Apple компаниясы App Store-дағы мақұлдау процесінің қаншалықты бүлінгенін түсінбейді деп ойлаймын. Дәлірек айтқанда, оның бүлінгені қаншалықты маңызды екенін олар бағамдай алмай отырған сияқты.
Apple-дың App Store-ды басқару тәсілі олардың бағдарламашылар алдындағы беделіне бұрын-соңды болмағандай нұқсан келтірді. Бұрын олардың бағдарламашылар арасындағы беделі керемет еді. Кезінде Apple туралы ең жиі айтылатын шағым — олардың фанаттары компанияға тым соқыр сеніммен, сынсыз тамсанатыны болатын. App Store мұны өзгертті. Енді көптеген бағдарламашы Apple-ды зұлым күш ретінде көре бастады.
Apple кезінде бағдарламашылар арасында ие болған ізгі ниетінің (goodwill) қаншасын App Store кесірінен жоғалтты? Үштен бірін бе? Жартысын ба? Бұл әзірге ғана. App Store — карманың үздіксіз ағып кетуіне айналды.
* * *
Apple бұл шырмауға қалай тап болды? Олардың басты проблемасы — бағдарламалық жасақтаманы (software) түсінбеуінде.
Олар iPhone қосымшаларына iTunes арқылы сататын музыкасына қалай қараса, дәл солай қарайды. Apple — бұл арна; пайдаланушы соларға тиесілі; егер пайдаланушыларға қол жеткізгің келсе, оны солардың талаптарымен жасайсың. Музыкалық лейблдер амалсыздан келісті. Бірақ бұл модель бағдарламалық жасақтамаға жүрмейді. Делдалдың пайдаланушыға иелік етуі нәтиже бермейді. Бұны софт бизнесі 1980 жылдардың басында, VisiCorp сияқты компаниялар «бағдарламалық жасақтама» мен «баспагер» деген сөздер қатар үйлескенімен, олардың түпкі тұжырымдамалары бір-біріне қайшы келетінін көрсеткенде түсінген. Бағдарламалық жасақтама музыка немесе кітап сияқты емес. Ол әзірлеуші мен пайдаланушы арасында үшінші тараптың делдал болуы үшін тым күрделі. Дегенмен Apple App Store арқылы дәл осыған — софт баспагері болуға тырысып жатыр. Оның үстіне, тым қатаң талғам мен біржақты орнықтырылған ішкі стильді талап ететін, шектен тыс өктем баспагерге айналды.
Егер бағдарламалық жасақтаманы басып шығару моделі 1980 жылы жұмыс істемесе, қазір бағдарламалық жасақтаманы әзірлеу санаулы ғана ірі шығарылымдардан ұсақ шығарылымдардың үздіксіз ағынына айналған заманда тіпті жұмыс істемейді. Бірақ Apple мұны да түсінбейді. Олардың өнім жасау моделі құрылғылардан (hardware) бастау алады. Олар бірдеңені дайын болды деп санағанша жасайды да, содан кейін ғана шығарады. Құрылғылармен солай істеуге мәжбүрсің, бірақ бағдарламалық жасақтаманы өзгерту өте оңай болғандықтан, оның дизайны эволюциялық дамудан ұтады. Қазір қосымшаларды жасаудың стандартты тәсілі — тез іске қосу және біртіндеп жақсарту (iterate). Ал бұл жаңа нұсқаны шығарған сайын ұзаққа созылған, кездейсоқ кідірістердің болуы нағыз апат дегенді білдіреді.
Apple-дың ұстанымы бойынша, әзірлеушілер App Store-ға жаңа нұсқаны жіберген кезде мұқият болуы керек сияқты. Олар осылай дейтіні анық. Бірақ олар қаншалықты қуатты болса да, технологияның эволюциясын кері қайтаратындай күшті емес. Бағдарламашылар тез іске қосып, біртіндеп жақсарту әдісін жалқаулықтан қолданбайды. Олар оны ең жақсы нәтиже беретіндіктен пайдаланады. Бұл процеске кедергі келтіру арқылы Apple оларды сапасыз жұмыс істеуге мәжбүрлейді, ал бағдарламашылар бұны Apple-дың өзі жек көретіндей жек көреді.
Apple OS X жүйесінен елеулі қате тапқан кезде, бағдарламалық жасақтама жаңартуын дереу шығарудың орнына, өз кодын оны бір ай бойы ұстап отырып, ұнамаған белгіше (icon) үшін кері қайтаратын бір делдалға тапсыруға мәжбүр болса, бұл оларға ұнар ма еді?
