Мәктәптә өйрәнгән иң зыянлы нәрсә билгеле бер дәрестә өйрәнгән нәрсә түгел иде. Бу яхшы билгеләр алуга өйрәнү иде.
Мин колледжда укыганда, бер бик ихлас фәлсәфә аспиранты миңа бервакыт дәрестә нинди билге алуына беркайчан да исе китмәвен, бары тик анда нәрсәгә өйрәнүе генә мөһим булуын әйтте. Бу минем хәтеремдә калды, чөнки мин мондый сүзне беренче һәм соңгы тапкыр гына ишеттем.
Минем өчен, күпчелек студентлар өчен кебек үк, колледжда нәрсәне өйрәнүемне үлчәү фактик белем алуны бөтенләй җиңеп китте. Мин шактый тырыш идем; алган дәресләремнең күбесе белән чын күңелдән кызыксындым һәм күп эшләдем. Шулай да, иң нык тырышып эшләгән вакытым тестларга әзерләнгәндә булды.
Теориядә тестлар үз исемнәре әйткәнчә генә: дәрестә нәрсәгә өйрәнгәнегезне тикшерү генә. Теориядә сез дәрестәге тестларга кан анализына әзерләнгәннән артык әзерләнергә тиеш түгелсез. Теориядә сез дәрескә йөреп, лекцияләрне тыңлап, уку һәм/яки биремнәрне үтәп белем аласыз, ә аннан соң килә торган тест сезнең моны никадәр яхшы үзләштергәнегезне генә үлчи.
Гәмәлдә исә, моны укучы һәркем белгәнчә, эш бөтенләй башкача тора: дәресләрнең һәм тестларның ничек эшләргә тиешлеге турындагы бу аңлатма мәгънәсе бөтенләй үзгәргән сүзнең этимологиясен тыңлауга охшаган. Гәмәлдә «тестка әзерләнү» дигән гыйбарә артык сүз кебек иде, чөнки кеше чынлап укыган вакыт нәкъ менә шул иде. Тырыш студентлар белән ялкаулар арасындагы аерма шунда иде: беренчеләре тестларга каты әзерләнде, ә икенчеләре юк. Семестр башланып ике атна узгач, беркем дә төннәр буе укып утырмый иде.
Тырыш студент булсам да, мәктәптә эшләгән бөтен эшем диярлек нәрсәгәдер яхшы билге алуга юнәлтелгән иде.
Күпләр өчен алдагы җөмләдә «булсам да» сүзенең булуы сәер тоелыр. Мин тавтология генә әйтмимме соң? Тырыш студент дигәннәре гел «бишле»гә укучы түгелмени? Белем алуны билгеләр белән бутау безнең мәдәнияткә менә шулай тирән үтеп кергән.
Белем алуны билгеләр белән бутау шулкадәр начармыни? Әйе, начар. Һәм моның никадәр начар икәнен мин колледждан соң дистә еллар узгач, Y Combinator белән җитәкчелек иткәндә генә аңладым.
Студент чагымда ук, әлбәттә, тест өчен укуның чын белем алу белән бер дә туры килмәвен белә идем. Иң кимендә, имтихан алдыннан төнлә баш миенә тутырган белемне хәтердә калдырып булмый. Ләкин проблема моннан да җитдирәк. Төп проблема шунда: күпчелек тестлар үлчәргә тиешле нәрсәне үлчәүгә якын да килми.
Әгәр тестлар чынлап та белемне тикшерсәләр, эшләр шулкадәр начар булмас иде. Яхшы билгеләр алу белән белем алу бергә кушылыр иде, бары тик бераз соңрак. Проблема шунда: студентларга бирелә торган тестларның барысы диярлек коточкыч җиңел «ваткала» (hackable). Яхшы билгеләр алган күпчелек кеше моны белә, һәм шулкадәр яхшы белә ки, хәтта бу хакта сорау бирергә дә туктады. Башкача эш итүнең никадәр самими икәнен күргәч, үзегез дә моны аңларсыз.
