Y Combinator өҫтөндә эшләгәндә мин күргән иң ғәжәп нәмәләрҙең береһе — иң амбициялы стартап идеяларының ни тиклем ҡурҡыныс булыуы. Был эссела мин уларҙың бер нисәһен тасуирлап, ошо күренеште күрһәтергә теләйем. Уларҙың теләһә ҡайһыһы һеҙҙе миллиардер яһай ала. Был бик ылыҡтырғыс күренергә мөмкин, әммә мин был идеяларҙы бәйән иткәндә, һеҙ үҙегеҙҙең уларҙан ситләшергә тырышҡанығыҙҙы һиҙерһегеҙ.
Борсолмағыҙ, был көсһөҙлөк билдәһе түгел. Бәлки, был аҡыллыҡ билдәһелер. Иң ҙур стартап идеялары ҡотто ала. Һәм улар өҫтөндә күп эшләргә кәрәк булғанға ғына түгел. Иң ҙур идеялар һеҙҙең үҙаңығыҙға янағандай була: уларҙы аҙағынаса еткерерлек амбицияғыҙ етерме икән тип икеләнә башлайһығыҙ.
Being John Malkovich фильмында ботаник ҡаһармандың бик һөйкөмлө, затлы ҡатын менән осрашҡан бер күренеше бар. Ҡатын уға шулай ти:
Мәсьәлә бына нимәлә: әгәр миңә өлгәшһәң дә, минең менән нимә эшләргә кәрәклеген бөтөнләй белмәҫ инең.
Был идеялар беҙгә тап шуны әйтә.
Был күренеш — стартаптар хаҡында аңлай алырлыҡ иң мөһим нәмәләрҙең береһе. [1] Ҙур стартап идеялары ылыҡтырғыс булыр тип көтөр инегеҙ, әммә ысынында улар һеҙҙе ситкә этәрә. Бының күп эҙемтәләре бар. Был шуны аңлата: стартап идеяларын уйлап табырға тырышҡан күпселек кешеләр өсөн был идеялар күренмәй, сөнки уларҙың аң аҫты уларҙы һөҙөп сығара. Хатта иң амбициялы кешеләргә лә уларға ситтән, ҡыя килеү яҡшыраҡтыр.
1. Яңы эҙләү системаһы
Иң яҡшы идеялар мөмкин булмағандың тап сигендә ята. Быныһының мөмкин булыу-булмауын белмәйем, әммә мөмкин булыуының билдәләре бар. Яңы эҙләү системаһын эшләү Google менән ярышыуҙы аңлата, ә һуңғы ваҡытта уларҙың ҡәлғәһендә сатнаған урындар күрәм.
Microsoft-тың үҙ юлын юғалтыуы миңә эҙләү бизнесына инергә ҡарар иткәс аңлашылды. Был Microsoft өсөн тәбиғи аҙым түгел ине. Улар быны Google-дан ҡурҡҡанға күрә эшләне, ә Google эҙләү бизнесында ине. Ләкин был (а) хәҙер Google Microsoft-тың көн тәртибен билдәләй башлауын, һәм (б) Microsoft-тың көн тәртибе үҙҙәре оҫта булмаған нәмәләрҙән тороуын аңлата ине.
Microsoft : Google :: Google : Facebook.
Был үҙенән-үҙе яңы эҙләү системаһы өсөн урын бар тигәнде аңлатмай, әммә һуңғы арала Google эҙләүен ҡулланғанда, мин элекке көндәргә — Google үҙенең бер аҙ аутистик (aspy) асылына тоғро булған саҡтарға һағыныу менән ҡарайым. Элек Google миңә тиҙ генә, бер ниндәй артыҡ сүп-сарһыҙ, дөрөҫ яуаптар битен бирә торғайны. Хәҙерге һөҙөмтәләр иһә сциентологтарҙың «һинең өсөн нимә дөрөҫ, шул хәҡиҡәт» тигән принцибына нигеҙләнгән кеүек. Һәм биттәрҙә элекке һымаҡ таҙа, ябай тойғо ҡалмаған. Элек Google эҙләү һөҙөмтәләре Unix утилитаһының сығарған яуабына оҡшай торғайны. Хәҙер курсорҙы яңылыш яраҡһыҙ урынға ҡуйһам, теләһә нимә килеп сығыуы бар.