Бағдарламалық жасақтаманы әзірлеу процесін бұза отырып, Apple өздері көздеген мақсатқа кері нәтижеге қол жеткізеді: қазіргі уақытта App Store-да қолжетімді қосымшаның нұсқасы әдетте ескі әрі қатеге толы болып шығады. Бір әзірлеуші маған былай деді:
Олардың осы процесінің кесірінен App Store шала піскен қосымшаларға толып қалды. Мен бета-пайдаланушыларға арнап дерлік күн сайын жаңа нұсқа шығарамын. Ал App Store-дағы нұсқа ескі әрі сапасыз болып көрінеді. Мен көптеген әзірлеушілер осыны сезінетініне сенімдімін: бір жағынан «App Store-дағы нәрсе үшін онша мақтана алмаймын» деген сезім болса, оған «Шын мәнінде, бұған Apple кінәлі» деген түсінік қосылады.
Тағы біреуі былай деп жазды:
Олар өздерінің мақұлдау процесі сапаны қамтамасыз ету арқылы пайдаланушыларға көмектеседі деп ойлайтын сияқты. Шын мәнінде, біздікі сияқты қателер үнемі өтіп кетеді де, кейін сол қатенің түзетуін мақұлдату үшін 4-8 апта кетуі мүмкін, бұл пайдаланушыларда кейде iPhone қосымшалары жай ғана дұрыс істемейді деген ой қалдырады. Apple үшін одан да сорақысы — бұл қосымшалар бірден мақұлдау процесі бар басқа платформаларда тамаша жұмыс істейді.
Шындығында, Apple-дың үшінші бір қате түсінігі бар сияқты: App Store мақұлдаулары туралы барлық шағымдар елеулі проблема емес деп ойлайды. Олар әзірлеушілердің шағымдарын естіп отырған шығар. Бірақ серіктестер мен жеткізушілер үнемі шағымданады. Егер олар шағымданбаса, бұл жаман белгі болар еді; бұл сіздің оларға тым жұмсақ қарап отырғаныңызды білдірер еді. Ал бұл уақытта iPhone бұрынғыдан да жақсы сатылып жатыр. Олай болса, оларға бірдеңені жөндеудің қандай қажеті бар?
Олар қысқа мерзімде әзірлеушілерге дөрекі қараудан құтылып кете алады, өйткені олар керемет құрылғылар (hardware) жасайды. Мен екі күн бұрын ғана жаңа 27 дюймдік iMac сатып алдым. Ол ғажап. Экраны тым жылтыр, ал дискісі таңғаларлықтай қатты шуылдайды, бірақ ол сондай әдемі, сондықтан бұған көңіл бөлгің де келмейді.
Сондықтан мен оны сатып алдым, бірақ бірінші рет күмәнмен, іштей қынжылып сатып алдым. Мен өзімді адам құқықтары тапталған елде жасалған бірдеңені сатып алғандай сезіндім. Бұл жаңа сезім еді. Бұрын Apple-дан бірдеңе сатып алғанда, бұл таза ләззат болатын. О, шіркін! Олар сондай керемет дүниелер жасайды. Бұл жолы ол Фауст мәмілесіндей сезілді. Олар керемет заттар жасайды, бірақ сондай оңбаған. Мен шынымен осы компанияны қолдағым келе ме?
* * *
Apple маған ұқсас адамдардың не ойлайтынына мән беруі керек пе? Егер олар өз пайдаланушыларының шағын азшылығын өздерінен суытып алса, одан не өзгереді?
Олардың мән беруіне бірнеше себеп бар. Біріншіден, бұл пайдаланушылар — олардың өздері қызметкер ретінде көргісі келетін адамдар. Егер компанияңыз зұлым болып көрінсе, ең жақсы бағдарламашылар сізге жұмыс істеуге бармайды. Бұл 90-жылдардан бастап Microsoft-қа қатты соққы болды. Бағдарламашылар онда жұмыс істеуден қысыла бастады. Бұл сатылып кету сияқты көрінді. Microsoft адамдары басқа бағдарламашылармен сөйлесіп, қайда жұмыс істейтінін айтқанда, қараңғы жаққа өтіп кеткені туралы көптеген өзін-өзі келеке ететін қалжыңдар айтылатын. Бірақ Microsoft үшін басты мәселе өздері жалдаған адамдардың қысылуы емес еді. Басты мәселе — олар ешқашан қолы жетпеген адамдар болды. Ал олар кімге кеткенін білесіз бе? Google мен Apple-ға. Егер Microsoft Империя болса, олар Көтерілісшілер альянсы болды. Бүгінде Google мен Apple-дың Microsoft-тан әлдеқайда жақсы дамып жатқаны көбінесе олардың ең жақсы мамандарды көбірек тарта білгеніне байланысты.
