Мәктәптә һеҙ алған иң зарарлы нәмә ниндәйҙер аныҡ дәрестә үтелмәгән. Ул — яҡшы баһалар алырға өйрәнеү ине.
Колледжда уҡыған сағымда, бер бик ихлас фәлсәфә аспиранты миңә үҙенең дәрестә ниндәй баһа алыуы менән бер ҡасан да ҡыҙыҡһынмауын, бары тик нимәгә өйрәнеүе генә мөһим булыуын әйткәйне. Был минең хәтеремдә уйылып ҡалды, сөнки берәйһенең бындай һүҙҙәр әйткәнен беренсе һәм һуңғы тапҡыр ишетеүем ине.
Минең өсөн, күпселек студенттар өсөн кеүек үк, өйрәнеүҙе баһалау процесы колледжда ысын белем алыуҙы тулыһынса баҫып китте. Мин ярайһы уҡ ихлас инем; үҙем алған курстарҙың күбеһе менән ысын күңелдән ҡыҙыҡһындым һәм тырышып уҡыным. Шулай ҙа иң ҙур тырышлыҡты тап имтиханға әҙерләнгәндә һала торғайным.
Теорияла имтихандар — уларҙың исеме әйткәнсә генә: дәрестә нимәгә өйрәнеүегеҙҙе тикшереү сараһы. Теорияла һеҙгә дәрестәге имтиханға, ҡан анализы тапшырыуға әҙерләнгән кеүек, махсус әҙерләнергә лә кәрәкмәҫкә тейеш. Теория буйынса һеҙ курсты тыңлап, лекцияларға йөрөп, уҡыу һәм/йәки эштәрҙе башҡарып белем алаһығыҙ, ә һуңынан килгән тест уны нисек үҙләштереүегеҙҙе генә үлсәй.
Ғәмәлдә иһә, быны уҡыған һәр кем беләлер, барыһы ла шул тиклем башҡаса: дәрестәрҙең һәм имтихандарҙың нисек эшләргә тейешлеге тураһындағы был аңлатма мәғәнәһе тулыһынса үҙгәргән һүҙҙең этимологияһын тыңлауға оҡшаған. Ғәмәлдә "имтиханға уҡыу" тигән ғибәрә үҙе үк артыҡ ине, сөнки тап шул ваҡытта ғына кеше ысынында уҡый ине. Тырыш һәм ялҡау студенттар араһындағы айырма шунда ине: беренселәре имтихандарға ныҡлап әҙерләнә, ә икенселәре юҡ. Семестр башланғас ике аҙна үткәс, бер кем дә төндәр буйы йоҡламай уҡып ултырмай ине.
Мин тырыш студент булһам да, мәктәптә башҡарған бөтә эшем тиерлек ниндәйҙер өлкәлә яҡшы баһа алыуға йүнәлтелгән ине.
Күптәргә алдағы һөйләмдә "булһам да" тигән һүҙҙең булыуы сәйер күренер. Мин бары тик тавтология әйтмәйемме ни? Сөнки тырыш студент булыу — ул "бишлегә" генә уҡыусы тигәнде аңлатмаймы ни? Белем алыуҙы баһалар менән бутау беҙҙең мәҙәниәткә әнә шулай тәрән үтеп ингән.
Белем алыуҙы баһалар менән тиңләштереү шул тиклем насармы ни? Эйе, насар. Һәм колледждан һуң тиҫтәләрсә йылдар үткәс, Y Combinator-ҙы етәкләгән сағымда ғына мин бының ни тиклем насар булыуын аңланым.
Студент сағымда уҡ, әлбиттә, имтиханға ятлау ысын белем алыу менән бер түгел икәнен белә инем. Бер генә миҫал: имтихан алдынан төндә генә башҡа тултырған белем хәтерҙә оҙаҡ һаҡланмай. Ләкин мәсьәлә бынан да тәрәнерәк. Ысын проблема шунда: имтихандарҙың күбеһе үҙҙәре үлсәргә тейеш булған нәмәне бөтөнләй үлсәмәй.
Имтихандар ысынында уҡ белемде тикшерһә, хәл шул тиклем үк насар булмаҫ ине. Яҡшы баһалар алыу менән белем алыу, бер аҙ һуңыраҡ булһа ла, бер нөктәлә киҫешер ине. Проблема шунда: студенттарға бирелгән бөтә имтихандар тиерлек еңел генә "хак"лана (уларҙы урап үтеп алдарға мөмкин). Яҡшы баһалар алған кешеләрҙең күбеһе быны белә, һәм шул тиклем яҡшы белә ки, улар хатта быға шикләнеүҙән дә туҡтаған. Башҡаса эш итеүҙең ни тиклем бер ҡатлы яңғырауын күргәс, һеҙ быны аңларһығыҙ.
