Егер әлемнің басқа бұрышында саналы тіршілік иелері болса, олар бізбен белгілі бір ортақ ақиқаттарды бөлісер еді. Математика ақиқаттары өзгермес еді, өйткені олар анықтамасы бойынша ақиқат. Физика ақиқаттары да тура солай; көміртегі атомының массасы олардың планетасында да дәл сондай болар еді. Бірақ меніңше, біз бөтенпланеталықтармен тек математика мен физика заңдарын ғана емес, басқа да ақиқаттарды бөлісетін едік, және олардың не болуы мүмкін екендігі туралы ойланудың мәні зор.
Мысалы, менің ойымша, белгілі бір гипотезаны тексеретін бақыланатын эксперимент оған деген сенімімізді сәйкесінше арттыруға негіз береді деген қағидат бізде ортақ болар еді. Сондай-ақ, жатпланеталықтар үшін де машықтану арқылы бір нәрсені жақсырақ істеуге болады деген қағиданың дұрыс болу ықтималдығы өте жоғары. Біз, бәлкім, Оккам ұстарасын да ортақ ұстанар едік. Бұл идеялардың ешқайсысында тек адамға ғана тән ерекше ештеңе жоқ сияқты.
Әрине, біз тек болжай аламыз. Саналы тіршілік қандай формада болуы мүмкін екенін нақты айта алмаймыз. Бұл қызық сұрақ болғанымен, оны зерттеу мұндағы мақсатым да емес. Бөтенпланеталық ақиқат идеясының мәні — ол бізге саналы тіршілік қандай формада болуы мүмкін екендігі туралы долбар жасауға мүмкіндік беруінде емес, ақиқаттың шегін, дәлірек айтқанда нысанасын көрсетіп беруінде. Егер сіз математика немесе физикадан бөлек ең жалпы ақиқаттарды табуға тырыссаңыз, онда олар, шамасы, біз басқа саналы өмір формаларымен ортақ бөлісетін ақиқаттар болар еді.
Бөтенпланеталық ақиқат шектен тыс қатал болмай, барынша кең көлемде қарастырсақ қана эвристика ретінде жақсы жұмыс істейді. Егер қандай да бір идея бөтенпланеталықтарға қатысты болуы мүмкін көрінсе, сол жеткілікті. Мысалы, әділдік. Мен барлық саналы тіршілік иелері әділдік ұғымын түсінеді деп бәс тікпес едім, бірақ оған қарсы бәс тігуге де бармас едім.
Бөтенпланеталық ақиқат идеясы Эрдөштің «Құдайдың кітабы» идеясымен байланысты. Ол ерекше жақсы дәлелдемені Құдайдың кітабында бар деп сипаттайтын, мұның астары: (а) жеткілікті дәрежеде жақсы дәлелдеме ойлап табылғаннан гөрі ашылған нәрсе, және (b) оның кереметтігі бүкіләлемдік деңгейде мойындалады дегенді білдіретін. Егер бөтенпланеталық ақиқат деген нәрсе бар болса, онда Құдайдың кітабында математикадан да басқа нәрселер бар деген сөз.
Бөтенпланеталық ақиқатты іздеуді не деп атауымыз керек? Ең айқын таңдау — «философия». Философия басқа нені қамтыса да, осыны да қамтуы керек шығар. Аристотель де осылай ойлар еді дегенге сенімдімін. Тіпті бөтенпланеталық ақиқатты іздеу философияның дәл сипаттамасы болмаса да, ол үшін жақсы анықтама бола алады деп айтуға да болады. Яғни, қазір солай істеп жатыр ма, жоқ па, оған қарамастан, өздерін философ деп атайтын адамдар дәл осымен айналысуы керек. Бірақ мен бұл атауға байланбаймын; ең бастысы — оны не деп атайтынымыз емес, сол іспен айналысу.
Бір күні біздің арамызда ЖИ (жасанды интеллект) түріндегі бөтенпланеталық тіршілікке ұқсас нәрсе пайда болуы мүмкін. Ал бұл өз кезегінде саналы тіршілік иесі бізбен қандай ақиқаттарды міндетті түрде бөлісуі керектігін нақты түсінуге мүмкіндік берер. Мысалы, Оккам ұстарасын қолданбайтын және біз саналы деп есептейтін нәрсені жасау мүмкін емес екенін анықтауымыз мүмкін. Бір күні тіпті мұны дәлелдей алатын да шығармыз. Бірақ мұндай зерттеулер өте қызықты болғанымен, ол біздің мақсаттарымыз үшін міндетті емес, тіпті бұл басқа сала; философияның мақсаты — егер біз оны солай атайтын болсақ — оның шегі дәл қай жерде екенін айту емес, бөтенпланеталық ақиқатты нысана ретінде пайдалана отырып, біздің қандай идеяларға қол жеткізетінімізді көру. Бұл екі сұрақ бір күні бір арнаға тоғысуы мүмкін, бірақ олар мүлдем әртүрлі бағыттан келіп тоғысады, және олар тоғысқанға дейін біздің тек бөтенпланеталық ақиқат екеніне нақты сенімді нәрселерімізбен ғана шектелуіміз тым тар шеңбер болар еді. Әсіресе, бұл ең жақсы болжамдардың өзі оңтайлы шешімге таңғаларлықтай жақын болып шығатын салалардың бірі болуы мүмкін болғандықтан. (Бұл болжамның дұрыс-бұрыстығын көре жатармыз.)
Біз оны не деп атасақ та, бөтенпланеталық ақиқаттарды ашуға талпыну — пайдалы әрі мәнді бастама болар еді. Және де, бір қызығы, осы тұжырымның өзі де бөтенпланеталық ақиқат болуы әбден мүмкін.
Осы мәтіннің нобайларын оқып шыққаны үшін Тревор Блэквеллге, Грег Брокманға, Патрик Коллисонға, Роберт Морриске және Майкл Нильсенге алғыс айтамын.