Айтик, сез урта гасырлар тарихы буенча курста укыйсыз һәм чыгарылыш имтиханы якынлаша. Чыгарылыш имтиханы сезнең урта гасырлар тарихы буенча белемегезне тикшерергә тиеш, шулай бит? Димәк, имтиханга кадәр берничә көн калган булса, имтиханны яхшы тапшырырга теләсәгез, вакытны үткәрүнең иң яхшы ысулы — урта гасырлар тарихы турында таба алган иң яхшы китапларны уку. Шул чакта сез бу хакта күп белерсез һәм имтиханны яхшы тапшырырсыз.
Юк, юк, юк, дип уйлый үз-үзенә тәҗрибәле студентлар. Әгәр сез урта гасырлар тарихы буенча яхшы китаплар гына укысагыз, белгән нәрсәләрегезнең күбесе тестта булмаячак. Сезгә яхшы китаплар түгел, ә нәкъ менә шушы дәрестәге лекция язмалары һәм бирелгән уку материаллары кирәк. Һәм хәтта аларның да күбесенә игътибар итмәскә була, чөнки сез бары тик тест соравы булып чыга алырлык нәрсәләр турында гына борчылырга тиешсез. Сез төгәл билгеләнгән мәгълүмат кисәкләрен эзлисез. Әгәр бирелгән текстларның берсендә ниндидер нечкә мәсьәләгә кызыклы чигенеш булса, сез аны тыныч күңел белән читкә куя аласыз, чөнки бу тест соравына әверелә торган нәрсә түгел. Әгәр профессор сезгә 1378 елгы Бөек таркалуның өч төп сәбәбе яки Кара үлемнең өч төп нәтиҗәсе бар дип әйтсә, сезгә аларны белгән яхшырак. Һәм алар чынлыкта сәбәпләр яки нәтиҗәләр булганмы-юкмы — бу мөһим түгел. Әлеге дәрес кысаларында алар шулай.
Университетта еш кына иске имтихан кәгазьләре кулдан кулга йөри, һәм алар өйрәнергә тиешле нәрсәне тагын да тарайта. Бу профессорның нинди сораулар бирүен белү белән беррәттән, сез еш кына чын имтихан сорауларын да табачаксыз. Күп кенә профессорлар аларны кабат куллана. Бер үк курсны 10 ел укыткач, һич югы очраклы рәвештә генә булса да моны эшләмичә калу кыен булыр иде.
Кайбер дәресләрдә сезнең профессорның ниндидер үз сәяси кызыксынуы яки өстенлек биргән фикере булырга мөмкин, һәм алай булса, сезгә дә шул көйгә биергә туры киләчәк. Моңа ихтыяҗ төрлечә була. Математика, төгәл фәннәр яки инженерия дәресләрендә бу бик сирәк кирәк, ләкин спектрның икенче ягында ансыз яхшы билге алып булмый торган дәресләр бар.
Ниндидер бер тема буенча курста яхшы билге алу шул тема турында күп белүдән шулкадәр нык аерыла ки, сезгә я берсен, я икенчесен сайларга туры килә, һәм студентлар билгеләрне сайласа, аларны гаепләп булмый. Һәркем алар турында билгеләренә карап фикер йөртә — магистратура программалары, эш бирүчеләр, стипендияләр, хәтта үз ата-аналары да.
Мин укуны ярата идем, һәм колледжда язган кайбер мәкаләләремнән һәм язган программаларымнан чын күңелдән ләззәт ала идем. Ләкин мин кайчан да булса, берәр дәрескә язма эш тапшырганнан соң, бары тик күңел ачу өчен генә утырып башкасын яздыммы? Әлбәттә, юк. Башка дәресләрдән тапшырырга тиешле эшләрем бар иде. Әгәр дә кайчан да булса белем яки билге арасында сайлау туса, мин билгеләрне сайладым. Мин колледжга начар укыр өчен килмәгән идем.
Яхшы билгеләр алу турында кайгырткан һәркем бу уенны уйнарга тиеш, югыйсә аны моны эшләгән кешеләр узып китәчәк. Ә элиталы университетларда бу барча диярлек кешене аңлата, чөнки яхшы билгеләр алу турында кайгыртмаган кеше, мөгаен, башта ук анда эләкмәс тә иде. Нәтиҗәдә, студентлар белем алу белән яхшы билге алу арасындагы аерманы мөмкин кадәр арттыру өчен көч сынаша.