Әйтәйек, һеҙ урта быуаттар тарихы буйынса курс үтәһегеҙ, һәм йомғаҡлау имтиханы яҡынлаша. Йомғаҡлау имтиханы урта быуаттар тарихын нисек белеүегеҙҙе тикшерергә тейеш, шулаймы? Димәк, имтиханға тиклем ике көнөгөҙ булһа, яҡшы һөҙөмтәгә өлгәшеү өсөн был ваҡытты үткәреүҙең иң яҡшы юлы — урта быуаттар тарихы тураһында таба алған иң яҡшы китаптарҙы уҡыу. Шунан һуң һеҙ был турала күп белерһегеҙ һәм имтиханды һәйбәт тапшырырһығыҙ.
Юҡ, юҡ, юҡ, тип үҙ-үҙенә әйтә тәжрибәле студенттар. Әгәр һеҙ бары тик урта быуаттар тарихы буйынса яҡшы китаптар ғына уҡыһағыҙ, белгәндәрегеҙҙең күбеһе имтиханда булмаясаҡ. Һеҙгә яҡшы китаптар түгел, ә ошо курстың лекция конспекттарын һәм уҡырға ҡушылған мәғлүмәтте уҡырға кәрәк. Һәм хатта уның да күпселек өлөшөн һанға һуҡмаҫҡа мөмкин, сөнки һеҙгә тик һорау булып сыға алырлыҡ нәмәләр тураһында ғына борсолорға кәрәк. Һеҙгә аныҡ ҡына формалашҡан мәғлүмәт киҫәктәре кәрәк. Әгәр уҡырға ҡушылған материалда ниндәйҙер нескә мәсьәлә буйынса ҡыҙыҡлы сигендереү булһа, уны тыныс күңел менән үткәреп ебәрә алаһығыҙ, сөнки ул имтихан һорауына әйләнә алмай. Ләкин профессор 1378 йылғы Схизманың өс төп сәбәбе йәки Ҡара үлемдең өс төп эҙемтәһе булған тип әйтһә, уларҙы белһәгеҙ яҡшыраҡ. Ысынында улар сәбәп йәки эҙемтә булғанмы-юҡмы — бының әһәмиәте юҡ. Был курстың маҡсаттары өсөн улар шулай тип иҫәпләнә.
Университетта йыш ҡына элекке имтихандарҙың күсермәләре йөрөй, һәм улар һеҙгә өйрәнергә тейешле нәмәләрҙе тағы ла тарайта. Был профессорҙың ниндәй һорауҙар биргәнен белеүҙән тыш, һеҙ йыш ҡына ысын имтихан һорауҙарын таба алаһығыҙ. Күп кенә профессорҙар уларҙы ҡайтанан ҡуллана. Курсты 10 йыл буйы уҡытҡандан һуң, исмаһам, абайламайынса ғына булһа ла, быны эшләмәүе ҡыйын.
Ҡайһы бер дәрестәрҙә профессорығыҙҙың сәйәси йәһәттән үҙ файҙаһына борған мәсьәләһе булырға мөмкин, һәм әгәр шулай икән, һеҙгә лә уның яғына ҡушылырға тура киләсәк. Бының кәрәклеге төрлөсә. Математикала, теүәл фәндәрҙә йәки инженерияла быға ихтыяж һирәк тыуа, ләкин спектрҙың икенсе осонда бынһыҙ яҡшы баһа алып булмаҫлыҡ дәрестәр ҙә бар.
X фәне буйынса дәрестә яҡшы баһа алыу шул уҡ X тураһында күп белеүҙән шул тиклем ныҡ айырыла, хатта һеҙгә береһен йә икенсеһен һайларға тура килә, һәм студенттар баһаларҙы һайлаһа, уларҙы ғәйепләп булмай. Барыһы ла уларҙы баһалары буйынса баһалай — магистратуралар, эш биреүселәр, стипендиялар, хатта үҙҙәренең ата-әсәләре лә.
Мин уҡыуҙы ярата инем, һәм колледжда яҙған ҡайһы бер мәҡәләләрем һәм программаларымдан ысынлап та ҙур кинәнес алдым. Ләкин ҡайһы бер дәрестә мәҡәлә тапшырғас, мин ҡасан да булһа ултырып, күңел асыу өсөн генә тағы береһен яҙҙыммы? Әлбиттә, юҡ. Башҡа дәрестәр буйынса тапшыраһы эштәрем бар ине. Әгәр белем менән баһалар араһында һайлау тора икән, мин баһаларҙы һайланым. Мин колледжға насар уҡырға килмәмәй инем.
