Көчле спиртлы эчемлекләр, сигаретлар, героин һәм крэк өчен уртак нәрсә шул: аларның барысы да үзләренең бәйлелекне азрак китереп чыгаручы элгәрләренең ныграк тупланган формалары булып тора. Без гадәттә бәйлелек тудыра дип атаган нәрсәләрнең барысы да диярлек шундый. Һәм иң куркынычы шул: аларны барлыкка китергән процесс тизләнә бара.
Без аны туктатырга теләмәс идек. Чөнки бу авыруларны дәвалый торган шул ук процесс: технологик прогресс. Технологик прогресс нәрсәләрне без теләгәнчә күбрәк эшләргә мәҗбүр итү дигән сүз. Без теләгән нәрсә без теләргә теләгән нәрсә булганда, без технологик прогрессны яхшы дип саныйбыз. Әгәр ниндидер яңа технология кояш батареяларын x% ка нәтиҗәлерәк итсә, бу берсүзсез яхшырак булып тоела. Ә прогресс без теләргә теләмәгән нәрсәне ныграк туплаганда — мәсәлән, әфиүнне героинга әйләндергәндә — бу начар булып күренә. Ләкин монда шул ук процесс эшли. [1]
Бу процессның тизләнүенә беркем дә шикләнми, ә бу дигән сүз: безгә ошаган нәрсәләрнең тагын да күбрәге безгә чамадан тыш нык ошый торган нәрсәләргә әвереләчәк. [2]
Минем белүемчә, безгә чамадан тыш нык ошый торган нәрсә өчен аерым сүз юк. Иң якыны — сөйләм телендәге «бәйлелек тудыручы» (addictive) төшенчәсе. Бу сүз минем гомерем дәвамында көннән-көн ешрак кулланыла башлады. Һәм моның сәбәбе дә аңлашыла: безгә бу сүз кирәк булган нәрсәләр саны арта бара. Әлеге спектрның иң чик очында крэк белән мет урнашкан. Азык-төлек исә җитештерүне сәнәгатьләштерү һәм аны эшкәртүдәге яңалыклар ярдәмендә берьюлы күпкә зуррак ләззәт бирә торган нәрсәгә әйләнде, һәм сез моның нәтиҗәләрен Американың теләсә кайсы шәһәрендә күрә аласыз. Шашка һәм пасьянс урынын World of Warcraft һәм FarmVille алды. Телевидение күпкә җәлеп итүчәнрәк булды, ләкин шулай да ул Facebook белән көндәшлек итә алмый.
Бүгенге дөнья 40 ел элеккегә караганда ныграк бәйлелек тудыра. Һәм бу әйберләрне тудырган технологик прогресс формалары гомуми технологик прогресстан башка кануннарга буйсынмаса, киләсе 40 елда дөнья узган 40 елга караганда да көчлерәк бәйлелеккә китерәчәк.
Киләсе 40 ел безгә бик күп искиткеч нәрсәләр алып киләчәк. Мин аларның барысыннан да качарга кирәк дип әйтмим. Алкоголь — куркыныч наркотик, ләкин мин шәраб булмаган дөньяга караганда, шәраб булган дөньяда яшәүне өстен күрер идем. Күпчелек кешеләр алкоголь белән янәшә яши ала; әмма сак булырга кирәк. Безгә ошаган нәрсәләр күбрәк булган саен, без сак булырга тиешле нәрсәләр дә күбрәк булачак.
Кызганычка каршы, күпчелек кеше сак булмаячак. Димәк, дөнья бәйлелекне көчлерәк уяткан саен, нормаль тормыш белән яшәүнең ике төрле аңлатмасы бер-берсеннән тагын да ераклашачак. «Нормаль» сүзенең бер мәгънәсе — статистик яктан нормаль: калган һәркем нәрсә эшләсә, шуны эшләү. Икенчесе — машинаның яки җиһазның нормаль эш режимы турында сөйләгәндә күздә тотылган мәгънә: иң яхшы нәтиҗә бирә торган халәт.