Ни өчен тестлар шулкадәр начар? Дөресрәге, ни өчен алар шулай җиңел ваткалана? Моңа теләсә кайсы тәҗрибәле программист җавап бирә алыр иде. Авторы ватылудан саклану турында бернинди кайгыртмаган программа тәэминаты никадәр дәрәҗәдә ваткалана ала? Гадәттә ул дуршлаг кебек тишек-тошык була.
Югары хакимият тарафыннан куелган теләсә нинди тест өчен ваткаланучанлык — гадәти хәл. Сезгә бирелә торган тестларның даими рәвештә шулай начар булуының — алар үлчәргә тиешле нәрсәне үлчәүдән шулай даими ерак торуының — сәбәбе бары тик аларны төзүчеләрнең аларны ватуны булдырмый калу өчен артык тырышлык куймавында.
Ләкин укытучыларны тестлары җиңел ваткалана дип гаепләп булмый. Аларның эше — укыту, ваткаланмый торган тестлар ясау түгел. Чын проблема — билгеләр, төгәлрәк әйткәндә, билгеләргә кирәгеннән артык йөкләмә салынуы. Әгәр билгеләр укытучылар өчен студентларга нәрсә дөрес, ә нәрсә хата эшләнгәнен әйтү ысулы гына булса, мәсәлән, спортчыга киңәш бирүче тренер кебек, студентлар тестларны ватарга кызыкмас иде. Ләкин, кызганычка каршы, билгеле бер яшьтән соң билгеләр киңәштән артыграк нәрсәне тәшкил итә башлый. Билгеле бер яшьтән соң, сезне укытканда, гадәттә сезгә бәя дә бирәләр.
Мин колледж тестларын мисал итеп китердем, ләкин алар чынлыкта иң аз ваткалана торганнары. Күпчелек студентлар гомер буе тапшырган барлык тестлар да кимендә шундый ук дәрәҗәдә начар, шул исәптән, иң ачык мисал — аларны колледжга кертә торган тест. Әгәр колледжга керү галимнәр җисемнең массасын үлчәгән кебек, кабул итү комиссиясе хезмәткәрләренең кеше зиһене сыйфатын үлчәве генә булса, без үсмерләргә «күп укыгыз» дип әйтеп, моның белән чикләнә алыр идек. Колледжга кабул итүнең тест буларак никадәр начар булуын аның югары сыйныфтагы чынбарлыкка бөтенләй охшамавыннан күреп була. Гәмәлдә, максатчан балаларның өлкән сыйныфларда эшләргә мәҗбүр булган гаҗәп дәрәҗәдә махсус эшләре колледжга кабул итүнең ваткаланучанлыгына турыдан-туры пропорциональ. Сезне кызыксындырмый торган, күбесенчә ятлаудан торган дәресләр, «һәрьяклап үскән» булып күренү өчен сез катнашырга тиешле очраклы «дәрестән тыш чаралар», шахмат кебек ясалма стандартлаштырылган тестлар, бик конкрет максатка тияргә тиешле дип саналган, ләкин ул максаты сезгә әйтелмәгән «эссе» язу.
Балаларга нинди зыян китерүеннән тыш, бу тест бик җиңел ваткалану ягыннан да начар. Шулкадәр җиңел ваткалана ки, аны вату өчен бөтен бер тармаклар барлыкка килде. Тестларга әзерләү компанияләренең һәм кабул итү буенча консультантларның ачык максаты нәкъ менә шуннан гыйбарәт, ләкин бу шулай ук шәхси мәктәпләр функциясенең дә зур өлеше булып тора.