Яҡшы баһалар алырға теләгән һәр кемгә ошо уйынды уйнарға тура килә, юғиһә улар быны эшләгәндәрҙән артта ҡаласаҡ. Ә элиталы университеттарҙа был барыһына ла тиерлек ҡағыла, сөнки яҡшы баһалар алыу тураһында ҡайғыртмаған кеше, моғайын, башта уҡ унда эләкмәҫ ине. Һөҙөмтәлә студенттар белем алыу менән яҡшы баһалар алыу араһындағы айырманы максималь кимәлгә еткереү өсөн ярышалар.
Ни өсөн имтихандар шул тиклем насар? Төбәрәк әйткәндә, ни өсөн уларҙы урап үтеү шул тиклем еңел? Һәр тәжрибәле программалаусы быға яуап бирә алыр ине. Авторы емерелеүҙән һаҡлау сараларына бөтөнләй иғтибар итмәгән программа ни тиклем һаҡһыҙ була? Ғәҙәттә, ул иләк кеүек тишек була.
Юғары власть ҡуйған һәр һынау тәбиғи рәүештә тишек була. Һеҙгә бирелгән имтихандарҙың гел насар булыуының — үлсәргә тейешле нәмәне үлсәүҙән даими рәүештә шул тиклем алыҫ тороуының — сәбәбе ябай: уларҙы төҙөгән кешеләр имтихандарҙы алдауҙан һаҡлау өсөн әллә ни тырышлыҡ һалмаған.
Ләкин уҡытыусыларҙың һынауҙары алдауға бирелеүсән булһа, уларҙы ғәйепләп булмай. Уларҙың эше — уҡытыу, еңеп булмаҫлыҡ имтихандар төҙөү түгел. Ысын проблема — баһаларҙа, дөрөҫөрәге, баһаларға сиктән тыш ҙур йөк йөкмәтелеүендә. Әгәр баһалар бары тик уҡытыусыларҙың студенттарға нимәне дөрөҫ һәм нимәне хата эшләгәнен әйтеү ысулы ғына булһа, мәҫәлән, спортсыға кәңәш биреүсе тренер кеүек, студенттар һынауҙарҙы алдарға ынтылмаҫ ине. Ләкин, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, билдәле бер йәштән һуң баһалар кәңәштән артығыраҡҡа әйләнә. Билдәле бер йәштән һуң, һеҙгә белем биргәндә, ғәҙәттә, һеҙгә хөкөм дә сығаралар.
Мин колледж имтихандарын миҫал итеп килтерҙем, ләкин ысынында улар — иң аҙ алдана торғандары. Күпселек уҡыусылар ғүмер буйы тапшырған бөтә һынауҙар ҙа, исмаһам, шундай уҡ насар, шул иҫәптән, иң аптыратырлығы — колледжға инеү өсөн тапшырылған имтихан. Әгәр колледжға инеү бары тик ҡабул итеү комиссияһының ғалимдар есемдең ауырлығын үлсәгән кеүек кешенең зиһен сифатын үлсәүенән генә ғибәрәт булһа, беҙ үҫмерҙәргә "күберәк белем алығыҙ" тип кенә әйтә алыр инек. Колледжға алыу имтиханының ни тиклем насар булыуын ошо һүҙҙәрҙең мәктәп ысынбарлығынан ни тиклем алыҫ булыуынан уҡ күрергә була. Ғәмәлдә, үҫмер балаларҙың мәктәптә эшләргә мәжбүр булған мәғәнәһеҙ аныҡ нәмәләре колледжға инеү системаһының ни тиклем уратып үтеүгә яраҡлашҡанына тура пропорциональ. Һеҙгә бөтөнләй оҡшамаған һәм нигеҙҙә ятлауҙан торған дәрестәр; үҙегеҙҙең "һәр яҡлап камил" булыуығыҙҙы күрһәтеү өсөн ҡатнашырға тейешле осраҡлы "дәрестән тыш шөғөлдәр"; шахмат кеүек үк яһалма стандартлаштырылған тестар; ҡайһы бер аныҡ маҡсатҡа эләгергә тейеш тип фаразланған, ләкин уның ниндәй маҡсат икәне әйтелмәгән яҙырға тейешле "эссе".
Был һынау балаларға нисек тәьҫир итеүе йәһәтенән насар булыуҙан тыш, алдауға шул тиклем бирелеүсән булыуы менән дә насар. Шул тиклем хаклау еңел, хатта уны алдау өсөн тотош индустриялар барлыҡҡа килде. Был — тестҡа әҙерләү компанияларының һәм ҡабул итеү консультанттарының туранан-тура маҡсаты, ләкин был шулай уҡ шәхси мәктәптәр функцияһының да ҙур өлөшө булып тора.
