Әгәр галәмнең башка почмакларында акыллы җан ияләре булса, алар белән безнең кайбер хакыйкатьләребез уртак булыр иде. Математика хакыйкатьләре бер үк булыр иде, чөнки алар билгеләмә буенча дөрес. Физика хакыйкатьләре дә шулай ук; углерод атомының массасы аларның планетасында да бер үк калыр иде. Ләкин, минемчә, без чит планеталылар белән математика һәм физика хакыйкатьләреннән тыш башка дөреслекләрне дә уртаклашыр идек, һәм аларның нинди булуы турында уйлану файдалы булыр иде.
Мәсәлән, ниндидер бер гипотезаны тикшерүче контрольдә тотылган эксперимент аңа ышануны пропорциональ рәвештә арттырырга хокук бирә дигән принцип безнең уртак булыр дип уйлыйм. Шулай ук, күнегүләр ясап берәр нәрсәдә остарып булуы чит планеталылар өчен дә дөрес булырга бик охшаган. Бәлки, Оккам кылычы да уртак булыр иде. Бу идеяләрнең берсендә дә фәкать кешегә генә хас булган бернәрсә дә күренми.
Әлбәттә, без фаразлый гына алабыз. Акыллы тормышның нинди формалар ала алуын төгәл әйтә алмыйбыз. Һәм бу сорау кызыклы булса да, аны тикшерү биредә минем максатым түгел. Ят хакыйкать идеясе акыллы тормышның нинди формалар ала алуы турында фаразлар йөртергә мөмкинлек бирүе белән түгел, ә хакыйкать өчен бер бусага, төгәлрәк әйткәндә, бер максат билгеләп бирүе белән мөһим. Әгәр сез математика яки физиканыкы кебек үк фундаменталь булмаган иң гомуми хакыйкатьләрне табарга тырышасыз икән, мөгаен, алар акыллы тормышның башка формалары белән безнең уртак нәрсәләребез булыр.
Әгәр без юмартлык ягына тайпылсак, ят хакыйкать эвристика буларак иң яхшы эшләячәк. Берәр идея чит планеталыларга кагылышлы булырга мөмкин икән, бу инде җитә. Мәсәлән, гаделлек. Барлык акыллы җан ияләре дә гаделлек төшенчәсен аңлар дип бәхәскә керергә теләмәс идем, ләкин аңа каршы да чыкмас идем.
Ят хакыйкать идеясе Эрдөшнең Аллаһы китабы турындагы идеясе белән бәйле. Ул аеруча яхшы исбатлауларны Аллаһы китабында бар дип әйтергә ярата иде; моның мәгънәсе: (а) җитәрлек дәрәҗәдә яхшы исбатлау уйлап чыгарылганга караганда күбрәк ачылган, һәм (б) аның яхшылыгы бөтен җиһанда танылачак дигән сүз. Әгәр ят хакыйкать дигән нәрсә бар икән, димәк, Аллаһы китабында математикадан башка нәрсәләр дә бар.
Ят хакыйкатьне эзләүне ничек атарга кирәк? Иң ачык сайлау — «фәлсәфә». Фәлсәфә үзенә тагын нәрсәне кертсә дә, мөгаен, моны да кертергә тиеш. Аристотель дә шулай уйлар иде дип нык ышанам. Хәтта ят хакыйкатьне эзләү — фәлсәфәнең төгәл тасвирламасы булмаса да, аның өчен яхшы билгеләмә дип тә әйтергә мөмкин. Ягъни, үзләрен фәлсәфәче дип атаган кешеләр, хәзер шуның белән шөгыльләнәләрме-юкмы, нәкъ менә шуның белән шөгыльләнергә тиеш. Ләкин мин моңа бәйләнеп калмыйм; аны ничек атавыбыз түгел, ә башкаруыбыз мөһим.
Бервакыт безнең арада ясалма интеллект (AI) рәвешендә ят тормышка охшаш нәрсә пәйда булырга мөмкин. Һәм бу, үз чиратында, акыллы җан иясенең безнең белән нинди хакыйкатьләрне уртаклашырга тиеш булачагын төгәл билгеләргә мөмкинлек бирер. Мәсәлән, без Оккам кылычын кулланмый торган һәм без акыллы дип санарлык берәр нәрсәне булдыру мөмкин түгеллеген ачыкларга мөмкинбез. Бервакыт без моны хәтта исбатлый да алырбыз. Ләкин мондый тикшеренүләр бик кызыклы булса да, безнең максатлар өчен алар мәҗбүри түгел, хәтта бу бөтенләй башка өлкә; фәлсәфәнең максаты (әгәр аны шулай атыйбыз икән) — аның чиге төгәл кайда булуын әйтү түгел, ә ят хакыйкатьне ориентир итеп кулланып, нинди фикерләргә килүебезне күрү. Бу ике сорау бервакыт бергә кушылырга мөмкин, ләкин алар бөтенләй төрле юллардан килеп кушылачак, һәм бу килеп чыкканчы, үзебезне бары тик ят хакыйкать икәнлегенә тулысынча ышанган нәрсәләр турында гына уйлау белән чикләү бик тар булыр иде. Аеруча бу иң яхшы фаразлар шаккатырлык дәрәҗәдә оптимальгә якын булып чыга торган өлкәләрнең берсе булырга мөмкин икәнен истә тотсак. (Карыйк әле, бу фикер дә шундый булып чыгармы.)
Аны ничек кенә атасак та, ят хакыйкатьләрне ачарга омтылу кыйммәтле эш булыр иде. Һәм, кызык, бу үзе дә, мөгаен, ят хакыйкатьтер.
Моның караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквелл, Грег Брокман, Патрик Коллисон, Роберт Моррис һәм Майкл Нильсенга рәхмәт.