Ҡаты спиртлы эсемлектәрҙе, тәмәkене, героинды һәм крэкты берләштергән уртаҡ нәмә — уларҙың барыһы ла үҙҙәренән элегерәк булған, әммә бәйлелекте аҙыраҡ тыуҙырған өлгөләрҙең нығыраҡ концентратлашҡан формалары булыуында. Бәйлелек тыуҙыра тип атаған барлыҡ йәки тиерлек һәр нәмә тап шундай. Һәм иң ҡурҡынысы: уларҙы барлыҡҡа килтергән процесс көндән-көн тиҙләнә бара.
Беҙ уны туҡтатырға теләмәҫ тә инек. Сөнки был — ауырыуҙарҙы дауалаусы шул уҡ процесс: технологик прогресс. Технологик прогресс тигәнебеҙ — нәмәләрҙең беҙ теләгәнсә күберәк эшләүенә өлгәшеү. Беҙ теләгән нәмә үҙебеҙ ихлас теләргә тейешле нәмә булһа, беҙ технологик прогрессты яҡшы тип һанайбыҙ. Әгәр ниндәйҙер яңы алым ҡояш батареяларын x% нәтижәлерәк итһә, был һис шикһеҙ яҡшыраҡ күренә. Ә прогресс беҙ теләргә теләмәгән нәмәне туплап концентратлаштырғанда — мәҫәлән, әфинде героинға әйләндергәндә — насар булып күренә. Ләкин асылда бында шул уҡ процесс эшләй. [1]
Был процестың тиҙләнеүенә бер кем дә шикләнмәй, ә был беҙ оҡшатҡан нәмәләрҙең күберәге беҙ үтә ныҡ оҡшатҡан нәмәләргә әүереләсәген аңлата. [2]
Белеүемсә, беҙ үтә ныҡ яратҡан нәмә өсөн махсус бер һүҙ юҡ. Иң яҡыны — «бәйлелек тыуҙырыусы» (addictive) тигән һүҙҙең йәнле һөйләү мәғәнәһе. Был ҡулланылыш минең ғүмерем эсендә көндән-көн киңерәк таралды. Бының сәбәбе лә аңлашыла: уға мохтаж булған күренештәр һаны арта ғына бара. Спектрҙың иң ситке осонда крэк менән мет тора. Аҙыҡ-түлек тармағы фабрика фермалары һәм эшкәртеүҙәге яңылыҡтар арҡаһында үҙ хаҡына ҡарата күпкә тиҙерәк һәм көслөрәк тәьҫир яһаусы нәмәгә әйләнде, һәм бының һөҙөмтәләрен Американың теләһә ҡайһы ҡалаһында күрергә мөмкин. Шашка менән косынка урынын World of Warcraft һәм FarmVille алды. Телевидение күпкә ҡыҙыҡлыраҡ булды, хатта шулай булһа ла ул Facebook менән ярыша алмай.
Бөгөнгө донъя 40 йыл элеккегә ҡарағанда нығыраҡ бәйлелек тыуҙыра. Һәм был нәмәләрҙе барлыҡҡа килтергән технологик прогресс формалары дөйөм технологик прогресҡа хас ҡанундарҙан айырмалы башҡа ҡанундарға буйһонмаһа, донъя киләһе 40 йылда һуңғы 40 йылдағыға ҡарағанда тағы ла нығыраҡ бәйлелек тыуҙырыусыға әйләнәсәк.
Алдағы 40 йыл беҙгә ғәжәйеп күп нәмәләр килтерәсәк. Мин уларҙың барыһынан да ҡасырға кәрәк тип әйтергә теләмәйем. Алкоголь — хәүефле наркотик, ләкин мин шарапһыҙ донъяға ҡарағанда шарап бар донъяла йәшәүҙе өҫтөн күрер инем. Күпселек кешеләр алкоголь менән йәнәш йәшәй ала; ләкин бында һаҡ булырға кәрәк. Беҙ яратҡан нәмәләрҙең артыуы беҙгә һағыраҡ булырға тейешле нәмәләрҙең дә артыуын аңлатасаҡ.
Күпселек кешеләр һаҡ булмаясаҡ, ҡыҙғанысҡа ҡаршы. Был донъя бәйлелекте нығыраҡ тыуҙырған һайын, ғәҙәти тормош менән йәшәүҙең ике төрлө мәғәнәһе бер-береһенән тағы ла нығыраҡ алыҫлашасаҡ тигәнде аңлата. «Ғәҙәти» тигәндең бер мәғәнәһе — статистик яҡтан ғәҙәти: башҡалар эшләгәнсә эшләү. Икенсе мәғәнәһе — механизмдарҙың нормаль эш режимы тураһында һөйләгәндә күҙ уңында тотҡан мәғәнә: иң яҡшы эшләү алымы.