Бу ике мәгънә инде хәзер үк бер-берсеннән шактый ерак тора. Хәзер үк АКШның күпчелек өлешендә яхшы яшәргә тырышкан кеше сәер дәрәҗәдә тыйнак, тыелып яшәүче булып күренәчәк. Һәм бу күренеш бары тик көчәячәк кенә. Моннан ары сез моны төп кагыйдә итеп кабул итә аласыз: әгәр кешеләр сезне сәер дип санамый икән, димәк, сез начар яшисез.
Җәмгыятьләр вакыт узу белән бәйлелек тудыручы яңа нәрсәләргә каршы антитәнчекләр эшләп чыгара. Мин моны сигаретлар мисалында күрдем. Сигаретлар беренче тапкыр пәйда булганда, алар элек изоляциядә булган халык арасында йогышлы авыру таралган кебек таралды. Тәмәке тарту тиз арада (статистик яктан) нормаль күренешкә әйләнде. Һәркайда көлсалгычлар иде. Мин бала чакта, әти-әниемнең берсе дә тартмаса да, безнең өйдә көлсалгычлар бар иде. Кунаклар өчен тотарга кирәк иде.
Тәмәке тартуның зыяны турында мәгълүмат таралган саен, гадәтләр дә үзгәрде. Соңгы 20 елда тәмәке тарту бөтенләй нормаль булып күренгән нәрсәдән шактый начар гадәткә әйләнде: кино йолдызлары реклама фотоларында иткән нәрсәдән офисларның тышкы ишек төбендәге бер төркем бәйле кешеләрнең шөгыленә әверелде. Әлбәттә, үзгәрешләрнең күбесе кануннар аркасында булды, ләкин гадәтләр алдан ук үзгәрмәгән булса, законнар да барлыкка килмәс иде.
Ләкин моңа шактый вакыт кирәк булды — якынча 100 ел чамасы. Һәм социаль антитәнчекләрнең формалашу тизлеге технологик прогрессның яңа бәйлелекләр тудыру тизлеген куып җитә алмаса, без үзебезне яклау өчен традицион гадәтләргә таяну мөмкинлеген көннән-көн югалтачакбыз. [3] Әгәр без һәр яңа бәйлелекнең күмер шахтасындагы канарейкалары — үзләренең аяныч мисалы белән киләчәк буыннарга сабак булган кешеләр — булырга теләмәсәк, нәрсәдән һәм ничек качарга кирәклеген үзебезгә ачыкларга туры киләчәк. Чынлыкта, һәр яңа нәрсәгә шикләнеп карау акыллы стратегиягә (яки тагын да акыллырак стратегиягә) әйләнәчәк.
Дөресен әйткәндә, бу да җитмәячәк. Безгә яңа нәрсәләр турында гына түгел, ә инде булган нәрсәләрнең көчлерәк бәйлелек тудыруы турында да борчылырга туры киләчәк. Менә мине капкынга салган нәрсә нәкъ шул булды. Мин күпчелек бәйлелекләрдән кача алдым, ләкин Интернет мине эләктерде, чөнки ул мин аны куллана торган вакытта бәйлелек уята торганга әйләнде. [4]
Мин белгән күпчелек кешеләр Интернетка бәйлелек проблемасын кичерә. Без барыбыз да аннан котылу өчен үзебезнең шәхси гадәтләребезне табарга тырышабыз. Мәсәлән, минем шуңа күрә iPhone юк; мин иң теләмәгән нәрсә — Интернетның тышкы дөньяда да минем арттан ияреп йөрүе. [5] Минем иң соңгы алымым — озын җәяүле сәяхәтләр ясау. Элек мин йөгерүне җәяү йөрүгә караганда яхшырак күнегү дип саный идем, чөнки ул азрак вакыт ала иде. Хәзер җәяүле сәяхәтнең әкренлеге өстенлек булып тоела, чөнки мин сукмакта күбрәк вакыт үткәргән саен, бүленмичә уйлану өчен минем күбрәк вакытым була.
