Минемчә, Apple App Store кушымталарын раслау процессының никадәр нык ватылганын аңлап бетерми. Дөресрәге, аның ватылган булуы никадәр зур әһәмияткә ия икәнен аңламыйлар, дип уйлыйм.
Apple'ның App Store белән идарә итү ысулы аларның программистлар алдындагы абруена моңарчы эшләгән бар нәрсәгә караганда да күбрәк зыян китерде. Элек аларның программистлар арасындагы абруе искиткеч иде. Элек Apple турында ишетелгән иң таралган зарлану — аларның фанатлары компаниягә артык тәнкыйтьсез соклана, дигән сүзләр иде. App Store моны үзгәртте. Хәзер бик күп программистлар Apple'ны явыз бер көч итеп күрә башлады.
Apple үз вакытында программистлар арасында казанган яхшы мөнәсәбәтенең күпмесен App Store аркасында югалтты икән? Өчтән беренме? Яртысынмы? Һәм бу әлегә кадәр генә. App Store — карманың өзеллексез агып китүе.
* * *
Apple бу буталчыкка ничек килеп эләкте? Аларның төп проблемасы — программа тәэминатын (ПО) аңламауларында.
Алар iPhone кушымталарына iTunes аша сатыла торган музыкага караган кебек карый. Apple — ул канал; кулланучы аларга карый; әгәр син кулланучыларга чыгырга телисең икән, моны аларның шартлары буенча эшлисең. Тавыш яздыру лейбллары, теләр-теләмәс кенә булса да, ризалашты. Ләкин бу модель программа тәэминаты өчен эшләми. Арадашчы кулланучыга хуҗа булып торган модель яраксыз. Программа тәэминаты бизнесы моны 1980 еллар башында ук аңлады: ул чакта VisiCorp кебек компанияләр "программа тәэминаты" һәм "нәшир" сүзләре янәшә яңгыраса да, аларның төп мәгънәләре бер-берсенә туры килмәвен күрсәтте. ПО музыка яки китаплар кебек түгел. Ул ясаучы (developer) белән кулланучы арасында өченче якның арадашчы булып торуы өчен артык катлаулы. Шуңа да карамастан, Apple App Store аша нәкъ менә шул булырга тырыша: ПО нәшире. Өстәвенә, бик тар карашлы, кыланчык зәвыклы һәм үз эчке стилен каты таләп итә торган нәшир.
Әгәр программа нәширлеге 1980 елда эшләмәгән булса, хәзер — программа ясау берничә зур чыгарылыштан даими вак яңартулар агымына әверелгән чорда — ул тагын да начаррак эшли. Ләкин Apple моны да аңламый. Аларның продукт үстерү моделе аппарат тәэминатыннан (hardware) килә. Алар берәр нәрсә өстендә ул әзер булганчы эшлиләр, аннары чыгаралар. Аппарат тәэминаты белән шулай эшләргә мәҗбүрсең, ләкин программа тәэминатын үзгәртү бик җиңел булганга, аның дизайны эволюциядән отыш ала ала. Хәзер кушымталар ясауның стандарт ысулы — тиз чыгару һәм кабат-кабат камилләштерү (iterate). Димәк, һәр яңа версияне чыгарган саен озак һәм көтелмәгән тоткарлыкларга дучар булу — чын һәлакәт.
Күрәсең, Apple карашы буенча, эшләүчеләр App Store'га яңа версия биргәндә саграк булырга тиеш. Алар шулай дип әйтерләр дә инде. Ләкин никадәр генә кодрәтле булмасыннар, алар технология эволюциясен кире борырлык дәрәҗәдә көчле түгел. Программистлар тиз чыгару һәм кабат камилләштерү ысулын ялкаулыктан кулланмый. Алар аны иң яхшы нәтиҗә биргәнгә күрә куллана. Бу процессны тоткарлап, Apple аларны начар эшләргә мәҗбүр итә, ә программистлар моны Apple үзе күрә алмаган кебек үк күрә алмый.
Әгәр Apple OS X'та җитди хата тапса, һәм яңартуны шундук чыгару урынына, үз кодларын берәр арадашчыга бирергә мәҗбүр булса, ә тегесе аны бер ай буе тикшереп ятып, ахырда андагы бер иконка ошамаганга кире какса, бу Apple'га ошар идеме?