Был ике төшөнсә хәҙер үк бер-береһенән ныҡ айырыла. АҠШ-тың күпселек өлөшөндә үҙен яҡшы йәшәргә тырышыусы кеше бөгөн үк сәйер дәрәжәлә үҙен тыйыусы булып күренер ине. Был күренеш артабан тағы ла асығыраҡ беленәсәк. Ошонан сығып, моғайын, шундай ябай ҡағиҙәне ҡабул итергә була: әгәр кешеләр һеҙҙе сәйер тип һанамай икән, һеҙ насар йәшәйһегеҙ.
Йәмғиәттәр ахыр сиктә бәйлелек тыуҙырыусы яңы нәмәләргә ҡаршы антиесемдәр булдыра. Мин быны тәмәке миҫалында күрҙем. Тәмәке тәү башлап барлыҡҡа килгәс, ул элек изоляцияла булған халыҡ араһында йоғошло ауырыу кеүек таралды. Тәмәке тартыу бик тиҙ (статистик яҡтан) ғәҙәти күренешкә әйләнде. Һәр ерҙә көл һауыттары тора ине. Бала сағымда, атай-әсәйемдең береһе лә тартмаһа ла, өйөбөҙҙә көл һауыттары бар ине. Ҡунаҡтар өсөн тоторға тура килә ине.
Тәмәке тартыуҙың зыяны тураһында мәғлүмәт таралған һайын ғәҙәттәр ҙә үҙгәрҙе. Һуңғы 20 йылда тартыу тулыһынса ғәҙәти һаналған нәмәнән ҡәҙерһеҙ бер ғәҙәткә әүерелде: кино йондоҙҙарының реклама фотоларындағы күренештән офис биналары ишеге төбөндә өйөлөшкән бәйле кешеләрҙең шөғөлөнә әйләнде. Үҙгәрештәрҙең күбеһе ҡануниәт арҡаһында булды, әлбиттә, ләкин ғәҙәттәр алдан үҙгәрмәгән булһа, ҡануниәт тә барлыҡҡа килә алмаҫ ине.
Шулай ҙа быға күпмелер ваҡыт кәрәк булды — яҡынса 100 йыл тирәһе. Һәм социаль антиесемдәрҙең барлыҡҡа килеү тиҙлеге технологик прогресс тыуҙырған яңы бәйлелектәр тиҙлегенә ҡыуып етә алмаһа, беҙҙе яҡлар өсөн йолаларға таяна алмаясаҡбыҙ. [3] Һәр яңы бәйлелектең күмер шахтаһындағы һандуғасы — башҡаларға һабаҡ булырлыҡ аяныслы миҫал — булғыбыҙ килмәһә, нимәнән һәм нисек ҡасырға кәрәклеген үҙебеҙгә аңларға тура киләсәк. Барлыҡ яңы нәмәләргә шикләнеп ҡарау ысынында иһә аҡыллы (йәки аҡыллыраҡ) стратегияға әйләнәсәк.
Ысынында иһә был да етмәйәсәк. Беҙгә яңы нәмәләр тураһында ғына түгел, ә булған нәмәләрҙең бәйлелекте нығыраҡ тыуҙырыусыға әүерелеүе хаҡында ла борсолорға тура киләсәк. Мин үҙем тап шуға эләктем. Мин күпселек бәйлелектәрҙән ҡаса алдым, ләкин Интернет мине үҙенә тартты, сөнки мин уны ҡулланған арала ул ныҡ бәйлелек тыуҙыра башланы. [4]
Мин белгән кешеләрҙең күбеһендә Интернетҡа бәйлелек проблемаһы бар. Беҙ барыбыҙ ҙа унан ҡотолоу өсөн үҙ ғәҙәттәребеҙҙе булдырырға тырышабыҙ. Мәҫәлән, шуға күрә минең iPhone-ым юҡ; донъяға сыҡҡанда Интернеттың минең арттан эйәреп йөрөүен бөтөнләй теләмәйем. [5] Һуңғы хәйләм — оҙон йәйәүле сәйәхәттәр яһау. Элек мин йүгереүҙе йәйәү йөрөүгә ҡарағанда яҡшыраҡ күнекмә тип уйлай торғайным, сөнки уға аҙыраҡ ваҡыт китә ине. Хәҙер йәйәү йөрөүҙең яйлығы өҫтөнлөк булып күренә, сөнки һуҡмаҡта күберәк ваҡыт үткәргән һайын, бер кем дә бүлдермәйенсә оҙағыраҡ уйланырға мөмкинлек асыла.