Бында еңеүҙең юлы — бөтә хакерҙар ҡуллана торған эҙләү системаһын төҙөү. Ҡулланыусылары иң яҡшы 10 000 хакерҙан ғына торған һәм башҡа бер кем дә булмаған эҙләү системаһы, бәләкәй булыуына ҡарамаҫтан, бик ҡеүәтле урында булыр ине, тап элек Google шундай эҙләү системаһы булған осорҙағы кеүек. Һәм һуңғы ун йылдан ашыу ваҡыт эсендә тәүге тапҡыр икенсе системаға күсеү идеяһы миңә мөмкин булып күренә башланы.
Был компанияны башлап ебәрә алырлыҡ һәр кем шул 10 000 хакерҙың береһе булғанлыҡтан, юл кәм тигәндә аңлайышлы: үҙегеҙ теләгән эҙләү системаһын эшләгеҙ. Уны теләгәнесә сиктән тыш хакерҙар өсөн тәғәйенләнгән итеп яһағыҙ. Мәҫәлән, уны код эҙләү өсөн бик яҡшы итегеҙ. Эҙләү һорауҙарының Тьюринг буйынса тулы булыуын теләр инегеҙме? Һеҙгә шул 10 000 ҡулланыусыны килтергән теләһә ниндәй нәмә үҙенән-үҙе (ipso facto) яҡшы.
Әгәр эшләргә теләгән берәй нәмәгеҙ һеҙҙе оҙайлы ваҡытта сикләһә лә борсолмағыҙ, сөнки ҡулланыусыларҙың баштағы үҙәген туплай алмаһағыҙ, бер ниндәй ҙә оҙайлы киләсәк булмаясаҡ. Әгәр һеҙ үҙегеҙ һәм дуҫтарығыҙ ихлас рәүештә Google-ға ҡарағанда өҫтөн күргән нәмәне генә булдыра алһағыҙ ҙа, һеҙ IPO-ға юлдың 10%-ын үткәнһегеҙ тигән һүҙ, был тап Facebook барлыҡ Гарвард студенттарын йәлеп иткән мәлгә оҡшаш (хәйер, улар үҙҙәре быны аңламағандыр ҙа).
2. Электрон почтаны алмаштырыу
Электрон почта (Email) беҙ уны хәҙер ҡулланған рәүештә эшләү өсөн проектланмаған. Email — хәбәрләшеү протоколы түгел. Был — эштәр исемлеге (todo list). Дөрөҫөрәге, минең «килгән хаттар» (inbox) бүлегем — эштәр исемлеге, ә email — эштәрҙең унда эләгеү юлы. Ләкин был — һәләкәтле рәүештә насар эштәр исемлеге.
Мин был проблеманың төрлө сығарылыштарына асыҡмын, ләкин килгән хаттар бүлеген бер аҙ төҙәтеү генә етмәй тип шикләнәм, email яңы протокол менән алмаштырылырға тейеш. Был яңы протокол хәбәрләшеү протоколы түгел, ә эштәр исемлеге протоколы булырға тейеш, шулай ҙа кемдер һеҙҙән түбәндәге тексты уҡыуҙы ғына талап иткән дегенератив осраҡтар ҙа бар.
Эштәр исемлеге протоколы булараҡ, яңы протокол алыусыға email биргәнгә ҡарағанда күберәк хоҡуҡ бирергә тейеш. Минең эштәр исемлегенә кемдеңдер нимәлер ҡуша алыуына күберәк сикләүҙәр булыуын теләйем. Ә кемдер минең эштәр исемлегемә нимәлер өҫтәй алһа, уның минән нимә теләүе тураһында күберәк мәғлүмәт биреүен теләйем. Улар минән текст уҡыуҙан тыш тағы берәй нәмә эшләүемде теләйме? Был ни тиклем мөһим? (Әлбиттә, кешеләрҙең бөтә нәмәне лә мөһим тип әйтеүенә юл ҡуймаҫ өсөн ниндәйҙер механизм булырға тейеш.) Ул ҡасанға тиклем эшлән эшләнергә тейеш?
Был идеяларҙың береһе — еңелмәҫ көстөң ҡуҙғалмаҫ объект менән осрашыуы һымаҡ. Бер яҡтан, тамырланған протоколдарҙы алмаштырыу мөмкин түгел. Икенсе яҡтан, 100 йылдан һуң кешеләрҙең әле беҙ йәшәгән электрон почта тамуғында йәшәүен дауам итеүе икеле. Әгәр инде электрон почта барыбер ҡасан да булһа алмаштырыласаҡ икән, ниңә хәҙер үк түгел?
Дөрөҫ эшләһәгеҙ, яңы протоколдар алдында торған ғәҙәти тауыҡ менән йомортҡа проблемаһынан ҡотола алыуығыҙ бар, сөнки донъялағы иң йоғонтоло кешеләрҙең ҡайһы берҙәре уға тәүгеләрҙән булып күсәсәк. Улар ҙа барыһы ла электрон почта ҡарамағында.