Программа ясау процессын какшатып, Apple үз максатына капма-каршы нәтиҗәгә ирешә: App Store'да хәзерге вакытта булган кушымта версиясе гадәттә искергән һәм хаталы була. Бер программист миңа болай диде:
Аларның бу процессы нәтиҗәсендә App Store яртылаш пешкән кушымталар белән тулды. Мин диярлек һәр көнне яңа версия ясап, аны бета-кулланучыларга чыгам. Ә App Store'дагы версия искергән һәм начар булып тоела. Мин ышанам, күп кенә эшләүчеләр шулай хис итә: бер яктан "Мин App Store'да булган әйбер белән бөтенләй горурланмыйм" дигән хис, һәм ул "Чынлыкта, монда Apple гаепле" дигән хис белән кушыла.
Икенчесе язды:
Минемчә, алар үзләренең раслау процессы сыйфатны тәэмин итеп кулланучыларга ярдәм итә дип уйлый. Чынлыкта исә безнеке кебек хаталар гел үтеп керә тора, ә аннары ул хатаны төзәтүне раслату өчен 4-8 атна кирәк булырга мөмкин, һәм бу кулланучыларда кайвакыт iPhone кушымталары бөтенләй эшләми икән дигән фикер калдыра. Apple өчен тагын да начаррагы шул: бу кушымталар шунда ук раслау процесслары булган башка платформаларда бик яхшы эшли.
Чынлыкта, минемчә, Apple'ның өченче ялгыш карашы бар: App Store раслаулары турындагы бөтен зарланулар җитди проблема түгел дип уйлыйлар. Алар программистларның зарланганын ишетә торгандыр. Ләкин партнерлар һәм тәэмин итүчеләр һәрвакыт зарлана. Зарланмасалар, бу начар билге булыр иде; димәк, син аларга артык ирек бирәсең дигән сүз. Шул ук вакытта iPhone элеккегә караганда да яхшырак сатыла. Алайса, нигә аларга нәрсәнедер төзәтергә кирәк?
Кыска вакытлы перспективада алар эшләүчеләргә начар мөнәсәбәт өчен җәзасыз кала бирә, чөнки бик яхшы җиһазлар (hardware) ясыйлар. Мин бер-ике көн элек кенә яңа 27 дюймлы iMac сатып алдым. Ул искиткеч. Экраны артык ялтырый, ә дискы гаҗәп шаулы, ләкин ул шулкадәр матур ки, син моңа игътибар итми дә алмыйсың.
Шулай итеп, мин аны сатып алдым, ләкин беренче тапкыр шикләнү хисе белән сатып алдым. Мин үземне кеше хокуклары начар сакланган илдә җитештерелгән әйбер сатып алган кебек хис иттем. Бу яңа хис иде. Элек мин Apple'дан әйбер алганда бу саф, бернинди шиксез шатлык иде. Шәп бит! Алар шундый шәп нәрсәләр ясый. Бу юлы исә ул Фауст алыш-биреше кебек тоелды. Алар шундый яхшы әйберләр ясый, ләкин алар шундый явызлар. Мин чыннан да бу компаниягә ярдәм итәргә телимме?
* * *
Минем кебек кешеләрнең ни уйлавы Apple өчен мөһим булырга тиешме? Кулланучыларның кечкенә бер өлешен читләштерсәләр, нинди аерма бар?
Аларга моның мөһим булуының берничә сәбәбе бар. Берсе — нәкъ менә шул кулланучылар алар үзләрендә хезмәткәр итеп күрергә теләгән кешеләр булып тора. Әгәр сезнең компания явыз булып тоелса, иң яхшы программистлар сездә эшләмәячәк. Бу 90-нчы еллардан башлап Microsoft'ка бик нык зыян китерде. Программистлар анда эшләүдән ояла башлады. Бу үз намусыңны сату кебек тоела иде. Microsoft кешеләре башка программистлар белән сөйләшкәндә һәм кайда эшләгәннәрен әйткәндә, караңгы якка чыгу турында күп кенә үз-үзеннән көлүле шаярулар була иде. Ләкин Microsoft өчен чын проблема үзләре яллаган кешеләрнең уңайсызлануы түгел иде. Бу аларга беркайчан да эләкмәгән кешеләр иде. Ә аларның кемгә киткәнен беләсезме? Google һәм Apple'га. Әгәр Microsoft Империя булса, алар баш күтәрүчеләр берлеге иде. Һәм Google белән Apple бүген Microsoft'ка караганда күпкә яхшырак эшләвенең төп сәбәбе — алар иң яхшы кешеләрнең күбрәген үзенә алуында.
Ни өчен программистлар үз эш бирүчеләренең әхлагына карата шундый таләпчән? Бер яктан, алар моны үзләренә рөхсәт итә алалар. Иң яхшы программистлар кайда теләсә, шунда эшли ала. Аларга үзләре шикләнгән компаниядә эшләргә мәҗбүр түгел.