Бик сәйер ишетелә, шулай бит? Һеҙгә йүнәлеш бирерлек ғәҙәттәр әле булмаған проблемаларҙы сисергә тырышҡанда был һәр ваҡыт шулай буласаҡ. Бәлки, мин Оккам бритваһына һыйына алмайымдыр; бәлки, мин ябай ғына бер сәйер әҙәмдер. Ләкин бәйлелектең тиҙләнеүе тураһында фекерем дөрөҫ булһа, эштәрен башҡарып сығырға теләгән һәр кем өсөн унан ҡасырға тырышып ошондай яңғыҙ тартышыу ғәҙәти яҙмышҡа әйләнәсәк. Беҙ көндән-көн нимәгә «юҡ» тип әйтеүебеҙ аша билдәләнәсәкбеҙ.
Иҫкәрмәләр
[1] Технологик прогрессты үҙегеҙ теләгән өлкәләр менән генә сикләп булыр инеме? Полиция дәүләтенә әүерелмәйенсә — бары сикләнгән рәүештә генә. Һәм шул саҡта ла һеҙҙең сикләүҙәрҙең ярамаған эҙемтәләре булыр ине. «Яҡшы» һәм «насар» технологик прогресс бер-береһенән ҡәтғи айырылмай, шуға күрә һуңғыһын әкренәйтәм тип, алдағыһын да әкренәйтмәйенсә булдыра алмаясағығыҙҙы аңлар инегеҙ. Һәм нисек кенә булмаһын, «ҡоро закон» һәм «наркотиктарға ҡаршы һуғыш» күрһәткәнсә, тыйыуҙар йыш ҡына файҙанан бигерәк зыян килтерә.
[2] Технологиялар һәр ваҡыт тиҙләнеп килде. Палеолит үлсәмдәре менән ҡарағанда, неолит осоронда технологиялар ҡот осҡос ҙур тиҙлек менән үҫешкән.
[3] Әгәр социаль йолаларҙы күпләп етештермәһәк. АҠШ-та һуңғы ваҡытта инжилсы христианлыҡтың яңынан көсәйеүе өлөшләтә наркотиктарға ҡаршы реакция булып тора, тип шикләнәм. Кешеләр өмөтһөҙлөктән ауыр сүкешкә тотона; балалары уларҙы тыңламаһа, бәлки, Хоҙайҙы тыңларҙар. Ләкин был сиселеш балаларҙы наркотиктарға ҡаршы «юҡ» тип әйтергә мәжбүр итеүҙән тыш киңерәк эҙемтәләргә эйә. Һөҙөмтәлә һеҙ фәнгә лә «юҡ» тиергә мәжбүр булаһығыҙ.
Мине бер нисә генә кеше билдәһеҙлектә үҙ маршрутын һыҙған, ә башҡалар бары тик әҙер тур алып йөрөгән киләсәккә табан барыуыбыҙ борсой. Йәки тағы ла яманырағы — хөкүмәт улар өсөн ошо турҙы алдан заказ итеп ҡуйған буласаҡ.
[4] Кешеләр Интернетта ни менән шөғөлләнгәндәрен аңлатыу өсөн ғәҙәттә «прокрастинация» һүҙен ҡуллана. Бары тик «эш эшләмәү» генә тип күреү был хәлде үтә ябайлаштырып һүрәтләү булып тойола. Кемдер эш урынына иҫергәндә беҙ быны прокрастинация тип атамайбыҙ бит.
[5] Бер нисә кеше миңә iPad-ты яратыуҙарын әйтте, сөнки ул ноутбук үтә ныҡ күҙгә ташланырлыҡ осраҡтарҙа Интернетты үҙең менән йөрөтөргә мөмкинлек бирә. Башҡаса әйткәндә, был кеҫә флягаһы кеүек. (Әлбиттә, был iPhone-ға ла ҡағыла, ләкин уның өҫтөнлөгө шул тиклем үк асыҡ түгел, сөнки ул телефон тип ҡабул ителә, ә телефондарға барыһы ла күнеккән.)
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Сэм Альтманға, Патрик Коллисонға, Джессика Ливингстонға һәм Роберт Моррисҡа рәхмәт белдерәм.