Нимә генә эшләһәгеҙ ҙә, уны етеҙ итегеҙ. GMail яфаланырлыҡ дәрәжәлә яй булып китте. [2] Әгәр һеҙ GMail-дан бер ҙә яҡшыраҡ булмаған, әммә тиҙ эшләгән нәмә эшләһәгеҙ, был ғына ла һеҙгә файҙаланыусыларҙы GMail-дан тартып ала башларға мөмкинлек бирер ине.
GMail яй, сөнки Google уға күп сығым сығарырға баҙнат итмәй. Ләкин бының өсөн кешеләр аҡса түләйәсәк. Мин айына 50 доллар түләүгә һис тә ҡаршы булмаҫ инем. Электрон почтала ни тиклем күп ваҡыт үткәргәнемде иҫәпкә алғанда, күпме түләүҙе аҡлай алыуым тураһында уйлау ҙа ҡурҡыныс. Кәм тигәндә айына 1000 доллар. Әгәр мин көнөнә бер нисә сәғәтте хаттар уҡыуға һәм яҙыуға бүләм икән, был тормошомдо яҡшыртыуҙың бик арзан ысулы булыр ине.
3. Университеттарҙы алмаштырыу
Һуңғы ваҡытта кешеләр был идея тураһында күп һөйләй, һәм минеңсә, бында ниндәйҙер дөрөҫлөк бар. Мең йыл төпләнгән институт һуңғы бер нисә тиҫтә йыл эсендә яһаған бер нисә хатаһы арҡаһында юҡҡа сыҡты тип раҫлауҙан тартынам, ләкин, һис шикһеҙ, һуңғы тиҫтә йылдарҙа АҠШ университеттары яңылыш юлдан бара кеүек. Быны күпкә аҙыраҡ аҡсаға күпкә яҡшыраҡ итеп эшләргә булыр ине.
Мин университеттар бөтөнләй юҡҡа сығыр тип уйламайым. Улар тулыһынса алмаштырылмаясаҡ. Улар бары тик ҡасандыр белем биреүҙең ҡайһы бер төрҙәренә эйә булған де-факто монополияһын юғалтасаҡ. Төрлө нәмәләргә өйрәнеүҙең бик күп төрлө ысулдары барлыҡҡа киләсәк, һәм уларҙың ҡайһы берҙәре университеттарҙан ныҡ айырылыуы ихтимал. Y Combinator-ҙың үҙе лә шуларҙың береһе тип әйтергә була.
Уҡыу — шул тиклем ҙур мәсьәлә, уны тормошҡа ашырыу ысулын үҙгәртеү икенсел эҙемтәләр тулҡынын тыуҙырасаҡ. Мәҫәлән, кешенең ҡайһы университетта уҡыуы күптәр тарафынан (дөрөҫмө был, юҡмы) үҙенән-үҙе бер квалификация раҫлауы тип ҡабул ителә. Әгәр уҡыу процесы күп ваҡ киҫәктәргә бүленһә, квалификация биреү унан айырылырға мөмкин. Хатта кампустағы социаль тормошто алмаштырыусылар ҙа кәрәк булыуы ихтимал (һәм ғәжәп, ләкин YC-ла хатта ошо яҡтар ҙа бар).
Урта мәктәптәрҙе лә алмаштырырға булыр ине, әммә унда һеҙ стартапты яйлатасаҡ бюрократик тотҡарлыҡтарға осрарһығыҙ. Университеттар башлар өсөн иң ҡулай урын кеүек күренә.
4. Интернет-драма
Голливуд Интернетты ҡабул итеүгә яй барҙы. Был хата булды, сөнки хәҙер контент еткереү механизмдары араһындағы ярышта еңеүсене атарға мөмкин тип уйлайым, һәм был — кабель түгел, ә Интернет.
Бының төп сәбәптәренең береһе — кабель клиенттарының, йәғни телевизорҙарҙың ҡот осҡос булыуы. Беҙҙең ғаилә Apple TV-ны көтөп торманы. Һуңғы телевизорыбыҙҙы шул тиклем яратмай инек, бер нисә ай элек беҙ уны стенаға беркетелгән iMac менән алмаштырҙыҡ. Уны сымһыҙ сысҡан менән идара итеү бер аҙ уңайһыҙ, ләкин дөйөм тәьҫорат быға тиклем ҡулланырға тура килгән ҡот осҡос интерфейстан күпкә яҡшыраҡ.