Ләкин программистларның таләпчән булуының икенче сәбәбе, минемчә, шул: явызлык ахмаклык тудыра. Көч кулланып җиңә торган оешма яхшырак эш эшләп җиңү сәләтен югалта башлый. Ә акыллы кешегә иң яхшы идеяләр җиңми торган җирдә эшләү бернинди рәхәтлек бирми. Минемчә, Google "Don't be evil" (Явыз булма) шигарен шулкадәр дәрт белән кабул итүенең сәбәбе тышкы дөньяны таң калдыру өчен түгел, ә үзләрен тәкәбберлектән саклау өчен иде. [1]
Бу Google өчен әлегә эшләде. Алар бюрократрак булып киттеләр, ләкин башка яклап караганда үзләренең башлангыч принципларына тугры калган сыман. Apple белән исә хәл башкача күренә. Хәзер мәшһүр 1984 елгы рекламага карагач, Apple'ны чүкеч тоткан хатын урынына экрандагы диктатор ролендә күз алдына китерү җиңелрәк. [2] Чынлыкта, ул диктаторның чыгышын укысагыз, ул сәер рәвештә App Store турындагы пәйгамбәрлек кебек яңгырый.
Без фактларның принципсыз таралуын җиңдек.
Без, бөтен тарих эчендә беренче тапкыр, саф идеология бакчасын булдырдык, анда һәр хезмәткәр капма-каршы һәм буталчык хакыйкать корткычларыннан куркынычсыз чәчәк ата алачак.
Apple'ның программистлар алар турында ни уйлавы белән кызыксынырга тиешлегенең икенче сәбәбе — син платформа сатканда, эшләүчеләр сине я күтәрә, я җимерә. Моны кем генә белмәсә дә, Apple белергә тиеш. VisiCalc программасы Apple II'ны ясады.
Һәм программистлар үзләре кулланган платформалар өчен кушымталар ясый. Күпчелек кушымталар — мөгаен, күпчелек стартаплар да — шәхси проектлардан үсеп чыга. Apple үзе дә шулай барлыкка килде. Apple микрокомпьютерлар ясады, чөнки Стив Возняк үз үзе өчен нәкъ шуны теләгән иде. Аның мини-компьютер алырга акчасы җитмәс иде. [3] Microsoft шулай ук кечкенә микрокомпьютерлар өчен интерпретаторлар ясаудан башлап җибәрде, чөнки Билл Гейтс һәм Пол Аллен аларны үзләре кулланырга кызыксына иде. Нигезләүчеләре үзләре кулланмый торган әйбер ясаучы стартаплар бик сирәк.
iPhone өчен шуның кадәр күп кушымталар булуының төп сәбәбе — бик күп программистларда iPhone булу. Алар берәр мәкаләдә укып, Blackberry'ның фәлән-фәлән базар өлеше барлыгын белергә дә мөмкин. Ләкин гамәлдә RIM бөтенләй юк кебек. Әгәр алар берәр нәрсә төзергә җыена икән, аны үзләре дә куллана алырга телиләр, ә бу — iPhone кушымтасы ясау дигән сүз.
Шуңа күрә программистлар, Apple аларга начар мөнәсәбәттә булуын дәвам итсә дә, iPhone өчен кушымталар ясауны дәвам итә. Алар җәберләүче мөнәсәбәтләрдә тоткын калган кешегә охшаган. Аларны iPhone шулкадәр үзенә тарта ки, алар китеп тә бармыйлар. Ләкин алар чыгу юлын эзли. Берәү болай дип язды:
Мин iPhone өчен эшләүне бик яратсам да, аларның App Store өстеннән урнаштырган контроле миңа кушымталарны үзем теләгәнчә үстерү теләге бирми. Чынлыкта, мин бик нык зарурлык булмаса, бүтән бернинди дә iPhone кушымтасы ясарга ниятләмим. [4]
Бу йомык түгәрәкне берәр нәрсә өзә аламы? Мин моңарчы күргән бер генә җайланма да моны эшли алмый. Palm һәм RIM'ның бернинди дә өмете юк. Бердәнбер ышанычлы дәгъвачы — Android. Ләкин Android — ул ятим бала; Google аның турында бик үк кайгыртып тормый, һәрхәлдә Apple үзенең iPhone'ы турында кайгырткан кебек түгел. Apple iPhone турында Google эзләү турында кайгырткан кебек кайгырта.
