Ащы ішімдік, темекі, героин және крэктің ортақ қасиеті — олардың барлығы тәуелділігі азырақ ізашарларының анағұрлым шоғырландырылған түрлері болып табылады. Біз тәуелділік тудырады деп сипаттайтын нәрселердің барлығы дерлік дәл сондай. Ал ең қорқыныштысы — оларды жасап шығарған процесс барған сайын үдей түсуде.
Біз оны тоқтатқымыз да келмес еді. Бұл — ауруларды емдейтін процестің дәл өзі: технологиялық прогресс. Технологиялық прогресс заттардың біз қалаған нәрсені көбірек істеуін қамтамасыз етуді білдіреді. Біз қалайтын нәрсе өзіміз шын мәнінде қалағымыз келетін нәрсе болса, біз технологиялық прогресті жақсы деп есептейміз. Егер қандай да бір жаңа әдіс күн батареяларын x% тиімдірек етсе, бұл сөзсіз жақсы көрінеді. Ал прогресс біз қалағымыз келмейтін нәрсені шоғырландырғанда — ол апиынды героинге айналдырған кезде — жаман болып көрінеді. Бірақ бұл жерде жүріп жатқан дәл сол процесс. [1]
Бұл процестің үдеп бара жатқанына ешкім шүбә келтірмейді, ал бұл бізге ұнайтын заттардың барған сайын көбі бізге шектен тыс ұнайтын нәрселерге айналатынын білдіреді. [2]
Менің білуімше, бізге шектен тыс ұнайтын нәрсені сипаттайтын арнайы сөз жоқ. Оған ең жақыны — ауызекі тілдегі «тәуелділік тудыратын» деген мағына. Бұл қолданыс менің өмірімде барған сайын жиілеп кетті. Не себепті екені де түсінікті: бұл сөзді қолдануды қажет ететін нәрселер көбейіп келеді. Бұл спектрдің шеткі шегінде крэк пен мет бар. Тағам өнеркәсіптік мал шаруашылығы мен тамақ өңдеудегі жаңалықтардың үйлесімі арқылы әрбір жұмсалған тиынға анағұрлым жылдам рақат сыйлайтын нәрсеге айналды, оның нәтижесін Американың кез келген қаласынан көруге болады. Дойбы мен пасьянстың орнын World of Warcraft пен FarmVille басты. Теледидар әлдеқайда қызықты бола түсті, сонда да ол Facebook-пен бәсекелесе алмайды.
Әлем осыдан 40 жыл бұрынғыға қарағанда әлдеқайда тәуелділік тудыратын орынға айналды. Және бұл заттарды тудырған технологиялық прогресс түрлері жалпы технологиялық прогрестен өзгеше заңдарға бағынбайтын болса, алдағы 40 жылда әлем соңғы 40 жылдағыдан да бетер тәуелділікке толы болады.
Алдағы 40 жыл бізге көптеген ғажайып нәрселер әкеледі. Мен олардың барлығынан аулақ болу керек деген ойдан аулақпын. Алкоголь — қауіпті есірткі, бірақ мен шарабы жоқ әлемде өмір сүргенше, шарабы бар әлемде өмір сүргенді жөн көрер едім. Көптеген адамдар алкогольмен қатар өмір сүре алады; бірақ өте абай болу керек. Бізге ұнайтын нәрселер көбейген сайын, біз абай болуымыз керек нәрселер де көбейе түседі.
Өкінішке қарай, адамдардың көбі бұлай істей алмайды. Бұл дегеніміз — әлемде тәуелділік артқан сайын, қалыпты өмір сүрудің екі ұғымының арасы барған сайын алшақтай түседі. «Қалыптының» бір мағынасы — статистикалық тұрғыдан қалыпты: бәрінің істеп жатқаны. Екіншісі — белгілі бір құрылғының қалыпты жұмыс диапазоны туралы айтқандағы мағына: ең жақсы нәтиже беретіні.
Бұл екі мағына қазірдің өзінде бір-бірінен едәуір алыстап кетті. Қазірдің өзінде АҚШ-тың көптеген аймақтарында дұрыс өмір сүруге тырысатын адам оғаш дәрежеде өзін тыятын адам болып көрінер еді. Бұл құбылыс алдағы уақытта тек күшейе түспек. Бұдан былай сізді адамдар оғаш деп санамаса, демек сіз нашар өмір сүріп жатырсыз дегенді негізгі қағида ретінде қабылдауға болар.
Қоғам түбінде тәуелділік тудыратын жаңа нәрселерге қарсы антиденелер түзеді. Мен мұны темекінің мысалынан көрдім. Темекі алғаш пайда болған кезде, ол бұрын оқшауланған халық арасында жұқпалы ауру қалай таралса, дәл солай таралды. Темекі шегу тез арада (статистикалық тұрғыдан) қалыпты нәрсеге айналды. Күлсалғыштар барлық жерде болды. Мен бала кезімде ата-анамның ешқайсысы шылым шекпесе де, біздің үйде күлсалғыштар тұратын. Қонақтар үшін ұстауға тура келетін.
Темекі шегудің зияны туралы білім таралған сайын, әдет-ғұрыптар да өзгерді. Соңғы 20 жылда темекі шегу мүлдем қалыпты болып көрінетін нәрседен бейберекет әдетке айналды: киножұлдыздар жарнамалық фотоларда істейтін нәрседен кеңсе ғимараттарының есігі алдында үймелескен тәуелділер тобы істейтін нәрсеге айналды. Бұл өзгерістің көп бөлігі заңнамаға байланысты болғаны рас, әрине, бірақ егер қоғамдық әдеттер өзгермегенде, бұл заңдар да шықпас еді.