Ни өсөн тап ошо һынауҙы алдау шул тиклем еңел? Мөһим сәбәп — ул нимәне үлсәүендә тип уйлайым. Яҡшы колледжға инеү юлы — бик аҡыллы булыуҙа, тигән таралған фекергә ҡарамаҫтан, элиталы колледждарҙың ҡабул итеү комиссияһы ағзалары быны ғына эҙләмәй ҙә, улай тип дәғүә лә итмәй. Улар нимә эҙләй һуң? Улар бары тик аҡыллы ғына түгел, ә ниндәйҙер киңерәк мәғәнәлә һоҡланырлыҡ кешеләрҙе эҙләй. Ә был киңерәк һоҡланыу нисек үлсәнә? Ҡабул итеү комиссияһы ағзалары уны эстән тоя. Икенсе төрлө әйткәндә, улар үҙҙәренә кем оҡшай, шуны ҡабул итә.
Шулай итеп, колледжға алыу һынауы — һеҙҙең ниндәйҙер кешеләр төркөмөнөң зәуығына тура килеү-килмәүегеҙҙе тикшереү ул. Әлбиттә, бындай һынауҙы алдауы еңел буласаҡ. Һәм ул бик еңел алданғанға һәм унда бик күп нәмә (тип һаналғанға) хәл ителгәнгә күрә, уны башҡа бер нәмәне лә урап үтмәгән кеүек урап үтәләр. Шул сәбәпле ул һеҙҙең тормошоғоҙҙо оҙаҡ ваҡытҡа боҙоп күрһәтә.
Юғары синыф уҡыусыларының йыш ҡына үҙҙәрен ситләтелгән тойғандарына ғәжәпләнәһе түгел. Уларҙың тормошо тулыһынса яһалма ҡоролған.
Ләкин ваҡытығыҙҙы бушҡа үткәреү — белем биреү системаһының һеҙгә эшләгән иң насар эше түгел. Уның эшләгән иң насар яғы — еңеүгә насар һынауҙарҙы алдап, урап үтеп кенә өлгәшеп була тип өйрәтеүе. Был күпкә нескәрәк проблема, һәм мин уны башҡа кешеләрҙә күргәнгә тиклем аңламаған инем.
Мин Y Combinator-ҙа стартап ойоштороусыларға, айырыуса йәштәргә, кәңәш бирә башлағас, уларҙың барыһын да гел ҡатмарлаштырырға тырышыуына аптыраным. Улар: «Нисек аҡса йәлеп итергә? Венчур инвесторҙарын үҙеңә инвестиция һалырға теләттереүҙең ниндәй хәйләһе бар?» — тип һорай ине. Венчур инвесторҙарының һеҙгә инвестиция һалыуын теләүҙең иң яҡшы юлы — ысынында уҡ яҡшы инвестиция булыу, тип аңлата торғайным. Инвесторҙарҙы алдап, насар стартапҡа инвестиция һалдырған хәлдә лә, һеҙ үҙ-үҙегеҙҙе лә алдаясаҡһығыҙ. Һеҙ уларҙан аҡса һалыуҙы һораған шул уҡ компанияға үҙегеҙҙең ваҡытығыҙҙы һалаһығыҙ. Әгәр ул яҡшы инвестиция түгел икән, ни өсөн уны эшләп ултыраһығыҙ һуң?
«А-а», — тиерҙәр ине улар, һәм был яңылыҡты үҙләштерер өсөн бер аҙ тын торғандан һуң: «Ә нимә стартапты яҡшы инвестиция итә?» — тип һорарҙар ине.
Шуға күрә мин стартапты инвесторҙар күҙендә генә түгел, ә ысынында ла өмөтлө иткән нәмә — уның үҫеше булыуын аңлата торғайным. Иң яҡшыһы — килемдең үҫеше, әммә ул булмаһа, ҡулланыусылар һанының үҫеше. Уларға күп файҙаланыусылар йәлеп итергә кәрәк ине.
Нисек күп ҡулланыусы йәлеп итергә? Уларҙың был турала төрлө фекерҙәре бар ине. Уларға ҙур тауыш менән "танылыу" килтерерлек сығарылыш яһарға кәрәк ине. Улар тураһында абруйлы кешеләрҙең һөйләүе кәрәк ине. Улар хатта шишәмбе көндө башларға кәрәклеген беләләр ине, сөнки шул көндө иң ҙур иғтибар бирелә тигәнде ишеткәндәр.
Юҡ, тип аңлата инем мин, күп ҡулланыусыны был юл менән йыймайҙар. Күп ҡулланыусылар йәлеп итеү юлы — продуктты ысынлап та шәп итеү. Шул саҡта кешеләр уны ҡулланып ҡына ҡалмаясаҡ, дуҫтарына ла тәҡдим итәсәк, һәм һеҙ эште башлап ебәргәс, үҫешегеҙ экспоненциаль буласаҡ.
