Мектепте үйренген ең зиянды нәрсеңіз белгілі бір пәннен алған біліміңіз емес еді. Ол — жақсы баға алуға үйрену болатын.
Мен колледжде оқып жүргенімде, философия бөлімінің ерекше ынталы бір магистранты маған сабақтан қандай баға алғаны оны ешқашан қызықтырмайтынын, тек не үйренгені ғана маңызды екенін айтқан еді. Бұл менің есімде қатты сақталып қалды, өйткені мен өмірімде біреудің мұндай сөз айтқанын бірінші рет естіген едім.
Мен үшін де, студенттердің көбі үшін де колледжде не үйреніп жатқаныңды бағалау нақты оқу процесінен әлдеқайда үстем болды. Мен біршама ынталы едім; өзім таңдаған сабақтардың көбіне шынайы қызығушылық танытып, көп еңбектенетінмін. Дегенмен, мен ең көп күш-жігерімді емтиханға дайындалған кезде ғана жұмсайтынмын.
Теория жүзінде емтихандар өз атына сай ғана қызмет атқарады: яғни сіздің сол сабақта не үйренгеніңізді тексеру. Теория жүзінде сабақтың емтиханына дайындалу қажеттілігі қан тапсырарда дайындалудан аспауы тиіс. Теория бойынша сіз сабаққа қатысып, дәрістерді тыңдап, оқу материалдарын оқып және/немесе тапсырмаларды орындау арқылы білім аласыз, ал соңында болатын емтихан тек оны қаншалықты жақсы меңгергеніңізді өлшейді.
Іс жүзінде, мұны оқып отырған кез келген адам білетіндей, жағдай мүлдем басқаша, сондықтан сабақтар мен емтихандардың қалай жұмыс істеуі керектігі туралы бұл түсініктемені тыңдау мағынасы толық өзгеріп кеткен сөздің этимологиясын естігенмен бірдей. Іс жүзінде, «емтиханға дайындалу» деген сөз тіркесі артық сияқты еді, өйткені нағыз оқу тек сол кезде ғана болатын. Еңбекқор және жалқау студенттердің айырмашылығы — алдыңғылары емтиханға қатты дайындалатын, ал соңғылары дайындалмайтын. Семестрдің екінші аптасында ешкім де түнімен ұйықтамай сабақ оқымайтын.
Өзім еңбекқор студент болсам да, мектепте жасаған барлық дерлік жұмысым қандай да бір нәрседен жақсы баға алуға бағытталған еді.
Көптеген адамдарға алдыңғы сөйлемдегі «болсам да» деген сөз біртүрлі болып көрінуі мүмкін. Мен жай ғана тавтология айтып тұрған жоқпын ба? Еңбекқор студент дегеніміз тек беске оқитын озат студент емес пе? Білім алу мен бағаларды бір-бірімен шатастыру біздің мәдениетімізге осылайша терең сіңіп кеткен.
Білім алу мен бағалардың шатастырылғаны соншалықты жаман ба? Иә, бұл өте жаман. Колледжді бітіргеннен кейін ондаған жылдар өткен соң, Y Combinator-ды басқарып жүргенімде ғана бұның қаншалықты жаман екенін түсіндім.
Әрине, студент кезімде емтиханға дайындалу нағыз білім алумен бірдей емес екенін білетінмін. Тым болмағанда, емтихан қарсаңындағы түнде басыңызға тоқып алған білім есте ұзақ сақталмайды. Бірақ мәселе бұдан да тереңірек. Нағыз мәселе — емтихандардың көбі өлшеуі тиіс нәрсенің маңына да жуымайтынында.
Егер емтихандар шын мәнінде білімді тексеретін болса, жағдай соншалықты нашар болмас еді. Жақсы баға алу мен білім алу сәл кешігіп болса да бір арнаға тоғысар еді. Мәселе мынада: студенттерге берілетін барлық дерлік тесттерді айналып өту, яғни «бұзу» (hack) өте оңай. Жақсы баға алған адамдардың көбі мұны біледі және оны соншалықты жақсы білетіндіктен, оған тіпті күмән келтіруді де қойған. Басқаша әрекет етудің қаншалықты аңғалдық болып көрінетінін байқағанда мұны өзіңіз де түсінесіз.