Ни өчен нәкъ менә бу тест шулай җиңел ваткалана? Минемчә, ул нәрсәне үлчәгәнгә күрә. Яхшы колледжга керү өчен бик акыллы булырга кирәк дигән киң таралган фикер булса да, элиталы колледжларның кабул итү комиссияләре хезмәткәрләре бары тик моны гына эзләмиләр һәм моны гына эзләүләрен дәгъва да итмиләр. Алар нәрсә эзли соң? Алар акыллы гына түгел, ә гомуми мәгънәдә сокландыргыч булган кешеләрне эзлиләр. Ә бу гомумирәк сокландыргычлык ничек үлчәнә? Кабул итү хезмәткәрләре моны сизә. Башкача әйткәндә, алар үзләренә ошаган кешеләрне кабул итәләр.
Димәк, колледжга кабул итү — сезнең ниндидер бер төркем кешеләрнең зәвыгына туры килү-килмәвегезне тикшерү ул. Әлбәттә инде, мондый тест җиңел ваткаланачак. Һәм ул бик җиңел ваткаланганга һәм монда (дип саналганча) зур нәрсәләр хәл ителгәнгә күрә, аны башка бернәрсәгә дә охшамаган дәрәҗәдә ваталар. Менә ни өчен ул тормышыгызны шулкадәр озак вакытка һәм шулкадәр нык боза.
Югары сыйныф укучыларының үзләрен еш кына читләштерелгән итеп хис итүләре гаҗәп түгел. Аларның тормыш рәвеше бөтенләй ясалма.
Ләкин вакытыгызны бушка уздыру — мәгариф системасының сезгә салган иң яман зыяны түгел. Аның эшләгән иң яман нәрсәсе — сезне начар тестларны вату аша гына җиңеп була дип өйрәтүе. Бу күпкә мәкерлерәк проблема, һәм мин аны башкаларда күрмәгәнче аңламадым.
Y Combinator'да стартап нигезләүчеләргә, аеруча яшьләргә киңәш бирә башлагач, аларның гел әйберләрне кирәгеннән артык катлауландырулары мине аптырашта калдырды. Алар: ничек акча җәлеп итәргә? Венчур инвесторларын сиңа инвестиция салырга теләтер өчен нинди хәйлә бар? — дип сорыйлар иде. Венчур инвесторларын сезгә инвестиция салырга теләтүнең иң яхшы ысулы — чыннан да яхшы инвестиция булу, дип аңлата идем мин. Хәтта сез инвесторларны алдап, начар стартапка инвестиция салырга мәҗбүр итә алсагыз да, үзегезне дә алдаган булырсыз. Сез алардан акча салырга сораган шул ук компаниягә үз вакытыгызны саласыз. Әгәр ул яхшы инвестиция түгел икән, нигә сез моны гомумән эшлисез соң?
«Аһ», — дип әйтәләр иде алар, һәм бу ачышны аңлап үзләштерү өчен бераз тын торганнан соң сорый иделәр: стартапны нәрсә яхшы инвестиция итә соң?
Шулвакыт мин стартапны инвесторлар күзендә генә түгел, ә чынбарлыкта да өметле итә торган нәрсә — үсеш, дип аңлата идем. Иң яхшысы керемдә, ә ул булмаса — кулланучылар санында. Аларга күп санлы кулланучылар җәлеп итәргә кирәк иде.
Күп санлы кулланучыларны ничек җәлеп итәргә? Моның турында аларның төрле фикерләре бар иде. Аларга зур башлангыч (launch) ясарга кирәк, бу аларга «танылу» китерәчәк. Алар турында абруйлы кешеләр сөйләргә тиеш. Алар хәтта сишәмбе көнне башларга кирәклеген дә беләләр иде, чөнки иң зур игътибар нәкъ менә шул көнне җәлеп ителә.
Юк, дип аңлата идем мин, күп санлы кулланучыларны алай җәлеп итмиләр. Күп кулланучы җәлеп итүнең ысулы — продуктны чыннан да искиткеч итү. Шул чакта кешеләр аны кулланып кына калмаячак, ә дусларына да киңәш итәчәк, һәм сез аны бер башлап җибәрсәгез, үсешегез экспоненциаль булачак.