Бағдарламашылар жұмыс берушілерінің этикасына неге соншалықты талапшыл келеді? Ішінара олардың бұған мүмкіндігі бар болғандықтан. Ең жақсы бағдарламашылар қалаған жерінде жұмыс істей алады. Олар өздерінің көңіліне күмән тудыратын компанияда жұмыс істеуге мәжбүр емес.
Бірақ бағдарламашылардың талғампаз болуының тағы бір себебі, меніңше, зұлымдық ақымақтықты тудырады. Өктемдік жүргізу арқылы жеңіске жететін ұйым жұмысты жақсырақ істеу арқылы жеңу қабілетін жоғалта бастайды. Ал ақылды адамға ең жақсы идеялар жеңбейтін жерде жұмыс істеу қызық емес. Меніңше, Google-дың «Зұлым болма» (Don't be evil) ұранын соншалықты құлшыныспен қабылдауының басты себебі — сыртқы әлемді таңғалдыру емес, тәкаппарлықтан сақтануға екпе жасау болды. [1]
Әзірге бұл Google үшін нәтиже берді. Олар бюрократиялық бола түсті, бірақ қалған жағынан өздерінің бастапқы принциптеріне адал болып қалған сияқты. Apple-да бұл азырақ байқалады. Қазір әйгілі 1984 жарнамасын қараған кезде, Apple-ды балға ұстаған әйел ретінде емес, экрандағы диктатор ретінде елестету оңайырақ. [2] Шын мәнінде, диктатордың сөзін оқысаңыз, ол App Store туралы таңғаларлық дәл пайғамбарлық сияқты естіледі.
Біз фактілерді қағидатсыз тарату үстінен салтанат құрдық.
Біз бүкіл тарихта тұңғыш рет әрбір жұмысшы қарама-қайшы және шатастыратын шындықтардың зиянкестерінен аман-есен гүлдей алатын таза идеология бағын жасадық.
Apple бағдарламашылардың олар туралы не ойлайтынына мән беруінің тағы бір себебі — сіз платформа сатқан кезде, әзірлеушілер сізді не биікке көтереді, не құрдымға кетіреді. Мұны біреу білуі керек болса, ол ең алдымен Apple болуы тиіс. VisiCalc Apple II-ні жасап шығарды.
Ал бағдарламашылар қосымшаларды өздері қолданатын платформалар үшін жасайды. Көптеген қосымшалар — бәлкім, стартаптардың көбі — жеке жобалардан өсіп шығады. Apple-дың өзі де солай болды. Apple микрокомпьютерлер жасады, өйткені Стив Возняк өзіне сондайды қалаған еді. Оның шағын компьютер (minicomputer) сатып алуға шамасы жетпейтін. [3] Дәл солай Microsoft та кішкентай микрокомпьютерлерге арналған интерпретаторлар жасаудан бастады, өйткені Билл Гейтс пен Пол Аллен оларды пайдалануға қызықты. Негізін қалаушылар өздері қолданбайтын нәрсені жасайтын стартап сирек кездеседі.
iPhone қосымшаларының соншалықты көп болуының негізгі себебі — көптеген бағдарламашыларда iPhone бар. Олар мақалалардан оқығандықтан, Blackberry-дің пәлендей нарықтық үлесі бар екенін білуі мүмкін. Бірақ іс жүзінде RIM мүлде жоқ сияқты. Егер олар бірдеңе жасайтын болса, оны өздері пайдалана алуды қалайды, ал бұл iPhone қосымшасын жасау дегенді білдіреді.
Сондықтан Apple оларға қанша дөрекілік танытса да, бағдарламашылар iPhone қосымшаларын әзірлеуді жалғастыруда. Олар қорлық көретін қарым-қатынаста қалып қойған адам сияқты. Олар iPhone-ға соншалықты бауранып қалғандықтан, кете алмайды. Бірақ олар шығудың жолын іздеп жатыр. Біреуі былай деп жазды:
iPhone-ға қосымша жасау маған ұнаса да, олардың App Store-ға қойған бақылауы қосымшаларды өзім қалағандай әзірлеуге құлшыныс бермейді. Шындығында, аса қажет болмаса, енді iPhone-ға қосымша жасауға ниетім жоқ. [4]
Бұл шеңберді бірдеңе бұза ала ма? Мен әзірге көрген ешбір құрылғы оны істей алмады. Palm мен RIM-де үміт жоқ. Жалғыз лайықты үміткер — Android. Бірақ Android — жетім бала сияқты; Google оған Apple-дың iPhone-ға мән бергеніндей онша мән бермейді. Apple iPhone-ға Google іздеу жүйесіне қалай қараса, солай қарайды.