Был мәлдә мин нигеҙләүселәргә тулыһынса асыҡ кеүек тойолған нәмәне әйткән булам: яҡшы продукт яһап, яҡшы компания төҙөргә кәрәк. Шулай ҙа уларҙың реакцияһы күп кенә физиктарҙың беренсе тапҡыр сағыштырмалыҡ теорияһы тураһында ишеткәндәге тойғоһона оҡшаш ине: уның күренеп торған даһилығына аптырау һәм шул уҡ ваҡытта шундай сәйер нәмәнең дөрөҫ булыуы мөмкин түгел тигән шик аралаш. «Яҡшы, — тиерҙәр ине улар буйһоноусан тауыш менән. — Ә һеҙ беҙҙе теге абруйлы кеше менән таныштыра алмайһығыҙмы? Һәм онотмағыҙ, беҙ шишәмбе көндө башларға теләйбеҙ».
Ҡайһы саҡта нигеҙләүселәргә ошо ябай дәрестәрҙе аңлау өсөн йылдар кәрәк булды. Һәм улар ялҡау йәки аҡылһыҙ булғанға түгел. Улар бары тик тура үҙҙәренең алдында торған нәмәне күрмәй ине.
Ни өсөн, тип һорай инем үҙемдән, улар гел барыһын да ҡатмарлаштыра? Һәм бер көндө мин бының риторик һорау түгеллеген төшөндөм.
Ни өсөн яуап тура алдарында торғанда, улар үҙҙәрен бутап ялған юлдарға керәләр? Сөнки уларҙы шуға өйрәткәндәр. Белем биреү уларҙы еңеү өсөн һынауҙы алдап үтергә кәрәк, тип күнектергән. Хатта быны уларҙың үҙҙәренә әйтмәйенсә лә эшләгәндәр. Йәшерәктәре, яңы ғына уҡыу тамамлағандары яһалма булмаған һынау менән бер ҡасан да осрашмаған ине. Улар донъя шулай ҡоролған тип уйлай ине: ниндәй ҙә булһа ҡыйынлыҡҡа осрағанда, иң беренсе эш — һынауҙы урап үтеүҙең хәйләһен табыу. Шуға күрә һөйләшеү гел аҡса йәлеп итеүҙән башлана ине, сөнки ул төп имтихан кеүек ҡабул ителде. Ул бит YC аҙағында килә. Уның артында һандар тора, ә ҙурыраҡ һандар яҡшыраҡ кеүек күренә. Тимәк, был — һынау.
Донъяла еңеүгә имтиханды алдап ҡына өлгәшеп булған ҙур ғына тармаҡтар бар, әлбиттә. Был күренеш мәктәптәр менән генә сикләнмәй. Һәм ҡайһы берәүҙәр, идеология йәки белмәү арҡаһында, быны стартаптарға ла хас тип раҫлай. Ләкин был улай түгел. Ысынында иһә стартаптарҙың иң ғәжәп үҙенсәлектәренең береһе — еңеүгә бары тик яҡшы эшләү аша өлгәшеү дәрәжәһе. Һәр ерҙәге кеүек, ситке осраҡтар бар, әлбиттә, ләкин ғөмүмән алғанда, һеҙ ҡулланыусылар табып еңәһегеҙ, ә файҙаланыусылар өсөн продукттың үҙҙәре теләгәнсә эшләүе генә мөһим.
Ни өсөн нигеҙләүселәрҙең стартаптарҙы ҡатмарлаштырыу сәбәбен төшөнөү миңә шул тиклем оҙаҡ ваҡыт талап итте? Сөнки мәктәптәрҙең беҙҙе насар һынауҙарҙы алдап еңергә өйрәткәнен мин үҙем дә асыҡ аңламаған инем. Һәм уларҙы ғына түгел, мине лә! Мине лә насар һынауҙарҙы алдарға өйрәткәндәр ине, һәм быны мин фәҡәт тиҫтәләрсә йылдар үткәс кенә аңланым.
Мин быны белгән һымаҡ йәшәнем, ләкин сәбәбен аңламаным. Мәҫәлән, мин ҙур компанияларҙа эшләүҙән ҡаса торғайным. Сәбәбен һораһалар, уларҙы ялған йәки бюрократик тип әйтер инем. Йәки күңелде болғатырлыҡ. Ҙур компанияларҙы яратмауымдың күпме өлөшө унда еңеү өсөн насар һынауҙарҙы алдарға кәрәклегенә бәйле булыуын бер ҡасан да төшөнмәгән инем.
Шул уҡ ваҡытта стартаптарҙағы һынауҙарҙы урап үтеп булмауы ла мине үҙенә ныҡ тартҡан нәмәләрҙең береһе ине. Ләкин тағы ла, мин быны асыҡ рәүештә төшөнмәнем.