Бу вакытта мин нигезләүчеләргә бөтенләй аңлашыла торган нәрсә дип уйланырлык нәрсәне әйткән булам: алар яхшы продукт ясап, яхшы компания төзергә тиешләр. Шулай да, аларның реакциясе күп кенә физикларның чагыштырмалылык теориясе турында беренче тапкыр ишеткәндәге реакциясенә охшаш иде: аның ачык күренеп торган даһилигенә карата таң калу һәм шул ук вакытта мондый сәер нәрсәнең дөрес булуы мөмкин түгел дигән шикнең кушылмасы. «Ярар, — диярләр иде алар буйсынып. — Ә сез безне теге яки бу абруйлы кеше белән таныштыра алмассызмы? Һәм хәтердә тотыгыз, без сишәмбе көнне чыгарга телибез».
Нигезләүчеләргә бу гади сабакларны үзләштерү өчен кайвакыт еллар кирәк була иде. Һәм алар ялкау яки юләр булганга түгел. Алар бары тик күз алларында торган нәрсәне күрмиләр кебек иде.
Ни өчен, дип сорый идем мин үземнән, алар барысын да гел шулай катлауландыралар? Һәм беркөнне мин моның риторик сорау түгел икәнен аңладым.
Ни өчен нигезләүчеләр җавап күз алларында торганда, үзләрен кысаларга тыгып, дөрес булмаган эшләр башкара иде? Чөнки аларны шуңа өйрәткәннәр иде. Аларның белеме җиңүгә ирешүнең ысулы — тестны вату, дип өйрәткән иде. Һәм аларга үзләренең моңа өйрәтелүләре турында әйтмичә дә хәтта. Яшьрәкләре, яңа тәмамлаучылар, ясалма булмаган тест белән беркайчан да очрашмаган иде. Алар дөнья менә шулай эшли дип уйлый иде: теләсә нинди сынау белән очрашканда иң беренче эш — тестны ватуның нинди хәйләсе барлыгын ачыклау. Менә ни өчен сөйләшү һәрвакыт акча җәлеп итү турында башлана иде, чөнки бу тест булып күренә иде. Ул YC ахырында килә иде. Аның саннары бар иде, һәм югарырак саннар яхшырак дип санала иде. Димәк, бу тест булырга тиеш.
Дөньяда җиңүнең ысулы тестны вату булган бик зур өлкәләр бар, әлбәттә. Бу күренеш мәктәпләр белән генә чикләнми. Кайберәүләр, я идеология, я наданлык аркасында, стартапларда да шулай дип дәгъва итә. Ләкин алай түгел. Чынлыкта, стартапларның иң сокландыргыч якларыннан берсе — сезнең бары тик яхшы эш башкарып кына да җиңә алу дәрәҗәгез. Теләсә нәрсәдәге кебек, монда да аерым очраклар бар, ләкин гомумән алганда, сез кулланучылар җәлеп итеп җиңәсез, ә кулланучылар өчен продуктның алар теләгәнне эшли алу-алмавы гына мөһим.
Ни өчен нигезләүчеләрнең стартапларны кирәгеннән артык катлауландыру сәбәбен аңлау миңа шулкадәр күп вакыт алды? Чөнки мин мәктәпләрнең безне начар тестларны ватып җиңәргә өйрәтүен ачык рәвештә аңламаган идем. Һәм аларны гына түгел, мине дә! Мин дә начар тестларны ватарга өйрәтелгән идем, һәм моны дистә еллар узгач кына аңладым.
Мин моны аңлаган кебек яшәдем, ләкин ни өчен икәнен белмичә. Мәсәлән, мин зур компанияләрдә эшләүдән качтым. Әгәр сәбәбен сорасагыз, мин аларның ялган яки бюрократик булуын әйтер идем. Яки бары тик җирәнгеч. Зур компанияләрне ошатмавымның начар тестларны ватып кына җиңәргә мөмкин булу белән никадәр нык бәйле булуын мин беркайчан да аңламаган идем.
Шул ук рәвешчә, тестларның ваткаланмый торган булуы мине стартапларга җәлеп иткән төп нәрсәләрнең берсе иде. Ләкин тагын да әйтәм, мин моны ачыктан-ачык аңламаган идем.
