Был күптәр өсөн көтөлмәгән хәл булыр, әммә ҡайһы бер осраҡтарҙа ғариза биреүселәр тупланмаһы тураһында бер ни ҙә белмәйенсә, һайлап алыу барышында тиҫкәре мөнәсәбәт (дискриминация) барлығын асыҡларға мөмкин. Был бик ҡыҙыҡлы, сөнки, башҡа нәмәләр менән бер рәттән, һайлаусылар теләйме был турала, юҡмы — сит кешеләр был алымды тиҫкәре мөнәсәбәтте асыҡлау өсөн ҡуллана ала тигәнде аңлата.
Был алымды ошо шарттар булғанда ҡуллана алаһығыҙ: (a) һеҙҙә һайлап алынған ғариза биреүселәрҙең кәм тигәндә осраҡлы өлгөһө бар, (b) уларҙың артабанғы эшмәкәрлеге (һөҙөмтәлелеге) үлсәнә, һәм (c) һеҙ сағыштырған ғариза биреүселәр төркөмдәренең һәләттәре яҡынса тигеҙ таралған.
Был нисек эшләй? Тиҫкәре мөнәсәбәттең (тигеҙһеҙлектең) нимә аңлатҡаны тураһында уйлап ҡарағыҙ. Һайлап алыу барышының x төрөндәге ғариза биреүселәргә ҡарата тиҫкәре булыуы — уларға һайлап алыу аша үтеүе ҡыйыныраҡ тигәнде аңлата. Тимәк, һайлап алыныу өсөн x төрөндәге ғариза биреүселәр x төрөндә булмағандарға ҡарағанда яҡшыраҡ булырға тейеш. [1] Тимәк, һайлап алыу үткән x төрөндәге ғариза биреүселәр башҡа һайлап алынғандарҙы уҙҙырып ебәрәсәк. Әгәр барлыҡ уңышлы ғариза биреүселәрҙең эшмәкәрлеге үлсәнһә, уларҙың башҡаларҙан яҡшыраҡ булыу-булмауын белерһегеҙ.
Әлбиттә, һөҙөмтәлелекте үлсәү өсөн ҡулланған тест ышаныслы булырға тейеш. Һәм, атап әйткәндә, уны һеҙ үлсәргә тырышҡан тиҫкәре мөнәсәбәт боҙорға тейеш түгел. Ләкин һөҙөмтәлелек үлсәнә алған өлкәләр бар, һәм уларҙа тиҫкәре мөнәсәбәтте асыҡлау бик ябай. Һайлап алыу барышының ниндәйҙер бер төр ғариза биреүселәргә ҡарата тиҫкәре булғанын белергә теләйһегеҙме? Уларҙың башҡаларҙы уҙҙырып ебәреү-ебәрмәүен тикшерегеҙ. Был тиҫкәре мөнәсәбәтте асыҡлау өсөн бары тик эвристика ғына түгел. Был — тиҫкәре мөнәсәбәттең асылы тап үҙе.
Мәҫәлән, күптәр венчур фондтарының ҡатын-ҡыҙ нигеҙләүселәргә ҡарата тиҫкәре мөнәсәбәттә булыуында шикләнә. Быны асыҡлау еңел булыр ине: уларҙың портфель компаниялары араһында ҡатын-ҡыҙ нигеҙләүселәре булған стартаптар уларһыҙ булғандарҙы уҙҙырып ебәрәме? Бер нисә ай элек бер VC фирмаһы (бик ҙур ихтималлыҡ менән, белеп эшләмәгән килеш) ошондай типтағы тиҫкәре мөнәсәбәтте күрһәткән тикшеренеү баҫтырып сығарҙы. First Round Capital үҙенең портфель компаниялары араһында ҡатын-ҡыҙ нигеҙләүселәре булған стартаптарҙың башҡаларҙы 63%-ҡа уҙҙырып ебәреүен асыҡланы. [2]
Мин был алымдың күптәр өсөн көтөлмәгән хәл булырын әйтеүҙән башланым, сөнки беҙ бындай типтағы анализды бик һирәк күрәбеҙ. First Round үҙҙәренең шундай анализ үткәргәнен белгәс, аптырап ҡалырҙарына шикләнмәйем. Унда берәйһенең, үҙ өлгөләрен үҙ портфелдәре менән генә сикләп, стартап трендтарын түгел, ә компанияларҙы һайлап алғанда үҙҙәренең тиҫкәре мөнәсәбәттәрен тикшереү булдырғандарын аңлауы икеле.
Киләсәктә был алымдың күберәк ҡулланылыуын күрербеҙ тип фараз итәм. Бындай тикшеренеүҙәр үткәреү өсөн кәрәкле мәғлүмәт барган һайын асығыраҡ була бара. Ғариза биреүселәр тураһында мәғлүмәтте ғәҙәттә уларҙы һайлап алыусы ойошмалар ныҡлы һаҡлай, ләкин бөгөнгө көндә кемдең һайлап алыныуы тураһындағы мәғлүмәт уны йыйырға иренмәгән һәр кем өсөн йыш ҡына асыҡ булып тора.
Иҫкәрмәләр
[1] Әгәр һайлап алыу барышында төрлө төр ғариза биреүселәрҙән төрлө нәмәләр талап ителһә, был алым эшләмәҫ ине — мәҫәлән, эш биреүсе ир-аттарҙы уларҙың һәләттәренә, ә ҡатын-ҡыҙҙарҙы тышҡы ҡиәфәтенә ҡарап эшкә алһа.
[2] Пол Бакхайт (Paul Buchheit) билдәләүенсә, First Round тикшеренеүҙән үҙенең иң уңышлы инвестицияһын, Uber-ҙы, алып ташлаған. Ҡайһы бер тикшеренеүҙәр төрөндә ғәҙәттән тыш күрһәткестәрҙе (outliers) ситтә ҡалдырыу дөрөҫ булһа ла, стартаптарға инвестицияларҙың килемен тикшереү — был нәҡ шул ғәҙәттән тыш ҙур уңыштарға өлгәшеүгә нигеҙләнгәнлектән — бындай тикшеренеүҙәр рәтенә инмәй.
Был мәҡәләнең ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Сэм Альтманға (Sam Altman), Джессика Ливингстонға (Jessica Livingston) һәм Джефф Ралстонға (Geoff Ralston) рәхмәтемде белдерәм.