* * *
Қалта құрылғыларының болашағын Apple құлыптап тастай ма? Бұл алаңдатарлық болашақ. 1990 жылдардағыдай тағы бір сүреңсіз монокультураның пайда болуы өкінішті болар еді. 1995 жылы түпкі пайдаланушыларға арналған бағдарламалық жасақтама жазу іс жүзінде Windows қосымшаларын жазумен бірдей болатын. Осы болашақтан қорыққанымыз бізді веб-қосымшаларды жасауға итермелеген ең басты нәрсе болды.
Ең болмағанда қазір біз Apple-дың бұл құрсауын бұзу үшін не қажет екенін білеміз. Бағдарламашылардың қолынан iPhone-ды тартып алу керек. Егер бағдарламашылар мобильді интернетке шығу үшін басқа бір құрылғыны пайдаланса, олар қосымшаларды соған арнап жасай бастайтын еді.
Бағдарламашыларға iPhone-нан гөрі көбірек ұнайтын құрылғыны қалай жасауға болады? Дизайны одан жақсырақ бірдеңе жасау екіталай. Apple бұл жағынан ешкімге орын қалдырмайды. Сондықтан бұл балама құрылғы жалпы тартымдылығымен жеңе алмауы мүмкін. Ол тек бағдарламашыларға арналған қандай да бір артықшылығының арқасында жеңіске жетуі керек болады.
Бағдарламашылардың көңілін табудың бір жолы — бағдарламалық жасақтама. Егер бағдарламашылар үшін таптырмас, бірақ iPhone-ның шектеулі әлемінде мүмкін болмайтын қосымша ойлап таба алсаңыз, оларды басқа құрылғыға өткізуге болатын шығар.
Егер бағдарламашылар қалта құрылғыларын әзірлеу машиналары ретінде пайдалана бастаса, бұл сөзсіз орын алар еді — егер ноутбуктер десктоптарды ығыстырғандай, қалта құрылғылары ноутбуктерді ығыстырса. Әзірлеу машинасына Apple сізге iPhone-да рұқсат ететіннен әлдеқайда көп бақылау қажет.
Кез келген адам қалтаңызда телефон сияқты алып жүруге болатын, сонымен қатар әзірлеу машинасы ретінде де жұмыс істейтін құрылғы жасай ала ма? Оның қандай болатынын елестету қиын. Бірақ мен технологияда «ешқашан» деп айтпауды үйрендім. Әзірлеу машинасы ретінде жұмыс істейтін телефон көлеміндей құрылғы — қазіргі стандарттар бойынша 1995 жылдың стандарттарымен қарағандағы iPhone-ның өзінен артық ғажайып емес.
Менің қазіргі әзірлеу машинам — MacBook Air, оны кеңседе сыртқы монитормен және пернетақтамен, ал сапарда жүргенде жеке өзін пайдаланамын. Егер оның көлемі екі есе кіші нұсқасы болса, мен соны қалар едім. Бұл телефон сияқты үнемі қалтада алып жүруге әлі де тым үлкен болар еді, бірақ біз айырмашылықты шамамен 4 есеге дейін қысқарттық. Бұл аралықты міндетті түрде еңсеруге болады. Шын мәнінде, келіңіздер, мұны RFS-ке айналдырайық. Іздеу: балға ұстаған әйел.
Ескертпелер
[1] Google «Зұлым болма» (Don't be evil) ұранын қабылдаған кезде олар әлі сондай кішкентай еді, ешкім олардан әлі ондайды күтпеген де еді.
[2] Айтпақшы, 1984 жылғы жарнамадағы диктатор Microsoft емес; ол IBM. IBM ол кездері әлдеқайда қорқынышты көрінетін, бірақ олар әзірлеушілерге Apple-дың қазіргі жағдайына қарағанда әлдеқайда достық пейілде болды.
[3] Оның тіпті монитор сатып алуға да ақшасы жетпеді. Сондықтан Apple I монитор ретінде теледидарды пайдаланды.
[4] Мен сөйлескен бірнеше адам iPhone SDK оларға қаншалықты ұнағанын айтты. Мәселе Apple өнімдерінде емес, олардың саясатында. Бақытымызға орай, саясат дегеніміз бағдарламалық жасақтама сияқты; Apple қаласа, оны бір сәтте өзгерте алады. Ыңғайлы, солай емес пе?
Осы мақаланың нобайларын оқып шыққандары үшін Sam Altman, Trevor Blackwell, Ross Boucher, James Bracy, Gabor Cselle, Patrick Collison, Jason Freedman, John Gruber, Joe Hewitt, Jessica Livingston, Robert Morris, Teng Siong Ong, Nikhil Pandit, Savraj Singh және Jared Tame-ге алғыс айтамын.