Ғәмәлдә мин эҙмә-эҙлекле яҡынлашыу юлы менән тура сығарылышы булған нәмәгә өлгәшкәнмен булып сыға. Насар һынауҙарҙы алдау буйынса алған өйрәтеүемде үҙем дә һиҙмәҫтән яйлап юҡҡа сығарғанмын. Мәктәптән сыҡҡан кеше был енең исемен белеп: «Кит юғал!» — тип әйтеп кенә унан ҡотола алырмы икән? Сығып ҡарарға төргә кәрәк кеүек.
Был күренеш тураһында асыҡтан-асыҡ һөйләшеү үҙе генә лә хәлде яҡшыртырға мөмкин, сөнки уның көсөнөң күп өлөшө беҙҙең уны тәбиғи тип ҡабул итеүебеҙҙән килә. Һеҙ уны күргәс, бүлмәләге фил кеүек асыҡ күренә, ләкин ул бик яҡшы маскировкаланған фил. Был күренеш шул тиклем иҫке һәм бөтә ергә таралған. Һәм ул ябай ғына иғтибарһыҙлыҡ һөҙөмтәһе. Бер кем дә хәлдең шулай булыуын теләмәгән. Белем алыуҙы баһалар, конкуренция һәм һынауҙарҙы урап үтеп булмай тигән бер ҡатлы ҡараш менән ҡушҡанда, нәҡ ошо килеп сыға.
Мин үҙемде иң ныҡ аптыратҡан ике нәмәнең — мәктәптең ялғанлығы һәм нигеҙләүселәрҙең ябай нәмәне күрә алмауы — икеһенең дә сәбәбе бер үк булыуын төшөнгәс, шаҡ ҡаттым. Бындай ҙур өлөштөң үҙ урынына ултырыуы шул тиклем һуң булған осраҡтар һирәк осрай.
Ғәҙәттә, бындай хәл булғанда, уның күп төрлө өлкәләргә эҙемтәләре була, һәм был осраҡ та ҡағиҙәнән ситтә түгел һымаҡ. Мәҫәлән, ул белем биреүҙе яҡшыраҡ итеп ойоштороп булыуын да, уны нисек төҙәтергә мөмкинлеген дә күрһәтә. Ләкин ул шулай уҡ бөтә ҙур компанияларҙы ҡыҙыҡһындырған: «Нисек итеп стартапҡа нығыраҡ оҡшарға?» — тигән һорауға потенциаль яуап та бирә. Хәҙер мин бөтә был эҙемтәләрҙе ентекләп ҡарап сыҡмаясаҡмын. Бында мин уның айырым кешеләр өсөн нимә аңлатыуына иғтибар йүнәлтергә теләйем.
Башлар өсөн, был шуны аңлата: колледж тамамлаған амбициялы йәштәрҙең күбеһендә оноторға кәрәк булған нәмә бар. Ләкин был шулай уҡ донъяға ҡарашығыҙҙы ла үҙгәртә. Кешеләр эшләгән төрлө эштәргә ҡарап, уларҙы ҡайһылыр кимәлдә яҡшыраҡ йәки насараҡ тип уйлау урынына, һеҙ хәҙер уларҙы ҡыҙыҡлы итеп айырып торған бик аныҡ һорау бирә алаһығыҙ: был эштә еңеү күпме кимәлдә насар һынауҙарҙы алдауға бәйле?
Насар һынауҙарҙы тиҙ таныу юлы булһа, был ярҙам итер ине. Бында берәй ҡалып бармы? Бар булып сыҡты.
Һынауҙарҙы ике төргә бүлергә була: етәкселек/власть ҡуйғандар һәм ҡуймағандар. Түрәләр/етәкселек ҡуймаған һынауҙар тәбиғәте менән урап үтеп булмаҫлыҡ, сөнки бер кем дә уларҙың ысынында ни үлсәгәненән артыҡты һынауын дәғүә итмәй. Мәҫәлән, футбол матчы — кемдең яҡшыраҡ команда булыуын түгел, ә кемдең еңеүен һынау ғына. Быны уйындан һуң комментаторҙарҙың ҡайһы берҙә көслөрәк команда еңде тип әйтеүенән дә аңларға була. Властар ҡуйған һынауҙар иһә, ғәҙәттә, башҡа бер нәмәне алмаштырыусы булып тора. Дәрестәге имтихан һеҙҙең ошо аныҡ тестты нисек яҙыуығыҙҙы ғына түгел, ә ошо дәрестә күпме белем алыуығыҙҙы үлсәргә тейеш. Властар ҡуймаған һынауҙар үҙенән-үҙе алдап булмаҫлыҡ булһа, етәкселек ҡуйғандарын алдап булмаҫлыҡ итеп төҙөргә кәрәк. Ғәҙәттә, улар улай эшләнмәй. Шулай итеп, яҡынса алғанда, насар һынауҙар — властар ҡуйған һынауҙарға тиң.