* * *
Кул җайланмаларының киләчәге Apple тарафыннан бикләнгән булып калырмы? Бу борчулы перспектива. 1990 еллардагы кебек тагын бер караңгы монокультура булу бик кызганыч булыр иде. 1995 елда соңгы кулланучылар өчен программа тәэминаты язу, асылда, Windows кушымталарын язу белән бер үк иде. Шул перспективадан килгән куркуыбыз безне веб-кушымталар төзи башларга этәргән иң зур сәбәп булды.
Һәрхәлдә, без хәзер Apple биген вату өчен нәрсә кирәклеген беләбез. Программистларның кулларыннан iPhone'нарны тартып алырга кирәк булыр иде. Әгәр программистлар мобиль веб өчен башка җайланма куллана башласа, алар аның өчен кушымталар ясый башлар иде.
Программистларга iPhone'нан күбрәк ошый торган җайланманы ничек ясап булыр иде? Дизайны яхшырак булган әйбер ясап булуы икеле. Apple бу яктан бернинди урын калдырмый. Шуңа күрә бу альтернатив җайланма, мөгаен, гомуми җәлеп итүчәнлеге белән җиңә алмас иде. Ул бары тик махсус рәвештә программистларга ошаган үзенчәлеге белән генә җиңәргә тиеш булыр иде.
Программистларны үзеңә җәлеп итүнең бер юлы — программа тәэминаты. Әгәр сез программистлар өчен бик кирәкле булган, ләкин iPhone'ның чикләнгән дөньясында мөмкин булмаган кушымта уйлап таба алсагыз, сез, мөгаен, аларны күчәргә күндерә алыр идегез.
Әгәр программистлар кесә җайланмаларын эш машиналары (development machines) буларак куллана башласа — нәкъ менә ноутбуклар стационар компьютерларны кысрыклап чыгарган кебек, кесә җайланмалары да ноутбукларны кысрыклап чыгарса — бу һичшиксез шулай булыр иде. Эш машинасы өстеннән сезгә Apple'ның iPhone өстеннән рөхсәт иткәненә караганда күбрәк контроль кирәк.
Телефон кебек кесәдә йөртеп була торган, шул ук вакытта эш машинасы булып та хезмәт итәрлек җайланма ясый алыр идеме берәрсе? Аның нинди булачагын күз алдына китерүе дә кыен. Ләкин мин технология турында беркайчан да "беркайчан" димәскә өйрәндем. Хәзерге стандартлар буенча караганда эш машинасы буларак эшли алган телефон зурлыгындагы җайланма — 1995 ел стандартлары буенча iPhone үзе ничек күренгән булыр иде, шуннан артык могҗиза түгел.
Минем хәзерге эш машинам — MacBook Air, аны мин үз офисымда тышкы монитор һәм клавиатура белән, ә сәяхәтләрдә үзен генә кулланам. Әгәр аның ярты зурлыгындагы версиясе булса, мин шуны өстен күрер идем. Ул барыбер телефон кебек һәркайда үзең белән йөртергә җитәрлек дәрәҗәдә кечкенә булмас иде, ләкин без якынча 4 тапкыр аерма чигендә торабыз. Һичшиксез, бу аерманы җиңеп була. Чынлыкта, әйдәгез моны яңа RFS (стартаплар соравы) итик. Эзләнә: Чүкеч тоткан хатын.
Искәрмәләр
[1] Google "Don't be evil" шигарен кабул иткәндә, алар әле шундый булыр дип беркем дә көтмәгән дәрәҗәдә кечкенә иде.
[2] 1984 елгы рекламадагы диктатор, сүз уңаеннан, Microsoft түгел; ул — IBM. IBM ул вакытларда күпкә куркынычрак тоела иде, ләкин алар программа ясаучыларга карата Apple'ның хәзергесенә караганда дусларчарак иде.
[3] Аның хәтта монитор алырга да акчасы җитмәгән. Шул сәбәпле Apple I монитор урынына телевизор кулланган.
[4] Мин сөйләшкән берничә кеше iPhone SDK'ны никадәр ошатулары турында әйтте. Проблема Apple продуктларында түгел, ә аларның сәясәтендә. Бәхеткә, сәясәт тә программа тәэминаты кебек; Apple теләсә аны шундук үзгәртә ала. Уңайлы нәрсә, шулай бит?
Моның караламаларын укыганнары өчен Sam Altman, Trevor Blackwell, Ross Boucher, James Bracy, Gabor Cselle, Patrick Collison, Jason Freedman, John Gruber, Joe Hewitt, Jessica Livingston, Robert Morris, Teng Siong Ong, Nikhil Pandit, Savraj Singh һәм Jared Tame'гә рәхмәтемне белдерәм.