Мин, асылда, төгәл чишелеше булырга мөмкин нәрсәне якынча бәяләүләр аша эшләдем. Мин үзем дә сизмичә начар тестларны вату буенча күнекмәләремнән әкренләп арындым. Мәктәпне тәмамлаучы берәү бу җенне бары тик аның исемен белеп һәм «кит моннан» дип әйтеп куа алыр идеме? Моны сынап карарга кыйммәт.
Бу күренеш турында ачыктан-ачык сөйләшү генә дә эшне яхшыртырга мөмкин, чөнки аның төп көче безнең аны үзеннән-үзе аңлашыла торган нәрсә дип кабул итүебездән килә. Сез аны күреп алгач, ул бүлмәдәге фил кебек тоела, ләкин ул шактый яхшы маскировкаланган фил. Бу күренеш бик борынгы һәм киң таралган. Һәм ул бары тик игътибарсызлык нәтиҗәсе. Беркем дә эшләрнең шулай булуын теләмәгән. Белем алуны билгеләр, конкуренция һәм ваткаланмаслыкка самими ышаныч белән кушканда әнә шулай килеп чыга инде.
Мине иң нык аптыраткан ике нәрсәнең — өлкән сыйныфларның ялганлыгы һәм нигезләүчеләргә ачык нәрсәне күрсәтүнең кыенлыгы — икесенең дә бер үк сәбәптән булуын аңлау шаккатыргыч булды. Мондый зур пазл кисәгенең шулай соң үз урынына утыруы сирәк була.
Гадәттә, мондый хәл килеп чыкканда, ул бик күп төрле өлкәләргә тәэсир итә, һәм бу очрак та искәрмә түгел кебек. Мәсәлән, ул белем бирүне яхшырак башкарырга мөмкин булуын да, аны ничек төзәтеп булуын да күрсәтә. Ләкин ул шулай ук барлык зур компанияләрне борчыган сорауга да ихтималый җавап бирә: ничек итеп стартапка ныграк охшарга? Мин хәзер бөтен нәтиҗәләрне тикшереп чыкмаячакмын. Мин монда кешеләр өчен моның нәрсә аңлатуына игътибар итәргә телим.
Башлап җибәрү өчен, бу көллиятне тәмамлаган күпчелек максатчан яшьләрнең онытырга теләгән ниндидер нәрсәнең булуын аңлата. Ләкин ул шулай ук сезнең дөньяга карашыгызны да үзгәртә. Кешеләр эшләгән төрле эш төрләренә карап һәм алар турында тонык кына азмы-күпме җәлеп итүчән дип уйлау урынына, сез хәзер аларны кызыклы итеп төркемли торган бик конкрет сорау бирә аласыз: бу эш төрендә начар тестларны вату хисабына җиңү ни дәрәҗәдә башкарыла?
Начар тестларны тиз арада тану ысулы булса, файдалы булыр иде. Монда ниндидер калып (pattern) бармы? Бар икәнлеге ачыкланды.
Тестларны ике төргә бүлеп була: хакимият тарафыннан йөкләнгәннәр һәм алай йөкләнмәгәннәр. Хакимият куймаган тестлар үз табигате буенча ваткаланмый торган була, чөнки беркем дә аларны чынлыкта тикшергәннәреннән артыграк нәрсәне тикшерә дип дәгъва итми. Футбол матчы, мәсәлән, кайсы команда яхшырак икәнен түгел, ә кемнең җиңгәнен тикшерү генә. Моны комментаторларның уеннан соң кайвакыт яхшырак команда җиңде дип әйтүләреннән дә аңлап була. Ә хакимият тарафыннан йөкләнгән тестлар, гадәттә, башка берәр нәрсәне алыштыручы (proxy) була. Дәрестәге тест сезнең шул конкрет тестны никадәр яхшы эшләгәнегезне генә түгел, ә дәрестә нәрсәгә өйрәнгәнегезне дә үлчәргә тиеш. Хакимият куймаган тестлар табигый рәвештә ваткаланмас булса да, хакимият йөкләгән тестларны махсус ваткаланмас итәргә кирәк. Гадәттә алай эшләмиләр. Шуңа күрә, беренче якынчалыкта начар тестлар хакимият тарафыннан йөкләнгән тестларга тиң диярлек.