Мысалы, сіз орта ғасырлар тарихы курсын оқып жатырсыз және қорытынды емтихан жақындап қалды делік. Қорытынды емтихан сіздің орта ғасырлар тарихы бойынша біліміңізді тексеруі керек, солай емес пе? Ендеше, егер емтиханға дейін екі-үш күніңіз болса және емтиханды жақсы тапсырғыңыз келсе, уақытты өткізудің ең жақсы жолы — орта ғасырлар тарихы туралы ең жақсы кітаптарды тауып оқу. Сонда сіз ол тақырыпты терең білесіз және емтиханды жақсы тапсырасыз.
Жоқ, жоқ, жоқ, — дейді тәжірибелі студенттер өз іштерінен. Егер сіз жай ғана орта ғасырлар тарихы туралы жақсы кітаптарды оқысаңыз, үйренгендеріңіздің көбі емтиханда келмейді. Сізге жақсы кітаптар емес, осы сабақтың дәріс конспектілері мен тапсырылған оқу материалдары қажет. Тіпті солардың да көбін назардан тыс қалдыруға болады, өйткені сізге тек тест сұрағы ретінде келуі мүмкін нәрселерге ғана бас қатыру керек. Сіз нақты белгіленген ақпарат бөлшектерін іздейсіз. Егер тапсырылған мәтіндердің бірінде қандай да бір нәзік тұсқа қызықты шегініс жасалса, оны алаңсыз аттап кетуге болады, өйткені оны тест сұрағына айналдыру мүмкін емес. Бірақ егер профессор 1378 жылғы Шіркеу бөлінісінің үш негізгі себебі немесе Оба індетінің үш негізгі салдары болғанын айтса, оларды жаттап алғаныңыз жөн. Ал олардың шын мәнінде себеп немесе салдар болған-болмағаны бұл жерде маңызды емес. Осы сабақтың мақсаты үшін олар — себеп пен салдар.
Университетте жиі ескі емтихан сұрақтарының көшірмелері қолдан-қолға тарап жүреді және бұл сіз үйренуге тиіс нәрселерді одан сайын тарылтады. Бұл профессордың қандай сұрақтар қоятынын білумен қатар, сіз көбінесе нақты емтихан сұрақтарына да қол жеткізесіз. Көптеген профессорлар оларды қайта қолданады. Бір пәннен 10 жыл бойы сабақ бергеннен кейін, байқаусызда болса да, оларды қайталамау қиынға соғар еді.
Кейбір сабақтарда профессорыңыздың қандай да бір жеке саяси көзқарасы болуы мүмкін, егер солай болса, сізге де соны қолдауға тура келеді. Бұған деген қажеттілік әртүрлі. Математика, жаратылыстану ғылымдары немесе инженерия сабақтарында бұл сирек қажет болады, бірақ спектрдің екінші жағында онсыз жақсы баға алу мүмкін емес сабақтар бар.
Х пәнінен жақсы баға алу мен Х туралы көп нәрсе үйренудің айырмашылығы соншалықты үлкен, сондықтан сіз екеуінің бірін таңдауға мәжбүр боласыз және егер студенттер бағаны таңдаса, оларды сөге алмайсыз. Оларды барлығы — магистратура бағдарламалары, жұмыс берушілер, стипендия тағайындаушылар, тіпті өз ата-аналары да бағаларына қарап бағалайды.
Маған оқу ұнайтын және колледжде жазған кейбір эсселерім мен бағдарламаларымнан шынымен ләззат алатынмын. Бірақ бір пәнге эссе тапсырғаннан кейін, жай ғана өз қызығым үшін отырып басқасын жазған кезім болды ма? Әрине, жоқ. Басқа сабақтардан тапсыратын нәрселерім бастан асатын. Егер білім алу мен бағаның бірін таңдау керек болса, мен бағаны таңдадым. Мен колледжге нашар оқу үшін келген жоқпын ғой.
Жақсы баға алуды қалайтын кез келген адам осы ойынды ойнауға мәжбүр, әйтпесе оны осылай істейтіндер басып озады. Ал элиталық университеттерде бұл барлық дерлік адамға қатысты, өйткені жақсы баға алуға мән бермейтін адам, бәлкім, ең басында-ақ ол жерге түсе алмас еді. Нәтижесінде студенттер білім алу мен жақсы баға алудың арасындағы алшақтықты барынша арттыру үшін жарысады.