Кешеләрҙең фильмдар һәм ТВ ҡарауға бөлгән иғтибарының бер өлөшөн бөтөнләй бәйләнешһеҙ күренгән нәмәләр, мәҫәлән, социаль селтәр ҡушымталары урлай ала. Тағы ла бер аҙ яҡыныраҡ нәмәләр, мәҫәлән, уйындар уны күберәк тартып ала. Ләкин һеҙ пассив ултырып сюжет барышын күҙәткән ғәҙәти драмаға ҡарата ниндәйҙер ихтыяж барыбер ҡалыр, моғайын. Тимәк, Интернет аша драманы нисек еткерергә? Һеҙ нимә генә эшләһәгеҙ ҙә, ул Youtube роликтарына ҡарағанда ҙурыраҡ масштабта булырға тейеш. Кешеләр сериал йә тамаша ҡарарға ултырғас, нимә аласаҡтарын белергә теләй: йә таныш персонаждары булған сериалдың бер өлөшө, йә төп сюжетын алдан белгән бер оҙон «фильм».
Еткереү һәм түләү системаһы ике юл менән үҫешә ала. Йә Netflix йәки Apple кеүек берәй компания күңел асыу өсөн ҡушымталар магазинына әйләнәсәк, һәм һеҙ тамашасыға улар аша барып етәсәкһегеҙ. Йәки буласаҡ ҡушымта магазиндары сиктән тыш талапсан йә техник яҡтан һығылмаһыҙ буласаҡ, һәм драма етештереүселәренә түләү һәм ағымлы тапшырыуҙы (streaming) айырым-айырым (a la carte) тәҡдим иткән компаниялар барлыҡҡа киләсәк. Эштәр шулай барһа, бындай инфраструктура компанияларына ла ихтыяж буласаҡ.
5. Киләһе Стив Джобс
Күптән түгел мин Apple-ды яҡшы белгән бер кеше менән һөйләштем, һәм мин унан компания менән хәҙер идара иткән кешеләр Стив Джобс ваҡытындағы кеүек яңы нәмәләр тыуҙырыуҙы дауам итә алырмы-юҡмы тип һораным. Уның яуабы ҡыҫҡаса «юҡ» булды. Мин бындай яуап булырынан алдан уҡ ҡурҡа инем. Уның был фекерҙе нисек аңлатыуын күрер өсөн өҫтәп һораным. Ләкин ул бер нисек тә аңлатып торманы. Юҡ, хәҙерге проекттарҙан башҡа яңы бөйөк нәмәләр булмаясаҡ. Apple-дың килеме әле оҙаҡ ваҡыт буйы арта барыуы ихтимал, әммә Microsoft күрһәткәнсә, технология бизнесында килем — һуңлап килеүсе күрһәткес.
Шулай итеп, әгәр Apple киләһе iPad-ты сығармаһа, уны кем эшләйәсәк? Хәҙерге уйынсыларҙың береһе лә түгел. Уларҙың береһе менән дә продукт күрәҙәселәре (visionaries) идара итмәй, ә тәжрибә күрһәтеүенсә, ундайҙарҙы яллап ҡына алып булмай. Тәжрибәнән күренеүенсә, продукт күрәҙәсеһен башҡарма директор (CEO) итеп алыуҙың берҙән-бер юлы — уның компанияны үҙе төҙөүе һәм унан ҡыуылмауы. Тимәк, тимер-томорҙың (аппарат сараларының) киләһе тулҡынын барлыҡҡа килтереүсе компания, моғайын, стартап булырға тейеш.
Стартаптың Apple кеүек ҙур булырға тырышыуы аҡылға һыймаҫлыҡ амбициялы күренә икәнен аңлайым. Ләкин был ҡасандыр Apple-дың үҙенә Apple кеүек ҙур булыу амбицияһынан да ҙурыраҡ түгел, һәм улар быны эшләне. Бынан тыш, был мәсьәләне хәҙер ҡулға алған стартаптың тәүге Apple эйә булмаған бер өҫтөнлөгө бар: Apple-дың үрнәге. Стив Джобс беҙгә нимә мөмкин икәнен күрһәтте. Был буласаҡ дауамсыларға туранан-тура ярҙам итә — тап Роджер Баннистер кеүек, кешеләрҙең быға тиклем булдыра алғанынан күпкә яҡшыраҡ эшләргә мөмкинлеген күрһәтеп; шулай уҡ ситтән тороп та — Август кеүек, файҙаланыусыларҙың аңында бер генә кеше лә улар өсөн киләсәкте аса алыуы тураһындағы фекерҙе нығытып. [3]
Хәҙер Стив киткәс, барыбыҙ ҙа тойған бушлыҡ барлыҡҡа килде. Әгәр яңы бер компания аппарат тәьминәтенең киләсәгенә ҡыйыу юл башлаһа, ҡулланыусылар уның артынан эйәрәсәк. Был компанияның CEO-һы, «киләһе Стив Джобс», Стив Джобс менән бер кимәлдә булмаҫҡа ла мөмкин. Ләкин уға бының кәрәге лә юҡ. Уға бары тик Samsung, HP һәм Nokia-ға ҡарағанда яҡшыраҡ эшләү етә, ә был тулыһынса хәл итерлек күренә.