Бәлки сезгә начар тестларны ватып җиңү ошый да торгандыр. Күрәсең, кайбер кешеләргә ошый. Ләкин мондый эш белән шөгыльләнгән күпчелек кешегә бу ошамый дип бәхәсләшергә әзермен. Сез барысын ташлап, ниндидер хиппи-һөнәрче булырга теләмәсәгез, дөнья менә шулай эшли дип кабул итәсез генә.
Минем уйлавымча, күпләр начар тестлары булган өлкәдә эшләүне зур акча эшләүнең бәясе дип күзаллый. Ләкин мин сезгә әйтә алам: бу ялган. Элек бу дөрес иде. Егерменче гасыр уртасында, икътисад олигополияләрдән торганда, югары үрләргә менүнең бердәнбер юлы аларның уенын уйнау иде. Ләкин хәзер алай түгел. Хәзер яхшы эш башкарып баю юллары бар, һәм кешеләрнең баю турында элеккегә караганда күпкә дәртләнеп сөйләшүенең бер сәбәбе дә нәкъ менә шунда. Мин бала чакта сез я инженер булып шәп әйберләр ясый аласыз, я «җитәкче» булып күп акча эшли аласыз иде. Хәзер сез шәп әйберләр ясап та күп акча эшли аласыз.
Эш белән хакимият арасындагы бәйләнеш какшаган саен, начар тестларны ватуның әһәмияте кими бара. Бу бәйләнешнең юкка чыгуы — хәзерге вакытта барган иң мөһим тенденцияләрнең берсе, һәм без аның нәтиҗәләрен кешеләр шөгыльләнгән һәр эштә диярлек күрәбез. Стартаплар — моның иң күренекле мисалларының берсе, ләкин без шундый ук нәрсәне язучылыкта да күрәбез. Язучыларга укучыларга ирешү өчен нәшриятләргә һәм мөхәррирләргә буйсынырга кирәк түгел; хәзер алар турыдан-туры чыга алалар.
Бу сорау турында күбрәк уйланган саен, өметем арта бара. Бу берәр нәрсә юк ителмәгәнчә аның безне никадәр тоткарлаганын аңламый торган хәлләрнең берсе кебек. Һәм мин бу ялган бинаның җимерелүен алдан күрә алам. Күбрәк кешеләр үзләренә начар тестларны ватып җиңәргә телиләрме-юкмы дигән сорау бирә башласа һәм теләмибез дип карар кылса, нәрсә буласын күз алдыгызга китерегез. Начар тестларны ватып җиңә торган эш төрләре талантлардан мәхрүм калачак, ә яхшы эш эшләп җиңә торган төрләргә иң максатчан кешеләр агылачак. Начар тестларны вату үз әһәмиятен югалткан саен, мәгариф тә безне моңа өйрәтүдән туктаячак. Әгәр бу килеп чыкса, дөньяның нинди булачагын күз алдыгызга китерегез.
Бу аерым шәхесләр өчен генә түгел, бөтен җәмгыять өчен онытылырга тиешле сабак, һәм без моны эшләгәч, азат ителгән энергиягә үзебез дә шаккатарбыз.
Искәрмәләр
[1] Әгәр тестларны белем алуны үлчәү өчен генә куллану тормышка ашмаслык утопия кебек тоелса, Lambda School'да эшләр нәкъ шулай оештырылган инде. Lambda School'да билгеләр юк. Сез я аны тәмамлыйсыз, я юк. Тестларның бердәнбер максаты — уку программасының һәр этабында сезнең киләсе этапка күчә алу-алмавыгызны хәл итү. Димәк, асылда, бөтен мәктәп сынау/сынаусыз (pass/fail) системасында эшли.
[2] Әгәр йомгаклау имтиханы профессор белән озын әңгәмәдән торса, сез аңа урта гасырлар тарихы буенча яхшы китаплар укып әзерләнә алыр идегез. Мәктәпләрдәге тестларның җиңел ваткалануы күбесенчә бер үк тестның бик күп сандагы студентларга бирелергә тиешлегеннән килә.