Емтихандар неліктен соншалықты нашар? Дәлірек айтсақ, неліктен оларды айналып өту соншалықты оңай? Кез келген тәжірибелі бағдарламашы бұған жауап бере алар еді. Авторы бұзылудан қорғауға еш көңіл бөлмеген бағдарламалық жасақтама қаншалықты осал болады? Әдетте ол сүзгі сияқты тесік-тесік болады.
Билік немесе басшылық бекіткен кез келген тесттің әдепкі қасиеті — оның осалдығында (hackable). Сізге берілетін емтихандардың соншалықты біркелкі нашар болуының — яғни олар өлшеуге тиіс нәрсені өлшеуден соншалықты алыс болуының — себебі қарапайым: оларды жасаған адамдар олардың бұзылуына жол бермеу үшін көп күш салмаған.
Бірақ тесттері оңай бұзылатыны үшін мұғалімдерді кінәлауға болмайды. Олардың жұмысы — бұзылмайтын емтихандар жасау емес, оқыту. Нағыз мәселе бағаларда, дәлірек айтқанда, бағаларға тым көп жүк артылғанында. Егер бағалар спортшыға ақыл-кеңес беретін жаттықтырушы сияқты, мұғалімдердің студенттерге нені дұрыс, нені бұрыс істеп жатқанын айту тәсілі ғана болса, онда студенттер емтиханды бұзуға қызықпас еді. Бірақ, өкінішке қарай, белгілі бір жастан кейін бағалар жай кеңес болудан қалады. Белгілі бір жастан кейін, сізге білім берілген сайын, сіз әдетте таразыға да тартыласыз.
Мен колледждегі емтихандарды мысал ретінде келтірдім, бірақ олар шын мәнінде ең аз бұзылатындары. Көптеген студенттер өмір бойы тапсыратын барлық емтихандар кем дегенде дәл сондай нашар, соның ішінде ең сорақысы — оларды колледжге түсіретін емтихан. Егер колледжге түсу ғалымдардың заттың массасын өлшегені сияқты қабылдау комиссиясының адамның ақыл-ой сапасын өлшеуі ғана болса, біз жасөспірімдерге «көп оқып, үйреніңдер» деп қана айтып, сонымен тоқтар едік. Колледжге қабылдаудың емтихан ретінде қаншалықты нашар екенін бұл сөздің мектептегі шындыққа қаншалықты ұқсамайтынынан-ақ көруге болады. Іс жүзінде, өршіл балалардың жоғары сыныпта істеуге мәжбүр болатын оғаш нақты әрекеттері колледжге қабылдаудың қаншалықты оңай бұзылатынына тікелей пропорционал. Өзіңізге еш қызық емес, көбінесе жаттанды сабақтар, «жан-жақты» екеніңізді көрсету үшін қатысуға тиіс кездейсоқ «үйірмелер мен қоғамдық шаралар», шахмат сияқты жасанды стандартталған тесттер, белгілі бір нақты нысанаға дөп тиюі тиіс деп болжанатын, бірақ ол нысананың не екені айтылмайтын «эссе» жазу міндеті.
Бұл емтихан балаларға тигізетін зиянымен қоса, оңай бұзылатындығымен де нашар. Оның осалдығы сонша, оны бұзу үшін тұтас индустриялар пайда болды. Тестке дайындайтын компаниялар мен қабылдау жөніндегі кеңесшілердің ашық мақсаты осы, сондай-ақ бұл жекеменшік мектептер қызметінің де маңызды бөлігі болып табылады.
Неліктен дәл осы сынақ соншалықты оңай бұзылады? Меніңше, бұл оның нені өлшейтіндігіне байланысты. Жақсы колледжге түсудің жолы — өте ақылды болу деген танымал сөз болғанымен, элиталық колледждердің қабылдау комиссиялары тек соны ғана іздемейді және соны ғана іздейміз деп те айтпайды. Олар нені іздейді? Олар жай ғана ақылды емес, жалпы мағынада сүйсінерлік адамдарды іздейді. Ал бұл жалпы сүйсінерлік қасиет қалай өлшенеді? Қабылдау комиссиясындағылар оны іштей сезеді. Басқаша айтқанда, олар өздеріне ұнаған адамдарды қабылдайды.