6. Мур законын кире ҡайтарыу
Һуңғы 10 йыл беҙгә Мур законының ысынында нимә әйткәнен иҫкә төшөрҙө. Яҡынса 2002 йылға тиклем уны такт йышлығы һәр 18 ай һайын икеләтә артасаҡ тип тыныс ҡына яңылыш аңларға була ине. Ысынында иһә унда схемалар тығыҙлығы һәр 18 ай һайын икеләтә артасаҡ тип әйтелә. Элек быны төҙәтеү ваҡсыллыҡ кеүек тойола торғайны. Хәҙер түгел. Intel беҙгә тиҙерәк эшләүсе процессорҙар бирә алмай башланы, бары тик уларҙың һанын ғына арттыра ала.
Был яңы Мур законы элеккеһе кеүек яҡшы түгел. Элек Мур законы шуны аңлата ине: әгәр программағыҙ яй эшләһә, һеҙгә бары тик көтөргә кәрәк ине, һәм аппарат тәьминәтенең туҡтауһыҙ үҫеше проблемаларығыҙҙы хәл итә ине. Хәҙер программағыҙ яй эшләһә, бер үк ваҡытта параллель рәүештә күберәк нәмә эшләһен өсөн уны яңынан яҙырға тура килә, был көтөп ултырыуға ҡарағанда күпкә ауырыраҡ эш.
Әгәр берәй стартап программа яҙыусыға күп һанлы процессорҙарҙы бер генә бик тиҙ процессор кеүек итеп күрһәтә торған программа менән тәьмин итеп, беҙгә элекке Мур законының бер өлөшөн кире ҡайтара алһа, иҫәпһеҙ яҡшы булыр ине. Был проблемаға яҡынлашыуҙың бер нисә юлы бар. Иң амбициялыһы — быны автоматик рәүештә эшләргә тырышыу: беҙҙең өсөн кодты үҙе параллелләштерәсәк компилятор яҙыу. Был компилятор өсөн махсус атама ла бар: етешлекле аҡыллы компилятор (the sufficiently smart compiler), һәм ул мөмкин булмаған нәмәнең синонимы булып тора. Ләкин ул ысынлап та мөмкин түгелме? Хәҙерге компьютерҙың хәтерендәге биттарҙың тап ошо компилятор булырлыҡ бер ниндәй конфигурацияһы юҡмы ни? Әгәр ысынлап шулай уйлайһығыҙ икән, быны иҫбатларға тырышып ҡарағыҙ, сөнки был бик ҡыҙыҡлы һөҙөмтә булыр ине. Әгәр был мөмкин булмаған түгел, ә бары тик бик ҡатмарлы ғына булһа, уны яҙырға тырышып ҡарарға төшөр ине. Уңышҡа өлгәшеү ихтималлығы түбән булғанда ла уның көтөлгән ҡиммәте (expected value) юғары булыр ине.
Көтөлгән ҡиммәттең шул тиклем юғары булыуының сәбәбе — веб-хеҙмәттәр. Әгәр программалаусыларға элекке уңайлыҡты кире бирә торған программа тәьминәте яҙа алһағыҙ, уны уларға веб-хеҙмәт рәүешендә тәҡдим итә алыр инегеҙ. Ә был үҙ сиратында барлыҡ ҡулланыусыларҙы тиерлек үҙегеҙгә йәлеп итәсәгегеҙҙе аңлата.
Тармаҡ тығыҙлығының артыуын һаман да такт йышлығының үҫешенә әйләндерә алған икенсе бер процессор етештереүсе бар тип күҙ алдына килтерегеҙ. Улар Intel бизнесының күпселек өлөшөн тартып алыр ине. Веб-хеҙмәттәр арҡаһында хәҙер бер кем дә үҙ процессорҙарын күрмәгәнлектән, етешлекле аҡыллы компилятор яҙып, һеҙ кәм тигәндә серверҙар баҙары өсөн үҙегеҙҙе шул етештереүсенән бер ҙә айырылғыһыҙ итә торған хәлде булдыра алаһығыҙ.
