machine) сифатында ҡуллана башлаһа — ноутбуктар өҫтәл компьютерҙарын ҡыҫырыҡлап сығарған кеүек, кеҫә ҡулайламалары ла ноутбуктарҙы ҡыҫырыҡлаһа — был һис шикһеҙ тормошҡа ашыр ине. Эш ҡоралында һеҙгә Apple iPhone-да рөхсәт иткәндән күберәк контроль кәрәк буласаҡ.
Кеҫәлә телефон кеүек йөрөтөп була торған, шул уҡ ваҡытта эш ҡоралы булып та хеҙмәт итә алырлыҡ ҡулайламаны берәйһе эшләй алыр инеме? Уның нисек күренәсәген күҙ алдына килтереүе ауыр. Ләкин мин технологияларға ҡағылышлы бер ҡасан да «бер ҡасан да» тип әйтмәҫкә өйрәндем. Эш ҡоралы булып хеҙмәт итә торған телефон ҙурлығындағы ҡулайлама хәҙерге стандарттар буйынса 1995 йылдың стандарттары буйынса ҡарағандағы iPhone-дың үҙенән бер ҙә мөғжизәлерәк түгел.
Минең хәҙерге эш машинам — MacBook Air, уны мин офисымда тышҡы монитор һәм клавиатура менән, ә сәйәхәттәрҙә үҙен генә ҡулланам. Әгәр уның ике тапҡыр бәләкәйерәк версияһы булһа, мин уны хуп күрер инем. Был барыбер телефон кеүек һәр ерҙә йөрөтөү өсөн етерлек дәрәжәлә бәләкәй булмаҫ ине, ләкин беҙ яҡынса 4 тапҡырға ғына айырылабыҙ. Һис шикһеҙ, был айырманы еңеп була. Ысынында иһә, әйҙәгеҙ, быны RFS итеп ҡуяйыҡ. Ҡыҙҙарҙы ла, сүкеш тотҡан ҡатынды ла эҙләйбеҙ.
Иҫкәрмәләр
[1] Google «Яуыз булма» («Don't be evil») девизын ҡабул иткәндә, улар шул тиклем бәләкәй ине, бер кем дә уларҙан быны көтмәҫ тә ине әле.
[2] 1984 йылғы рекламалағы диктатор, әйткәндәй, Microsoft түгел; ул IBM. Ул заманда IBM күпкә ҡурҡынысыраҡ күренә ине, әммә улар эшләүселәргә ҡарата хәҙерге Apple-ға ҡарағанда күпкә дуҫтараҡ булды.
[3] Уның хатта монитор һатып алырлыҡ та аҡсаһы етмәгән. Шул сәбәпле Apple I монитор урынына телевизор ҡулланған.
[4] Мин һөйләшкән бер нисә кеше iPhone SDK-ның уларға ни тиклем оҡшауы тураһында әйтте. Проблема Apple продукттарында түгел, ә уларҙың сәйәсәтендә. Бәхеткә күрә, сәйәсәт — ул программа кеүек кенә; Apple теләһә, уны шунда уҡ үҙгәртә ала. Уңайлы бит, шулай түгелме?
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Сэм Альтманға (Sam Altman), Тревор Блэквеллға (Trevor Blackwell), Росс Бушеға (Ross Boucher), Джеймс Брэсиға (James Bracy), Габор Челлегә (Gabor Cselle), Патрик Коллисонға (Patrick Collison), Джейсон Фридманға (Jason Freedman), Джон Груберға (John Gruber), Джо Хьюиттҡа (Joe Hewitt), Джессика Ливингстонға (Jessica Livingston), Роберт Моррисҡа (Robert Morris), Тенг Сионг Онгҡа (Teng Siong Ong), Нихил Пандитҡа (Nikhil Pandit), Савраж Сингхҡа (Savraj Singh) һәм Джаред Теймға (Jared Tame) рәхмәт белдерәм.