Бәлки, һеҙгә насар һынауҙарҙы алдап еңеү ысынында оҡшайҙыр. Ҡайһы бер кешеләргә оҡшайҙыр ҙа инде. Ләкин ошондай эштә үҙен тапҡан күпселек кешегә был оҡшамай тип ышанам. Әгәр һеҙ бөтәһен дә ташлап, ниндәйҙер хиппи һөнәрмәнгә әйләнергә теләмәһәгеҙ, улар бары тик донъя шулай ҡоролған тип уйлай.
Күп кешеләр насар һынауҙары булған өлкәлә эшләүҙе күп аҡса эшләүҙең хаҡы тип үҙ-үҙенән аңлашылған һымаҡ ҡабул итә тип уйлайым. Ләкин мин һеҙгә әйтәм: был ялған. Элек был дөрөҫ ине. Егерменсе быуат уртаһында, иҡтисад олигополияларҙан торғанда, үргә үрләүҙең берҙән-бер юлы уларҙың ҡағиҙәләре буйынса уйнау ине. Ләкин хәҙер улай түгел. Хәҙер яҡшы эш эшләп байыу юлдары бар, һәм был кешеләрҙең элеккегә ҡарағанда байыу менән күпкә нығыраҡ ҡыҙыҡһыныуының бер сәбәбе. Мин бала саҡта һеҙ йә инженер булып шәп нәмәләр яһай ала инегеҙ, йә «етәксе» булып күп аҡса эшләй ала инегеҙ. Хәҙер шәп нәмәләр яһап та күп аҡса эшләргә була.
Эш менән власть/етәкселек араһындағы бәйләнеш ҡаҡшаған һайын, насар һынауҙарҙы урап үтеүҙең әһәмиәте кәмей бара. Был бәйләнештең ҡаҡшауы — хәҙерге иң мөһим тенденцияларҙың береһе, һәм беҙ уның эҙемтәләрен кешеләр эшләгән һәр төрлө эшмәкәрлектә тиерлек күрәбеҙ. Стартаптар — бының иң асыҡ миҫалдарының береһе, ләкин яҙыусылыҡта ла беҙ шул уҡ күренеште күрәбеҙ. Уҡыусыларға барып етеү өсөн яҙыусыларға нәшриәтселәргә һәм мөхәррирҙәргә буйһонорға кәрәкмәй; хәҙер улар туранан-тура бара ала.
Был һорау тураһында күберәк уйланған һайын, миндә өмөт арта бара. Был беҙҙең нимәнеңдер юҡҡа сыҡҡанына тиклем ни тиклем тотҡарлап тороуын аңламаған хәлдәрҙең береһенә оҡшаған. Һәм мин был ялған бинаның тулыһынса емерелеүен күрә алам. Күберәк кеше үҙенә: «Мин насар һынауҙарҙы алдап еңергә теләйемме?» — тип һорау биреп, «юҡ» тип ҡарар итһә, нимә булырын күҙ алдына килтерегеҙ. Еңеү насар һынауҙарҙы алдауға бәйле булған эштәр талантынан мәхрүм буласаҡ, ә еңеү яҡшы эшләүгә бәйле булған эштәргә иң амбициялы кешеләр ағылып киләсәк. Насар һынауҙарҙы алдауҙың әһәмиәте кәмегән һайын, белем биреү ҙә үҙгәрәсәк һәм беҙҙе быға өйрәтеүҙән туҡтаясаҡ. Был тормошҡа ашһа, донъяның ниндәй буласағын күҙ алдына килтерегеҙ.
Был бары тик айырым шәхестәр өсөн генә онотолорға тейешле дәрес түгел, ә йәмғиәт өсөн онотолорға тейешле дәрес, һәм быны эшләгәс, күпме энергияның бушап сыҡҡанына үҙебеҙ ҙә шаҡ ҡатасаҡбыҙ.
Иҫкәрмәләр
[1] Имтихандарҙы тик белем үлсәү өсөн генә ҡулланыу мөмкин булмаҫлыҡ утопия һымаҡ тойолһа, Lambda School-да эш шулай ҡоролған да инде. Lambda School-да баһалар юҡ. Һеҙ йә уҡыуҙы тамамлайһығыҙ, йә юҡ. Имтихандарҙың берҙән-бер маҡсаты — уҡыу программаһының һәр этабында сираттағыһына күсә алаһығыҙмы-юҡмы икәнен билдәләү. Шуға күрә тотош мәктәп «зачет/зачет түгел» принцибы буйынса эшләй.
[2] Әгәр йомғаҡлау имтиханы профессор менән оҙон әңгәмәнән торһа, урта быуаттар тарихы буйынса яҡшы китаптар уҡып әҙерләнергә булыр ине. Мәктәптәрҙәге имтихандарҙың алдауға бирелеүсән булыуының ҙур өлөшө бер үк имтихандың күп һанлы уҡыусыларға бирелеүенә бәйле.