Дегенмен бұған біршама уақыт — шамамен 100 жылдай кетті. Егер әлеуметтік антиденелердің қалыптасу жылдамдығы технологиялық прогрестің жаңа тәуелділіктерді тудыратын жеделдеген қарқынына ілесе алмаса, бізді қорғау үшін әдет-ғұрыптарға арқа сүйеу мүмкіндігіміз барған сайын азаяды. [3] Егер біз әрбір жаңа тәуелділіктің алғашқы құрбаны — қайғылы мысалы болашақ ұрпаққа сабақ болатын жандар — болғымыз келмесе, нені және қалай шектеу керектігін өзіміз анықтауымыз керек. Әрбір жаңа нәрсеге күдікпен қарау шын мәнінде ақылға қонымды стратегияға (немесе анағұрлым қисынды стратегияға) айналады.
Шындығында, тіпті бұл да жеткіліксіз болады. Біз тек жаңа нәрселер туралы ғана емес, сонымен қатар бар нәрселердің тәуелдірек бола бастауы туралы да алаңдауымыз керек. Мені де дәл осы тұзаққа түсірді. Мен көптеген тәуелділіктерден аулақ болдым, бірақ ғаламтор мені баурап алды, өйткені мен оны пайдаланып жүрген кезде ол барған сайын тәуелділік тудыра бастады. [4]
Мен танитын адамдардың көбінде ғаламторға тәуелділік мәселесі бар. Біз бәріміз одан құтылудың жеке ережелерін табуға тырысып жатырмыз. Мысалы, менде iPhone-ның болмауы да содан; менің ең қаламайтыным — ғаламтордың мені сыртқы әлемде де өкшелеп жүруі. [5] Менің соңғы тәсілім — ұзақ жаяу серуендеу. Бұрын мен жүгіруді жаяу жүруден гөрі жақсы жаттығу түрі деп ойлайтынмын, өйткені ол аз уақыт алатын. Енді жаяу жүрудің баяулығы артықшылық болып көрінеді, өйткені мен жолда қаншалықты ұзақ болсам, еш алаңдамай ойлануға соншалықты көп уақытым болады.
Өте оғаш естіледі, солай емес пе? Сізге жөн сілтейтін әдет-ғұрыптар әлі қалыптаспаған мәселелерді шешуге тырысқанда әрқашан осылай болады. Мүмкін, мен Оккам ұстарасын алға тарта алмаспын; мүмкін, мен жай ғана оғаш адам шығармын. Бірақ егер тәуелділіктің үдеуі туралы айтқаным дұрыс болса, онда одан қашу үшін осылай жалғыз тырбану — бірдеңе бітіргісі келетін кез келген адамның барған сайын жалпы маңдайына жазылатын тағдыры болады. Біздің кім екенімізді біз не нәрсеге «жоқ» дейтініміз барған сайын көбірек анықтайтын болады.
Ескертпелер
[1] Технологиялық прогресті тек өзіңіз қалаған салалармен ғана шектей аласыз ба? Полициялық мемлекетке айналмай, мұны тек шектеулі түрде ғана жасауға болады. Тіпті сонда да сіздің шектеулеріңіздің жағымсыз жанама әсерлері болады. «Жақсы» және «жаман» технологиялық прогресс бір-бірінен анық ажыратылмаған, сондықтан сіз алдыңғысын бәсеңдетпей, соңғысын бәсеңдете алмайтыныңызды түсінесіз. Қалай болғанда да, құрғақ заң мен «есірткіге қарсы соғыс» көрсеткендей, тыйым салу көбінесе пайдасынан гөрі зиянын көбірек тигізеді.
[2] Технология әрқашан үдеп келген. Палеолит өлшемдері бойынша, неолит дәуірінде технология таңғаларлық жылдамдықпен дамыды.
[3] Егер біз әлеуметтік әдет-ғұрыптарды жаппай өндірмесек. АҚШ-та соңғы кездері евангелистік христиандықтың қайта жандануы ішінара есірткіге реакция болуы мүмкін деп күдіктенемін. Амалсыз қалған адамдар күрзіге қол созады; егер балалары өздерін тыңдамаса, мүмкін олар Құдайды тыңдар. Бірақ бұл шешімнің балаларды есірткіге жоқ дегізуден де кеңірек салдары бар. Ақыр соңында сіз ғылымға да жоқ деп шығасыз.
Мен болашақта санаулы адамдар ғана қатерлі өлке арқылы өз бағытын сызып, ал қалғандары дайын тур пакеттерін сатып алатын, немесе одан да сорақысы, олар үшін бұл турды үкімет брондап беретін күнге тап боламыз ба деп алаңдаймын.
[4] Адамдар әдетте ғаламторда не істейтінін сипаттау үшін «прокрастинация» сөзін қолданады. Болып жатқан жайтты жай ғана жұмыс істемеу деп сипаттау маған тым жеңілдетілген сияқты көрінеді. Біреу жұмыс істеудің орнына мас болып қалғанда, біз мұны прокрастинация деп атамаймыз ғой.
[5] Бірнеше адам маған iPad-ты ұнататынын айтты, өйткені ол ноутбук тым көзге түсетін жағдайларда ғаламторды пайдалануға мүмкіндік береді. Басқаша айтқанда, бұл — қалта флягасы. (Бұл iPhone-ға да қатысты, әрине, бірақ бұл артықшылық онша байқалмайды, өйткені ол телефон ретінде қабылданады, ал оған бәрінің көзі үйренген.)
Осы мәтіннің нобайларын оқып шыққандары үшін Сэм Альтман, Патрик Коллисон, Джессика Ливингстон және Роберт Морриске алғыс айтамын.