Демек, колледжге қабылдау — бұл белгілі бір адамдар тобының талғамына сай келу-келмеуіңізді тексеру ғана. Әрине, мұндай сынақты айналып өту, яғни бұзу оңай болады. Ал ол өте оңай бұзылатындықтан және бәске (солай деп есептеледі) тым көп нәрсе тігілгендіктен, оны бұрын-соңды болмағандай деңгейде бұзады. Міне, сондықтан ол сіздің өміріңізді ұзақ уақыт бойы соншалықты қатты бұрмалайды.
Жоғары сынып оқушыларының өздерін жиі жатсынып, күйзелісте сезінуі таңғаларлық емес. Олардың өмір сүру салты мүлдем жасанды.
Бірақ уақытыңызды босқа кетіру — білім беру жүйесінің сізге тигізетін ең үлкен қасіреті емес. Оның істейтін ең жаман нәрсесі — сізді жеңіске жетудің жолы нашар емтихандарды бұзу арқылы ғана болады деп баулуы. Бұл мен басқа адамдардың басынан өткенін көрмейінше байқамаған, әлдеқайда нәзік мәселе.
Мен Y Combinator-да стартап негізін қалаушыларға, әсіресе жастарға кеңес бере бастағанда, олардың барлығын үнемі тым күрделендіріп жіберетініне таңғалатынмын. Олар: «Қалай ақша тартуға болады? Венчурлік инвесторлар бізге инвестиция салғысы келетіндей қандай айла бар?» — деп сұрайтын. Мен венчурлік инвесторлардың сізге инвестиция салғысы келуінің ең жақсы жолы — шын мәнінде жақсы инвестиция болу деп түсіндіретінмін. Тіпті инвесторларды алдап, нашар стартапқа ақша салдырсаңыз да, өзіңізді де алдаған боласыз. Сіз олардан ақша салуды сұрап отырған сол компанияға өз уақытыңызды салып жатырсыз. Егер ол жақсы инвестиция болмаса, онымен не үшін айналысып жүрсіз?
«А-а», — дейтін олар, содан кейін бұл жаңалықты қорыту үшін сәл үнсіз қалған соң: «Ал стартапты жақсы инвестиция ететін не?» — деп сұрайтын.
Сонда мен стартапты тек инвесторлардың көзінде ғана емес, іс жүзінде де перспективалы ететін нәрсе — оның өсімі екенін түсіндіретінмін. Дұрысы — түсімнің өсуі, ал ол болмаса — қолданушылар санының өсуі. Оларға көп қолданушы тарту керек еді.
Көп пайдаланушыны қалай тартуға болады? Бұл туралы олардың түрлі идеялары болатын. Олар көпшіліктің назарын аудару («exposure») үшін үлкен тұсаукесер өткізуі керек еді. Олар туралы ықпалды адамдардың айтуы қажет болатын. Олар тіпті өнімді сейсенбіде шығару керектігін де білетін, өйткені сол күні ең көп назар аударылады екен.
Жоқ, — деп түсіндіретінмін мен, — көп қолданушы жинаудың жолы бұл емес. Көп қолданушы жинаудың жолы — өнімді шынымен тамаша етіп жасау. Сонда адамдар оны қолданып қана қоймай, достарына да ұсынатын болады, сөйтіп бір бастап алғаннан кейін өсіміңіз экспоненциалды түрде артады.
Осы кезде мен стартаперлерге мүлдем айдан анық нәрсені айттым деп ойлайсыз: жақсы компания құру үшін жақсы өнім жасау керек. Бірақ олардың реакциясы салыстырмалылық теориясы туралы алғаш рет естіген көптеген физиктердің реакциясы сияқты болатын: оның данышпандығына таңдану мен соншалықты оғаш нәрсенің дұрыс болуы мүмкін емес деген күдіктің қоспасы. «Жарайды», — дейтін олар амалсыздан. — «Ал бізді пәленше деген ықпалды адаммен таныстыра аласыз ба? Ұмытпаңыз, біз өнімді сейсенбіде шығарғымыз келеді».