Был проблемаға яҡынлашыуҙың иң әҙ амбициялы юлы — икенсе яҡтан башҡарып, программалаусыларға Hadoop һәм MapReduce кеүек программалар төҙөү өсөн нығыраҡ параллелләштереп була торған Лего-блоктарын тәҡдим итеү. Ул саҡта оптимизация буйынса эштең күпселек өлөшөн барыбер программалаусы үҙе башҡарасаҡ.
Бында кеше үҙе сылбыр эсендә булған ярым автомат ҡорал булдырыу кеүек бер ҡыҙыҡлы аралыҡтағы вариант бар. Һеҙ ҡулланыусыға етешлекле аҡыллы компилятор һымаҡ күренгән, әммә эсендә ҡулланыусылар программаларындағы тотҡарлыҡтарҙы («шешә муйындарын») табыу һәм бөтөрөү өсөн юғары үҫешкән оптимизация ҡоралдарын ҡулланған тере кешеләр эшләгән нәмә төҙөйһөгөҙ. Был кешеләр һеҙҙең хеҙмәткәрҙәр булыуы ихтимал, йәки оптимизация өсөн баҙар (маркетплейс) булдыра алаһығыҙ.
Оптимизация баҙары етешлекле аҡыллы компиляторҙы өлөшләп тыуҙырыу ысулы булыр ине, сөнки ҡатнашыусылар шунда уҡ боттар яҙа башлар ине. Әгәр барыһын да боттар эшләй алырлыҡ кимәлгә етә алһағыҙ, был бик сәйер бер хәл булыр ине: һеҙ етешлекле аҡыллы компиляторҙы булдырған булыр инегеҙ, әммә бер кемдә лә уның тулы күсермәһе булмаҫ ине.
Быларҙың барыһы ла ни тиклем аҡылдан яҙғандай яңғырауын аңлайым. Ысынында, был идеяла миңә оҡшаған нәмә — уның төрлө яҡлап «яңылыш» булыуы. Оптимизацияға иғтибар итеү идеяһы үҙе һуңғы бер нисә тиҫтә йыл эсендә программа тәьминәтен эшләүҙең дөйөм йүнәлешенә ҡаршы килә. Етешлекле аҡыллы компилятор яҙырға тырышыу үҙенән-үҙе хата тип иҫәпләнә. Хатта улай булмаған хәлдә лә, компиляторҙар — компаниялар тарафынан түгел, ә асыҡ сығанаҡлы проекттар (open source) тарафынан булдырылырға тейешле программа төрө. Бынан тыш, әгәр был эшләп китһә, ул күп ағымлы ҡушымталар төҙөүҙән кинәнес тапҡан барлыҡ программалаусыларҙы шундай ҡыҙыҡлы ҡатмарлылыҡтан мәхрүм итәсәк. Мин үҙемдең эсемдә тәрбиәләгән форум тролле был проектҡа нисек ҡаршы төшөргә лә белмәй аптырап тора. Бына быны мин стартап идеяһы тип атар инем.
7. Өҙлөкһөҙ диагностика
Ләкин туҡтағыҙ, бына тағы ла ҙурыраҡ ҡаршылыҡҡа осрай алырлыҡ тағы берәүһе: өҙлөкһөҙ, автоматик медицина диагностикаһы.
Стартап идеяларын табыу өсөн минең бер ысулым — киләсәк быуындарға ниндәй яҡтан артта ҡалған булып күренәсәгебеҙҙе күҙ алдына килтереү. Һәм мин ныҡлы ышанам: бынан һуң 50 йәки 100 йыл үткәс, кешеләргә беҙҙең дәүерҙәгеләрҙең йөрәк ауырыуы йәки яман шеш кеүек сирҙәрҙе асыҡлау өсөн симптомдар барлыҡҡа килгәнде көтөп ултырыуы ҡырағайлыҡ булып күренәсәк.
Мәҫәлән, 2004 йылда Билл Клинтон тын ҡыҫылыуын тойған. Табиптар уның бер нисә артерияһының 90%-тан ашыуға томаланыуын асыҡлаған һәм 3 көндән һуң уға дүртләтә шунтлау операцияһы яһағандар. Билл Клинтон иң яҡшы медицина ярҙамына эйә булған тип уйлау урынлы. Шулай ҙа ул үҙенең артериялары 90%-тан ашыуға ябылғанын белеү өсөн был һандың 90%-тан ашыуға етеүен көтөргә мәжбүр булған. Киләсәктә ҡасан да булһа беҙ үҙ ауырлығыбыҙҙы белгән кеүек был күрһәткестәрҙе лә белербеҙ тип ышанам. Яман шеш осрағында ла шул уҡ. Киләсәк быуындарға беҙҙең яман шеште асыҡлау өсөн пациенттарҙа физик симптомдар барлыҡҡа килгәнде көтөүебеҙ аҡылға һыймаҫлыҡ булып күренәсәк. Яман шеш ниндәйҙер радар экранында шунда уҡ күренәсәк.
