Әгәр Ғаләмдең башҡа төшөнөндә лә аҡыллы йәндәр булһа, улар беҙҙең менән ҡайһы бер хәҡиҡәттәрҙе уртаҡлашыр ине. Математика хәҡиҡәттәре бер үк булыр ине, сөнки улар билдәләмә буйынса дөрөҫ. Физика хәҡиҡәттәре өсөн дә шул уҡ: углерод атомының массаһы уларҙың планетаһында ла шул уҡ ҡалыр ине. Ләкин, минеңсә, математика һәм физиканан тыш та, беҙ сит планеталылар менән башҡа хәҡиҡәттәрҙе лә уртаҡлашыр инек, һәм уларҙың ниндәй булыуы мөмкинлеге тураһында уйланыу файҙалы булыр ине.
Мәҫәлән, ниндәйҙер гипотезаны тикшереүсе контроль эксперимент уға ҡарата ышанысыбыҙҙы пропорциональ рәүештә арттырырға хоҡуҡ бирә тигән принципты беҙ уртаҡлашырбыҙ кеүек. Шулай уҡ сит планеталылар өсөн дә күнекмәләр яһап ниндәйҙер эштә оҫтарырға мөмкин тигән фекерҙең дөрөҫ булыуы ихтимал күренә. Беҙ, моғайын, Оккам балтаһын да уртаҡлашыр инек. Был идеяларҙың береһендә лә фәҡәт кешегә генә хас бер нимә лә күренмәй.
Билдәләһеҙ, беҙ фәҡәт фаразлай ғына алабыҙ. Аҡыллы тормоштоң ниндәй формалар ала алыуын беҙ теүәл әйтә алмайбыҙ. Һәм был һорау ҡыҙыҡлы булһа ла, уны тикшереү бында минең маҡсатым түгел. Сит планета хәҡиҡәте идеяһының мәғәнәһе — ул беҙгә аҡыллы тормоштоң ниндәй формаларҙа булыуын фаразларға мөмкинлек биреүендә түгел, ә хәҡиҡәт өсөн буҫаға, йәки анығыраҡ әйткәндә, маҡсат күрһәтеүендә. Әгәр һеҙ математика йәки физиканан ҡала иң дөйөм хәҡиҡәттәрҙе табырға тырышаһығыҙ икән, моғайын, улар беҙ башҡа аҡыллы тормош формалары менән уртаҡлаша алған хәҡиҡәттәр булыр.
Әгәр беҙ йомартлыҡ яғына ауышһаҡ, сит планета хәҡиҡәте эвристика булараҡ иң яҡшы эшләйәсәк. Әгәр берәй идеяның сит планеталыларға ҡағылышлы булыуы ихтимал күренһә, был инде етә. Ғәҙеллек, мәҫәлән. Барлыҡ аҡыллы йәндәр ғәҙеллек төшөнсәһен аңлар тип бәхәсләшергә теләмәҫ инем, ләкин быға ҡаршы ла бәхәсләшмәҫ инем.
Сит планета хәҡиҡәте идеяһы Эрдёштың Алла китабы тураһындағы идеяһына бәйле. Ул бигерәк тә яҡшы иҫбатлауҙы Алла китабында яҙылған тип тасуирлар ине, бының мәғәнәһе: (а) етерлек кимәлдә яҡшы иҫбатлау уйлап табылыуға ҡарағанда нығыраҡ асылған булып тора, һәм (б) уның яҡшылығы дөйөм таныласаҡ. Әгәр сит планета хәҡиҡәте тигән нәмә бар икән, тимәк, Алла китабында математиканан да күберәк нәмә бар.
Сит планета хәҡиҡәтен эҙләүҙе беҙ нисек атарға тейешбеҙ? Иң асыҡ һайлау — «фәлсәфә». Фәлсәфә үҙ эсенә тағы нимәне генә алмаһын, ул, моғайын, быны ла үҙ эсенә алырға тейеш. Мин Аристотель дә шулай тип уйлар ине тип тулыһынса ышанам. Сит планета хәҡиҡәтен эҙләү — фәлсәфәнең теүәл тасуирламаһы булмаһа ла, уның өсөн яҡшы билдәләмә тигән фекерҙе лә яҡларға мөмкин. Йәғни был — үҙҙәрен философ тип атаған кешеләр, улар быны хәҙер эшләйме-юҡмы, нимә менән шөғөлләнергә тейеш булыуы. Ләкин мин быға ныҡ бәйләнмәйем; быны эшләү мөһим, уны нисек атауыбыҙ түгел.
Бер көн килеп, беҙҙең арала ЯИ формаһында сит планета тормошона оҡшаш бер нәмә барлыҡҡа килеүе мөмкин. Һәм был, үҙ сиратында, аҡыллы йән беҙҙең менән ниндәй хәҡиҡәттәрҙе уртаҡлашырға тейеш икәнен теүәл билдәләргә мөмкинлек бирер. Беҙ, мәҫәлән, Оккам балтаһын ҡулланмаған һәм беҙ аҡыллы тип иҫәпләй алырлыҡ берәй нәмәне барлыҡҡа килтереүҙең мөмкин түгел икәнен күрергә мөмкинбеҙ. Бер көн килеп беҙ быны хатта иҫбатлай ҙа алырбыҙ. Ләкин бындай тикшеренеүҙәр бик ҡыҙыҡлы булһа ла, улар беҙҙең маҡсаттар өсөн мотлаҡ түгел, хатта башҡа өлкә булып тора; фәлсәфәнең маҡсаты (әгәр беҙ уны шулай тип атайбыҙ икән) — сит планета хәҡиҡәтенең сиге ҡайҙа булыуын теүәл әйтеү түгел, ә уны маҡсат итеп ҡулланып, беҙ ниндәй идеяларға килеүебеҙҙе күреү. Был ике һорау бер көн килеп бергә тоташырға мөмкин, ләкин улар бик төрлө яҡтарҙан яҡынлашасаҡ, һәм улар тоташҡансы, үҙебеҙҙе бары тик сит планета хәҡиҡәттәре булыуына шикһеҙ ышанған нәмәләр тураһында ғына уйланыу менән сикләү үтә ныҡ тотҡарлар ине. Бигерәк тә был, моғайын, иң яҡшы фараздар ғәжәп кимәлдә оптималгә яҡын булып сыҡҡан өлкәләрҙең береһе буласаҡ. (Әйҙәгеҙ, был фараздың да шулай булыу-булмауын күрәйек.)
Уны нисек кенә атаһаҡ та, сит планета хәҡиҡәттәрен асырға ынтылыу файҙалы башланғыс булыр ине. Һәм ҡыҙығы шунда: был үҙе лә, моғайын, сит планета хәҡиҡәте булып тора.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквеллға, Грег Брокманға, Патрик Коллисонға, Роберт Моррисҡа һәм Майкл Нильсенға рәхмәт.