Кейде негізін қалаушыларға осы қарапайым сабақтарды ұғыну үшін жылдар қажет болатын. Және бұл олардың жалқау немесе ақымақ болғанынан емес. Олар жай ғана өздерінің тура алдында тұрған нәрсені көрмейтіндей еді.
Мен өз-өзімнен: «Неліктен олар бәрін үнемі соншалықты күрделендіреді?» — деп сұрайтынмын. Сөйтсем, бір күні бұл жай ғана риторикалық сұрақ емес екенін түсіндім.
Жауап көз алдарында тұрғанда, стартап негізін қалаушылар неліктен өздерін қиындыққа салып, қате нәрселерді істеді? Өйткені оларды осылай істеуге үйреткен еді. Олардың алған білімі жеңіске жетудің жолы емтиханды бұзу, оның айласын табу деп үйретті. Және оларға мұндайға баулып жатқандарын тіпті ескерткен де жоқ. Жасырақтары, университетті жаңа бітіргендер ешқашан жасанды емес сынақпен бетпе-бет келіп көрмеген еді. Олар әлем осылай құрылған деп ойлады: кез келген қиындыққа тап болған кезде ең бірінші жасайтын нәрсеңіз — емтиханды бұзудың, алдап өтудің қандай қулығы бар екенін анықтау. Сондықтан әңгіме әрқашан ақшаны қалай тарту керектігінен басталатын, өйткені бұл оларға емтихан сияқты көрінді. Ол YC бағдарламасының соңында келді. Оған сандар тіркелген еді, ал жоғары сандар әрқашан жақсырақ болып көрінетін. Демек, басты сынақ осы болуы керек.
Әрине, әлемде жеңіске жетудің жолы емтиханды бұзу болып табылатын үлкен салалар бар. Бұл құбылыс тек мектептермен шектелмейді. Ал кейбір адамдар, не идеологияның кесірінен, не білместіктен, бұл стартаптарға да қатысты деп мәлімдейді. Бірақ олай емес. Шындығында, стартаптардың ең таңғаларлық тұстарының бірі — мұнда жай ғана жұмысты жақсы істеу арқылы қаншалықты деңгейде жеңіске жетуге болатындығында. Кез келген нәрседе болатындай ерекше жағдайлар бар, бірақ тұтастай алғанда, сіз қолданушылар жинау арқылы жеңесіз, ал қолданушыларды қызықтыратын жалғыз нәрсе — өнім олардың қалағанын істей ме, жоқ па, сонда ғана.
Негізін қалаушылардың стартаптарды неліктен тым күрделендіріп жіберетінін түсіну маған неге соншалықты ұзақ уақытты қажет етті? Өйткені мен мектептер бізді нашар емтихандарды бұзу арқылы жеңіске жетуге үйрететінін анық түсінбеген едім. Және тек оларды ғана емес, мені де! Мен де нашар емтихандарды бұзуға үйретілген едім және оны ондаған жылдар өткен соң ғана ұқтым.
Мен мұны түсінгендей өмір сүрдім, бірақ неге екенін білмедім. Мысалы, мен үлкен компанияларда жұмыс істеуден қаштым. Бірақ егер сіз менен неге деп сұрасаңыз, мен олардың жалған немесе бюрократиялық болғаны үшін дер едім. Немесе жай ғана жиіркенішті болғаны үшін. Үлкен компанияларды ұнатпауымның қаншалықты бөлігі ол жақта нашар емтихандарды бұзу арқылы жеңіске жететіндігіңізбен байланысты екенін ешқашан түсінген емеспін.
Сол сияқты, емтихандарды бұзу мүмкін еместігі мені стартаптарға қатты тартқан нәрсе болды. Бірақ тағы да, мен мұны анық сезінген жоқ едім.
Мен іс жүзінде біртіндеп жақындау әдісімен нақты бір шешімі бар нәрсеге қол жеткізген екенмін. Мен нашар емтихандарды бұзуға баулыған тәрбиемнен оны қалай істеп жатқанымды білместен біртіндеп арылдым. Мектептен енді ғана шыққан адам бұл жынның атын біліп, оған «кет» деп айту арқылы ғана одан құтыла ала ма? Мұны байқап көруге тұрарлық сияқты.