[3] Белем алыу — яҡшы баһалар алыуҙың иң бер ҡатлы алгоритмы.
[4] Хаклау (Hacking) бер нисә мәғәнәгә эйә. Тар мәғәнәлә ул ниндәйҙер нәмәне боҙоу йәки хәйлә менән үтеү тигәнде аңлата. Насар имтиханды алдап уҙыу нәҡ ошо мәғәнәлә. Ләкин уның икенсе, киңерәк мәғәнәһе лә бар: мәсьәләгә башҡаса ҡарап, көтөлмәгән сиселеш табыу. Был мәғәнәлә хаклау — иҫ киткес шәп нәмә. Һәм ысынында ла кешеләрҙең насар имтихандарҙа ҡулланған ҡайһы бер хәйләләре һоҡландырғыс зирәклекте күрһәтә; проблема хаклауҙа түгел, ә һынауҙар еңел алданғанға күрә уларҙың үҙ маҡсатына хеҙмәт итмәүендә.
[5] Y Combinator-ҙа стартаптар һайлаусы кешеләр ҡабул итеү комиссияһына оҡшаған, әммә уларҙың һайлау критерийҙары үҙ белдеге менән түгел, ә бик ҡаты кире бәйләнеш ярҙамында формалашҡан. Әгәр һеҙ насар стартапты ҡабул итһәгеҙ йәки яҡшыһын кире ҡаҡһағыҙ, ғәҙәттә быны бер-ике йыл эсендә, ә йыш ҡына бер ай эсендә үк беләсәкһегеҙ.
[6] Ышанам, ҡабул итеү комиссияһы ағзалары уҡыуға кереү өсөн генә үҙҙәрен нисек кәрәк, шулай күрһәтергә әҙер булған, бер ниндәй ҙә шәхси ҡабатланмаҫлығы булмаған үҫмерҙәрҙең ғаризаларын уҡыуҙан ялҡҡандарҙыр. Улар үҙҙәренең, ниндәйҙер мәғәнәлә, көҙгөгә ҡарауҙарын аңламай. Ғариза биреүселәрҙең яһалмалығы — ҡабул итеү процесының үҙ белдегенә ҡоролоуының сағылышы. Диктатор ҙа тирә-яғындағы кешеләрҙең ихлас түгеллегенә шулай зарлана алыр ине.
[7] Яҡшы эш тигәндә, мин әхлаҡи яҡтан яҡшыны түгел, ә яҡшы оҫтаның үҙ эшен сифатлы башҡарыуы мәғәнәһендәге яҡшылыҡты күҙ уңында тотам.
[8] Һынауҙың ниндәй категорияға ҡарауын әйтеүе ауыр булған сикке осраҡтар бар. Мәҫәлән, венчур капиталын йәлеп итеү колледжға инеүгә оҡшағанмы, әллә клиентҡа һатыу итеүгәме?
[9] Шуны иҫтә тотоғоҙ: яҡшы һынау — бары тик алдап, урап үтеп булмаҫлыҡ һынау ул. Бында «яҡшы» әхлаҡи мәғәнәлә түгел, ә яҡшы эшләү мәғәнәһендә. Насар һәм яҡшы һынауҙары булған өлкәләр араһындағы айырма беренсеһенең насар, икенсеһенең яҡшы булыуында түгел, ә беренсеһенең ялған, икенсеһенең ялған булмауында. Ләкин был ике үлсәм үҙ-ара бәйләнгән. Тара Плауман әйткәнсә, изгелектән яуызлыҡҡа илткән юл ялғанлыҡ аша үтә.
[10] Һуңғы ваҡыттағы иҡтисади тигеҙһеҙлектең артыуын һалым сәйәсәтендәге үҙгәрештәр менән бәйләүсе кешеләр стартаптар буйынса тәжрибәһе булған һәр кемгә бик бер ҡатлы булып күренә. Хәҙер элеккегә ҡарағанда бөтөнләй башҡа кешеләр байый, һәм улар ябай һалымды янға ҡалдырыу бирә алғандан күпкә нығыраҡ байый.
[11] «Юлбарыҫ» ата-әсәләргә иҫкәрмә: һеҙ балаларығыҙҙы еңергә өйрәтәм тип уйлайһығыҙҙыр, ләкин әгәр һеҙ уларҙы насар һынауҙарҙы алдап еңергә өйрәтәһегеҙ икән, ата-әсәләрҙең күбеһе эшләгәнсә, уларҙы үткән һуғышта һуғышырға өйрәтәһегеҙ.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Остин Оллредҡа (Austen Allred), Тревор Блэквеллға (Trevor Blackwell), Патрик Коллисонға (Patrick Collison), Джессика Ливингстонға (Jessica Livingston), Роберт Моррисҡа (Robert Morris) һәм Хардж Таггарға (Harj Taggar) рәхмәт белдерәм.