Бер нисә көн элек мин үҙемә патент бирелгәнен белеп ғәжәпкә ҡалдым. Ул 2003 йылда уҡ сыҡҡан булған, ләкин быны миңә бер кем дә әйтмәне. Бер нисә ай элек Yahoo-ға ингән саҡта, туҡһанынсы йылдар аҙағында унда эшләгәндә танышҡан бер ҙур етәксегә осраҡлы рәүештә юлыҡмаһам, был турала әле лә белмәҫ инем. Ул, Viaweb-ты һатып алған ваҡытта беҙ эшләп ятҡан Revenue Loop исемле нәмәне иҫкә төшөрҙө.
Уның асылы шунда: эҙләү һөҙөмтәләрен мәҡәләнең тексҡа «яраҡлылығы» (ул ваҡыттағы эҙләү системалары эшләгәнсә) йәки реклама биреүселәр тәҡдим иткән хаҡтың (ставканың) ҙурлығы буйынса (Overture эшләгәнсә) түгел, ә ставканы транзакциялар һанына ҡабатлау һөҙөмтәһе буйынса сорттарға айыраһың. Ғәҙәттә, был һатып алыуҙар буйынса эҙләүҙәр өсөн эшләнә, әммә беҙҙең схеманың төп үҙенсәлектәренең береһе — уның тап ниндәй эҙләүҙәр тауар һатып алыуға ҡарағанын үҙенән-үҙе асыҡлауы ине.
Әгәр һөҙөмтәләрҙе бары тик ставкалар буйынса ғына теҙһәң, эҙләү һөҙөмтәләре бөтөнләй файҙаһыҙ булып сығырға мөмкин, сөнки иң юғары хаҡ тәҡдим иткән алама сайттар беренсе урындарҙы биләп алыр ине. Әммә һөҙөмтәләрҙе ставканы транзакциялар һанына ҡабатлап теҙһәгеҙ, һеҙ һатылып ҡына ҡалмайһығыҙ, киреһенсә, яраҡлылыҡтың (релевантлыҡтың) яҡшыраҡ үлсәмен алаһығыҙ. Кемдеңдер эҙләү һөҙөмтәһенән ҡәнәғәт ҡалыуының шул сайтҡа инеп ниҙер һатып алыуынан да яҡшыраҡ билдәһе булыуы мөмкинме ни?
Һәм, әлбиттә, был алгоритм эҙләү системаһының килемен үҙенән-үҙе иң юғары кимәлгә еткерә.
Хәҙер барыһы ла ошондай ысулға иғтибар итә, әммә 1998 йылда улай эшләүселәр бик аҙ ине. 1998 йылда төп иғтибар баннер рекламаһын һатыуға йүнәлтелгәйне. Беҙ быны белмәй инек, шуға күрә тауар эҙләү өсөн иң ҡулай ысул таптыҡ тип уйлап, бик ныҡ ҡанатланғайныҡ.
Yahoo беҙҙе һатып алырға уйлап йөрөгәндә, беҙ Нью-Йоркта Джерри Янг (Jerry Yang) менән осраштыҡ. Хәҙер аңлауымса, уның өсөн был осрашыу үҙең һатып алырға ҡарар иткән компанияның егеттәре ысынлап та яҡшымы икәнен күреп китеү өсөн ойошторолған осрашыуҙарҙың береһе генә булған. Беҙҙән бары тик һөйләшеп ултырыу, аҡыллы һәм төшөнөп еткән кешеләр булып күренеү генә талап ителгән. Мин кинәт таҡта янына һикереп тороп, үҙебеҙҙең шәп яңы технологиябыҙҙың презентацияһын башлап ебәргәс, ул хайран ҡалғандыр инде.
Ә ул быға бөтөнләй иғтибар итмәгәс, мин дә тап шулай хайран ҡалдым. Ул ваҡытта мин: «ай-хай, был егеттең хистәрен йөҙөнән аңлап булмай. Беҙ уға тауар эҙләү һөҙөмтәләрен сорттарға айырыуҙың иң камил ысулын тәҡдим итәбеҙ, ә ул хатта ҡыҙыҡһынмай ҙа», — тип уйлағайным. Уның ни өсөн быға битараф булыуын мин күпкә һуңыраҡ ҡына аңланым. 1998 йылда реклама биреүселәр веб-сайттарҙағы реклама өсөн саманан тыш күп аҡса түләй ине. 1998 йылда, әгәр реклама биреүселәр трафик улар өсөн ысынында күпме тора, шунан артыҡ түләмәһә, Yahoo-ның килеме кәмер ине.
Хәҙер барыһы ла башҡаса, әлбиттә. Хәҙер бындай нәмәләр бик ҙур популярлыҡ менән файҙалана. Шуға күрә бер нисә ай элек Yahoo ашханаһында иҫке танышым булған Yahoo етәксеһенә юлыҡҡас, ул (бәхеткә күрә) уның менән булған бөтә бәхәстәремде түгел, ә тап Revenue Loop-ты беренсе булып иҫкә алды.
«Эйе шул, — тинем мин, — беҙ шикелле уға патент алыуға ғариза биргәйнек. Мин киткәс, ул ғариза менән нимә булғанын теүәл генә белмәйем».
«Ысынлапмы? Был бик мөһим патент булыр ине».
Шунан һуң кемдер тикшереп ҡараны, һәм ысынлап та, ул патент ғаризаһы ошо йылдар буйы ҡаралыуҙа ҡалған һәм, ниһайәт, 2003 йылда патент бирелгән булып сыҡты.
Уны уҡығанда мине иң ныҡ ғәжәпләндергәне шул булды: юристар ниндәйҙер мәлдә минең аңлайышлы һәм матур яҙылған тексымды боҙоп бөткәндәр. Ғәмәлдә хаталарҙы тикшереү программаһы булған ниндәйҙер оҫта бер бүлекте Дзенға хас төшөнөп булмаҫлыҡ кимәлгә тиклем еткергән:
Шулай уҡ ғәҙәти дөрөҫ яҙмау хаталары төҙәтеләсәк. Мәҫәлән, әгәр «compact disc player» тип эҙләгән ҡулланыусылар компакт-диск уйнатҡыстар тәҡдим иткән сайттарҙа шаҡтай күп аҡса тотонһа, был биттәрҙә «compact disc player» һүҙбәйләнеше булмаһа ла, шул эҙләү фразаһы өсөн уларҙың релевантлығы юғарыраҡ буласаҡ.
(Ундағы «compat disc player» хата түгел ине, егеттәр.)
Төп нөсхәнең матур телен күрергә теләһәгеҙ, 1998 йылдың февралендәге ваҡытлыса ғаризаны ҡарағыҙ; ул ваҡытта беҙ әле һаман Viaweb инек һәм һәр «бик күп» тигән һүҙҙе «шаҡтай»ға әйләндереү өсөн юристарға аҡса түләй алмай инек.