(Әлбиттә, радар экранында күренгән нәмә беҙ хәҙер яман шеш тип уйлаған нәмәнән айырылырға мөмкин. Теләһә ҡайһы ваҡытта организмда бер юлы тиҫтәләрсә йәки хатта йөҙләгән микро-шештәр барлыҡҡа килеп тора, һәм улар ғәҙәттә бер ниндәй ҙә зыян килтермәй тиһәләр, мин аптырамайым.)
Өҙлөкһөҙ диагностикаға ҡаршы төп ҡаршылыҡтар уның медицина өлкәһенең өйрәнелгән тәбиғәтенә тап килмәүенән тыуасаҡ. Медицина электән ошолай эшләне: пациенттар табиптарға проблемалар менән килә, ә табиптар нимә яңылыш икәнен асыҡлай. Күп табиптарға юристар «балыҡ ҡармаҡлау» («fishing expedition») тип аталған нәмәнең медицина тиңдәшенә барыу — йәғни нимә эҙләгәнеңде белмәйенсә проблемалар эҙләү идеяһы оҡшамай. Улар бындай юл менән табылған нәмәләрҙе «инциденталомалар» (осраҡлы табылдыҡтар) тип атай, һәм улар бер аҙ мәшәҡәт тыуҙыра.
Мәҫәлән, бер танышым ғилми тикшеренеү сиктәрендә мейеһен сканерлатҡан. Тикшеренеү үткәргән табиптар ҙур шешкә оҡшаған нәмә тапкас, уның ҡото осҡан. Артабанғы тикшереүҙәрҙән һуң был зыянһыҙ киста булып сыҡҡан. Ләкин был уға бер нисә көнлөк ҡурҡыу һәм өҙгөләнеүгә төшкән. Күп табиптар, симптомдары булмаған кешеләрҙе сканерлай башлаһағыҙ, был гигант масштабта ҡабатланыр тип борсола: пациенттарҙы паникаға һалыусы һәм уларҙы тикшереү өсөн ҡиммәтле, бәлки хатта хәүефле анализдар талап итеүсе ялған тревогалар күбәйер. Ләкин минеңсә, был бары тик хәҙерге сикләүҙәрҙең бер эҙемтәһе генә. Әгәр кешеләр даими сканерланып торһа һәм беҙ нимәнең ысын проблема булыуын яҡшыраҡ айыра башлаһаҡ, минең танышым был киста тураһында тыуғандан алып белер һәм уның тыумыштан килгән миң һымаҡ зыянһыҙ булыуын белер ине.
Бында күп стартаптар өсөн киң урын бар. Бөтә стартаптар осрашҡан техник тотҡарлыҡтарҙан һәм бөтә медицина стартаптары осрашҡан бюрократик кәртәләрҙән тыш, улар меңәр йыллыҡ медицина традицияһына ҡаршы барырға мәжбүр буласаҡ. Ләкин был барыбер буласаҡ һәм ул шул тиклем бөйөк эш буласаҡ — хатта киләсәктә кешеләр беҙҙең өсөн анастезия һәм антибиотиктарға тиклем йәшәгән быуындарға үкенгән кеүек үкенәсәк.
Тактика
Һүҙемде бер нисә тактик кәңәш менән тамамларға рөхсәт итегеҙ. Әгәр мин тасуирлағандар кеүек ҙур проблеманы хәл итергә теләйһегеҙ икән, уға маңлайҙан-маңлай һөжүм итмәгеҙ. Мәҫәлән, электрон почтаны алмаштырам тип әйтмәгеҙ. Әгәр шулай эшләһәгеҙ, артыҡ өмөттәр уятаһығыҙ. Һеҙҙең хеҙмәткәрҙәр һәм инвесторҙар өҙлөкһөҙ: «Беҙ еттекме инде?» — тип һораясаҡ, ә дошмандар армияһы һеҙҙең еңелеүегеҙҙе көтөп торасаҡ. Бары тик эштәр исемлеге өсөн программа яһайым тип кенә әйтегеҙ. Был зыянһыҙ яңғырай. Һеҙҙең почтаны алмаштырғанығыҙҙы кешеләр барыһы ла әҙер булғас, fait accompli (хәл ителгән эш) булғанда ғына һиҙһен. [4]
Тәжрибәнән күренеүенсә, ысынлап та ҙур нәмәләр эшләүҙең юлы — күҙгә ташланмаҫ бәләкәй нәмәләрҙән башлау. Микрокомпьютер программаларында өҫтөнлөк итергә теләйһегеҙме? Бер нисә мең файҙаланыусыһы булған машина өсөн Basic интерпретаторы яҙыуҙан башлағыҙ. Бөтә донъяға универсаль веб-сайт яһарға теләйһегеҙме? Гарвард студенттары бер-береһен күҙәтһен өсөн сайт төҙөүҙән башлағыҙ.