Бұл құбылыс туралы ашық айтудың өзі жағдайды жақсартуы мүмкін, өйткені оның күшінің көп бөлігі біздің оны қалыпты нәрсе ретінде қабылдауымыздан туындайды. Сіз оны байқағаннан кейін, ол бөлмедегі дәу піл сияқты көрінеді, бірақ ол өте жақсы жасырынған піл. Бұл құбылыс өте ескі әрі барлық жерде бар. Және бұл жай ғана немқұрайлылықтың нәтижесі. Ешкім бәрінің осылай болуын қалаған жоқ. Білім алуды бағалармен, бәсекелестікпен және «бұзу мүмкін емес» деген аңғал болжаммен біріктіргенде болатын нәрсе осы.
Менің басымды ең көп қатырған екі нәрсенің — жоғары сыныптағы жасандылық пен стартап негізін қалаушыларға айдан анық нәрсені көрсетудің қиындығы — екеуінің де бір себептен туындағанын түсіну мені қатты таңғалдырды. Мұндай үлкен түйткілдің соншалықты кеш шешілуі сирек кездеседі.
Әдетте мұндай жағдай орын алғанда, оның көптеген әртүрлі салаларға әсері болады және бұл жағдай да одан ерекшеленбейтін сияқты. Мысалы, бұл білім беруді жақсартуға болатынын да, оны қалай түзетуге болатынын да көрсетеді. Сонымен қатар, бұл барлық ірі компанияларды мазалайтын: «Біз қалайша көбірек стартапқа ұқсай аламыз?» деген сұраққа ықтимал жауап береді. Мен қазір оның барлық салдарын қумақшы емеспін. Менің бұл жерде тоқталғым келетіні — бұның жеке адамдар үшін нені білдіретіні.
Біріншіден, бұл колледжді бітіріп жатқан көптеген өршіл жастардың санасынан өшіріп тастауы керек бір нәрсесі бар екенін білдіреді. Бірақ бұл сонымен бірге сіздің әлемге деген көзқарасыңызды да өзгертеді. Адамдар істейтін барлық түрлі жұмыстарға қарап, оларды бұлыңғыр түрде тартымды немесе тартымсыз деп ойлаудың орнына, енді оларды қызықты түрде сұрыптайтын өте нақты сұрақ қоя аласыз: бұл жұмыс түрінде нашар емтихандарды бұзу арқылы қаншалықты дәрежеде жеңіске жетуге болады?
Нашар емтихандарды тез танудың жолы болса, пайдалы болар еді. Бұл жерде қандай да бір заңдылық бар ма? Бар болып шықты.
Емтихандарды екі түрге бөлуге болады: беделді басшылық белгілеген емтихандар және олай белгіленбегендер. Билік белгілемеген сынақтардың табиғатынан бұзылуы мүмкін емес, өйткені ешкім оларды өздері тексеретін нәрседен артық нәрсені тексереді деп мәлімдемейді. Мысалы, футбол матчы — бұл қай команданың жақсырақ екенін емес, тек кімнің жеңгенін анықтайтын сынақ. Мұны комментаторлардың ойыннан кейін кейде «мықтырақ команда жеңді» деп айтатынынан байқауға болады. Ал билік бекіткен емтихандар әдетте басқа бір нәрсенің жанама көрсеткіші болып табылады. Сабақтағы емтихан сіздің сол нақты сынақты қаншалықты жақсы тапсырғаныңызды ғана емес, сол сабақта қаншалықты көп нәрсе үйренгеніңізді өлшеуі керек. Билік белгілемеген сынақтар табиғатынан бұзылмайтын болса, ал билік бекіткендерін бұзылмайтындай ету қажет. Әдетте олар олай жасалмайды. Сондықтан, бірінші жуықтау ретінде, нашар емтихандар негізінен билік бекіткен емтихандармен бірдей деуге болады.