[3] Белем алу — яхшы билгеләр алуның самими алгоритмы.
[4] Хаклауның (хәйлә табып ватуның) берничә мәгънәсе бар. Тар мәгънәдә ул нәрсәнедер сафтан чыгару, мәҗбүр итү дигәнне аңлата. Начар тестны ватканда шул мәгънә кулланыла. Ләкин тагын бер киңрәк мәгънә бар: мәсьәләгә башкача карап, көтелмәгән чишелеш табу. Бу мәгънәдә хаклау — искиткеч нәрсә. Һәм чыннан да, кешеләр начар тестларда кулланган кайбер хәйләләр таң калдырырлык тапкыр; проблема монда ватуда түгел, ә тестлар ваткалана алганлыктан, үзләре тикшерергә тиешле нәрсәне тикшермәвендә.
[5] Y Combinator'да стартаплар сайлап алучы кешеләр кабул итү комиссиясе хезмәткәрләренә охшаган, бердәнбер аермасы шунда: үз белдеклеге белән эш итү урынына, аларның сайлап алу критерийлары бик тыгыз кире элемтә аша формалаша. Әгәр сез начар стартапны кабул итсәгез яки яхшысын кире каксагыз, гадәттә иң соңыннан бер яки ике ел эчендә, еш кына хәтта бер ай эчендә моны беләчәксез.
[6] Кабул итү комиссиясе әгъзалары, кабул ителү өчен ничек күренергә кирәк булса, шулай күренергә генә әзер булган, үзенчәлеге калмаган балаларның гаризаларын укудан туйгандыр, дип ышанам. Алар үзләренең ниндидер мәгънәдә көзгегә карауларын аңламыйлар. Гариза бирүчеләрдә ихласлыкның җитмәве — гариза бирү процессының үз белдеклеген чагылдыра. Диктатор да үз тирәсендәге кешеләрнең ихлас түгеллегенә шулай ук зарлана алыр иде.
[7] Яхшы эш дигәндә, мин мораль яктан яхшыны түгел, ә останың үз эшен яхшы башкаруы мәгънәсендәге яхшыны күздә тотам.
[8] Тестның кайсы категориягә керүен әйтү кыен булган чик очраклары бар. Мәсәлән, венчур капиталын җәлеп итү колледжга кабул итү кебек үкме, әллә клиентка сату кебек мә?
[9] Игътибар итегез, яхшы тест — ул бары тик ваткаланмый торган тест. Монда «яхшы» мораль яктан яхшы дигәнне түгел, ә яхшы эшләү мәгънәсендәге яхшыны аңлата. Начар тестлы өлкәләр белән яхшы тестлы өлкәләр арасындагы аерма беренчеләренең начар, ә икенчеләренең яхшы булуында түгел, ә беренчеләренең ялган булып, икенчеләренең алай булмавында. Ләкин бу ике үлчәм бер-берсе белән бәйсез түгел. Тара Плауман әйткәнчә, яхшылыктан явызлыкка илтүче юл ялган аша уза.
[10] Икътисадый тигезсезлекнең күптән түгел артуын салым сәясәтендәге үзгәрешләр белән бәйләүче кешеләр стартапларда тәҗрибәсе булган теләсә кемгә бик самими булып күренә. Хәзер элеккегә караганда бөтенләй башка кешеләр бая, һәм алар гади салымны экономияләүгә караганда күпкә баерак була баралар.
[11] «Юлбарыс» ата-аналарга киңәш: сез балаларыгызны җиңәргә өйрәтәбез дип уйлый аласыз, ләкин әгәр сез аларны начар тестларны ватып җиңәргә өйрәтәсез икән, сез, ата-аналар еш эшләгәнчә, аларны узган сугышта сугышырга өйрәтәсез.
Моның караламаларын укыганнары өчен Остен Оллредка, Тревор Блэквеллга, Патрик Коллисонга, Джессика Ливингстонга, Роберт Морриска һәм Хардж Таггарга рәхмәт.