Тәжрибә күрһәтә: бәләкәйҙән башлау башҡа кешеләр өсөн генә түгел, үҙегеҙҙең именлегегеҙ өсөн дә кәрәк. Билл Гейтс та, Марк Цукерберг та башта компанияларының ни тиклем ҙураясағын белмәгән. Улар белгән берҙән-бер нәмә — үҙҙәренең ҡыҙыҡлы юлда булыуы. Бәлки, иң башта уҡ үтә ҙур амбицияларға эйә булыу насар идеялыр, сөнки амбицияғыҙ ҙурыраҡ булған һайын, ул оҙағыраҡ ваҡыт талап итәсәк, һәм киләсәккә ни тиклем арыраҡ план төҙөһәгеҙ, яңылышыу ихтималығығыҙ ҙа шул тиклем арта.
Минеңсә, был ҙур идеяларҙы ҡулланыуҙың юлы — күрәҙәсенең популяр образы кеүек киләсәктә теүәл бер нөктәне билдәләп, шунан һуң бынан унда нисек барып етергә тип баш ватыу түгел. Әгәр Колумб кеүек эш итһәгеҙ һәм дөйөм көнбайыш йүнәлешенә табан ғына юл алһағыҙ, яҡшыраҡ булыр. Киләсәкте бина кеүек төҙөргә тырышмағыҙ, сөнки һеҙҙең хәҙерге һыҙмағыҙ барыбер ҙур ихтималлыҡ менән яңылыш. Эшләгәнен белгән нәмәнән башлағыҙ, һәм киңәйгәндә көнбайышҡа ҡарай киңәйегеҙ.
Күрәҙәсенең популяр образы — киләсәкте асыҡ күргән кеше, әммә ғәмәлдә тоноҡ күреү яҡшыраҡ булыуы ихтимал.
Иҫкәрмәләр
[1] Был шулай уҡ венчур инвесторҙарының стартаптар хаҡында аңлай алмаған иң мөһим нәмәләренең береһе. Күпселек нигеҙләүселәрҙең киләсәккә асыҡ план менән инеүен көтә һәм уларға ошо нигеҙҙә баһа бирә. Иң ҙур уңыштарҙа баштағы план менән стартаптың һуңғы нәтижәлә нисек булып китеүе араһында бәйләнеш иң аҙ булыуын бик аҙҙар ғына аңлы рәүештә аңлай.
[2] Был һөйләм төп нөсхәлә «GMail яфаланырлыҡ дәрәжәлә яй» тип яҙылғайны. Төҙәтеү өсөн Пол Бакхайтка (Paul Buchheit) рәхмәт.
[3] Роджер Баннистер бер милде 4 минуттан кәмерәк ваҡыт эсендә йүгереп үткән тәүге кеше булараҡ билдәле. Ләкин уның донъя рекорды бары тик 46 көн генә торған. Ул бының мөмкин булыуын күрһәткәс, башҡалар уның артынан эйәрҙе. Ун йылдан һуң мәктәп уҡыусыһы Джим Райан бер милде 3:59 эсендә йүгерҙе.
[4] Әгәр һеҙ киләһе Apple булырға теләһәгеҙ, бәлки ҡулланыусылар электроникаһынан башлағығыҙ ҙа килмәҫ. Бәлки тәүҙә хакерҙар ҡулланған нәмә эшләрһегеҙ. Йәки ҡолаҡсын йәки роутер кеүек популяр, әммә әллә ни мөһим күренмәгән берәй нәмә яһарһығыҙ. Һеҙгә бары тик плацдарм ғына кәрәк.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Сэм Альтман, Тревор Блэквелл, Пол Бакхайт, Патрик Коллисон, Аарон Иба, Джессика Ливингстон, Роберт Моррис, Хардж Таггар һәм Гарри Танға рәхмәт.