Сізге нашар емтихандарды бұзу арқылы жеңіске жету ұнауы да мүмкін. Шамасы, кейбір адамдарға бұл ұнайтын шығар. Бірақ мен осындай жұмыс түрімен айналысып жүрген адамдардың көбіне бұл ұнамайтынына бәс тігуге бармын. Егер бәрін тастап, хиппи-қолөнерші болғыңыз келмесе, олар жай ғана әлем осылай жұмыс істейді деп қабылдайды.
Көптеген адамдар нашар емтихандары бар салада жұмыс істеуді көп ақша табудың бағасы деп іштей қабылдайды деп күдіктенемін. Бірақ мен сізге айтайын: бұл жалған. Бұрын бұл рас еді. Жиырмасыншы ғасырдың ортасында экономика олигополиялардан тұрған кезде, шыңға жетудің жалғыз жолы олардың ойынын ойнау болатын. Бірақ қазір олай емес. Қазір жақсы жұмыс істеу арқылы байып кетудің жолдары бар және адамдардың бай болуға бұрынғыдан әлдеқайда көп қызығушылық танытуының бір себебі де осында. Мен бала кезімде не инженер болып, керемет заттар жасай алатын едіңіз, не «басшы» (executive) болып, көп ақша таба алатын едіңіз. Қазір сіз керемет заттар жасай отырып, көп ақша таба аласыз.
Жұмыс пен билік арасындағы байланыс әлсіреген сайын нашар емтихандарды бұзудың маңызы азайып келеді. Бұл байланыстың бұзылуы — қазіргі уақытта болып жатқан ең маңызды трендтердің бірі және біз оның әсерін адамдар істейтін жұмыстың барлық түрінен дерлік көріп отырмыз. Стартаптар — соның ең айқын мысалдарының бірі, бірақ біз жазушылықта да дәл осы нәрсені көреміз. Жазушылар оқырмандарға жету үшін бұдан былай баспагерлер мен редакторларға бағынуға мәжбүр емес; енді олар тікелей шыға алады.
Бұл сұрақ туралы неғұрлым көп ойлансам, соғұрлым оптимистік көңіл-күйде боламын. Бұл қандай да бір нәрсе жойылмайынша біздің дамуымызды қаншалықты тежеп келгенін түсінбейтін жағдайлардың бірі сияқты. Мен бүкіл жасанды құрылымның құлап жатқанын көріп тұрмын. Барған сайын көбірек адамдар өз-өздеріне нашар емтихандарды бұзу арқылы жеңіске жеткісі келе ме, жоқ па деген сұрақ қойып, бұны қаламайтындарын шешкенде не болатынын елестетіп көріңізші. Нашар емтихандарды бұзу арқылы жеңетін жұмыс түрлері дарынды мамандардан айырылады, ал жақсы жұмыс істеу арқылы жеңетін салаларға ең өршіл адамдар ағылып келеді. Ал нашар емтихандарды бұзудың маңызы азайған сайын, білім беру жүйесі бізді оған баулуды тоқтату үшін өзгереді. Егер бұл орын алса, әлемнің қандай болатынын елестетіп көріңізші.
Бұл тек жеке адамдар ғана емес, бүкіл қоғам ұмытуға тиіс сабақ, және оны ұмытқан кезде босайтын күш-жігер мен қуатқа бәріміз қайран қалатын боламыз.
Ескертпелер
[1] Егер емтихандарды тек білімді өлшеу үшін ғана пайдалану мүмкін емес утопия болып көрінсе, онда бұл қазірдің өзінде Lambda School-да дәл осылай жұмыс істейді. Lambda School-да бағалар жоқ. Сіз не оқуды бітіресіз, не бітірмейсіз. Емтихандардың жалғыз мақсаты — оқу бағдарламасының әрбір кезеңінде келесі кезеңге өте алатыныңызды не өтпейтініңізді анықтау. Сондықтан, шын мәнінде, бүкіл мектеп сынақ/сынақ емес (pass/fail) жүйесімен жұмыс істейді.
[2] Егер қорытынды емтихан профессормен ұзақ әңгімелесуден тұрса, оған орта ғасырлар тарихы туралы жақсы кітаптарды оқу арқылы дайындалуға болар еді. Мектептердегі емтихандардың оңай бұзылуының көп бөлігі бір емтиханның өте көп студенттерге бірдей берілуіне байланысты.