Бик сәер ишетелә, шулай бит? Сезне юнәлтеп торучы бернинди гадәтләр дә булмаган проблемаларны чисәргә тырышканда, бу һәрвакыт шулай булачак. Бәлки, минем Оккам кылычына таянырга хакым юктыр; бәлки, мин бары тик сәер бер кешедер. Ләкин мин бәйлелекнең тизләнеше турында хаклы булсам, аңардан качу өчен мондый ялгыз тыпырчынулар нинди дә булса эш башкарырга теләгән һәркемнең язмышына әйләнәчәк. Безнең кем булуыбыз нәрсәгә «юк» дип әйтүебез белән көннән-көн ныграк билгеләнәчәк.
Искәрмәләр
[1] Сез технологик прогрессны бары тик үзегез теләгән өлкәләрдә генә чикли алыр идегезме? Бары тик чикле рәвештә генә, полиция дәүләтенә әйләнмичә. Һәм хәтта шул очракта да сезнең чикләүләрегез кирәкмәгән өстәмә нәтиҗәләр китереп чыгарыр иде. «Яхшы» һәм «начар» технологик прогресс бер-берсеннән кискен аерылмый, шуңа күрә сез беренчесен әкренәйтмичә икенчесен әкренәйтә алмавыгызны аңлар идегез. Һәм теләсә кайсы очракта, «коры канун» һәм «наркотикларга каршы сугыш» күрсәткәнчә, тыюлар еш кына файдага караганда күбрәк зыян китерә.
[2] Технология һәрвакыт тизләнә килде. Палеолит стандартлары буенча, неолит чорында технология гаять зур тизлек белән үсә иде.
[3] Әгәр без социаль йолаларны күпләп җитештерә башламасак. АКШта соңгы вакытта евангелие христианлыгының яңадан җанлануы өлешчә наркотикларга каршы реакция дип шикләнәм. Өметсезлектән кешеләр чукмарга тотына; әгәр балалары аларга колак салмый икән, бәлки, алар Аллага колак салырлар. Ләкин бу карарның нәтиҗәләре балаларның наркотикларга «юк» дип әйтүеннән күпкә киңрәк. Сез ахыр чиктә фәнгә дә «юк» дип әйтергә мәҗбүр буласыз.
Мин безнең шундый бер киләчәккә таба баруыбыздан куркам: анда бары тик берничә кеше генә тыюлар илендә үз юлын үзе сызачак, ә калган һәркем әзер турпакет сатып алачак. Яисә тагын да начаррагы, алар өчен аны хөкүмәт заказ итеп бирәчәк.
[4] Кешеләр гадәттә Интернетта нәрсә эшләгәннәрен тасвирлау өчен «прокрастинация» сүзен кулланалар. Барган хәлне бары тик «эш эшләмәү» дип кенә атау миңа бик йомшак булып тоела. Кемдер эш урынына исереп йөргәндә, без моны прокрастинация дип атамыйбыз бит.
[5] Берничә кеше миңа iPad-ны яратуларын әйтте, чөнки ул ноутбук артык игътибарны җәлеп итә торган урыннарда да Интернетны кулланырга мөмкинлек бирә. Башкача әйткәндә, бу кесә флаконы кебек. (Әлбәттә, бу iPhone өчен дә дөрес, ләкин моның өстенлеге артык күренми, чөнки ул телефон буларак кабул ителә, ә аларга һәркем ияләнгән.)
Әлеге язманың караламаларын укыганнары өчен Сэм Альтман, Патрик Коллисон, Джессика Ливингстон һәм Роберт Морриска рәхмәт белдерәм.