[3] Білім алу — бұл жақсы баға алудың қарабайыр, аңғал алгоритмі.
[4] Хакерлік (Hacking) бірнеше мағынаға ие. Оның бір нәрсені бұзу, оған қол сұғу деген тар мағынасы бар. Бұл нашар емтиханды бұзудағы мағынасы. Бірақ оның басқа, кеңірек мағынасы бар, ол — көбінесе басқаша ойлау арқылы мәселенің таңғаларлық шешімін табу. Бұл тұрғыда бұзу (hacking) — тамаша нәрсе. Шынында да, адамдардың нашар емтихандарға қолданатын кейбір айла-тәсілдері таңғаларлықтай тапқыр; бұл жердегі мәселе айла табуда емес, емтихандар оңай бұзылатындықтан, олар өздері тексеруге тиіс нәрсені тексермейтінінде.
[5] Y Combinator-да стартаптарды іріктейтін адамдар қабылдау комиссиясының қызметкерлеріне ұқсайды, тек олардың іріктеу критерийлері ерікті болмай, өте тығыз кері байланыс арқылы шыңдалады. Егер сіз нашар стартапты қабылдасаңыз немесе жақсы стартапты қабылдамай қойсаңыз, оны әдетте кешіккенде бір немесе екі жылдың ішінде, ал көбінесе бір айдың ішінде білетін боласыз.
[6] Қабылдау комиссиясының мүшелері оқуға қабылдану үшін өздерінен не күтілсе, соған бейімделуге дайын болудан басқа ешқандай болмысы жоқ балалардың өтініштерін оқудан жалыққанына сенімдімін. Олардың түсінбейтіні — олар белгілі бір мағынада айнаға қарап отыр. Үміткерлердің шынайы болмауы — қабылдау процесінің еріктілігі мен тұрақсыздығының көрінісі. Диктатор да дәл осылай өз айналасындағы адамдардың шынайы еместігіне шағымдануы мүмкін.
[7] Жақсы жұмыс дегенде, мен моральдық тұрғыдан жақсыны емес, шебер адамның жұмысты жақсы істейтіні сияқты мағынадағы жақсы жұмысты айтып отырмын.
[8] Сынақтың қай санатқа жататынын анықтау қиын болатын шекаралық жағдайлар бар. Мысалы, венчурлік капиталды тарту колледжге қабылдау сияқты ма, әлде клиентке сату сияқты ма?
[9] Жақсы емтихан — бұл жай ғана бұзуға келмейтін емтихан екенін ескеріңіз. Бұл жерде жақсы деген сөз моральдық тұрғыдан жақсы дегенді білдірмейді, жақсы жұмыс істейтін мағынасында. Нашар емтихандары бар салалар мен жақсы емтихандары бар салалардың айырмашылығы біріншісі жаман, ал екіншісі жақсы дегенде емес, біріншісі жасанды, ал екіншісі шынайы екенінде. Бірақ бұл екі өлшем бір-бірімен байланыссыз емес. Тара Плауман айтқандай, жақсылықтан зұлымдыққа апаратын жол жасандылық арқылы өтеді.
[10] Соңғы кездегі экономикалық теңсіздіктің артуын салық саясатындағы өзгерістермен байланыстыратын адамдар стартаптарда тәжірибесі бар кез келген адамға өте аңғал болып көрінеді. Қазір бұрынғыға қарағанда мүлдем басқа адамдар байып жатыр және олар жай салық үнемдеуден түсетін пайдаға қарағанда әлдеқайда көп байлыққа кенелуде.
[11] «Жолбарыс ата-аналарға» (қатал ата-аналарға) ескерту: сіз балаларыңызды жеңіске жетуге баулып жатырмыз деп ойлауыңыз мүмкін, бірақ егер сіз оларды нашар емтихандарды бұзу арқылы жеңуге үйретіп жатсаңыз, онда сіз ата-аналар жиі жасайтындай, оларды өткен соғыста шайқасуға дайындап жатырсыз.
Осы мәтіннің нобайларын оқып шыққандары үшін Остен Оллредке, Тревор Блэквеллге, Патрик Коллисонға, Джессика Ливингстонға, Роберт Морриске және Хардж Таггарға алғыс айтамын.