(Был эссе Xtech конференцияһындағы сығышҡа нигеҙләнгән.)
Стартаптар кластерҙар менән барлыҡҡа килә. Кремний үҙәнендә һәм Бостонда улар бик күп, ә Чикагола йәки Майамила — әҙ. Үҙендә стартаптар булыуын теләгән илгә, моғайын, был кластерҙарҙың формалашыуына сәбәп булған бар нәмәне ҡабатларға тура киләсәк.
Мин был уңыш рецебы — аҡыллы кешеләргә оҡшаған ҡала эргәһендәге шәп университет, тип раҫлағайным. Әгәр һеҙ АҠШ эсендә ошондай шарттар тыуҙырһағыҙ, һыуыҡ тимер киҫәгендә һыу тамсылары нисек мотлаҡ ҡуйырһа, стартаптар ҙа шулай ҡотолғоһоҙ рәүештә барлыҡҡа киләсәк. Әммә башҡа илдә Кремний үҙәнен ҡабатлау өсөн нимә кәрәклеге тураһында уйланғанда, АҠШ-тың айырыуса дымлы мөхит булыуы асыҡ күренә. Бында стартаптар күпкә еңелерәк конденсациялана.
Башҡа илдә кремний үҙәнен төҙөргә тырышыу — һис кенә лә өмөтһөҙ эш түгел. Кремний үҙәненә тиңләшеү генә түгел, ә унан уҙып китеү мөмкинлеге лә бар. Әммә быны эшләргә теләһәгеҙ, стартаптарҙың тап Америкала булыуынан алған өҫтөнлөктәрен аңларға тейешһегеҙ.
1. АҠШ иммиграцияға рөхсәт бирә.
Мәҫәлән, мин Японияла Кремний үҙәнен ҡабатлап булыуына шикләнәм, сөнки Кремний үҙәненең иң төп үҙенсәлектәренең береһе — иммиграция. Ундағы кешеләрҙең яртыһы акцент менән һөйләшә. Ә япондар иммиграцияны яратмай. Япония үҙәнен нисек эшләргә тураһында уйлағанда, улар был мәсьәләне аңһыҙ рәүештә тик япондарҙан ғына торған үҙән яһау тип күрә, тип уйлайым. Мәсьәләне ошо рәүешле ҡуйыу, моғайын, уңышһыҙлыҡҡа гарантия бирәлер.
Кремний үҙәне аҡыллы һәм амбициялы кешеләр өсөн мәккә булырға тейеш, ә әгәр кешеләрҙе индермәһәгеҙ, бер ниндәй ҙә мәккә булдыра алмайһығыҙ.
Билдәһеҙ, Американың Японияға ҡарағанда иммиграция өсөн нығыраҡ асыҡ булыуы — бик ҙур маҡтаныу түгел. Иммиграция сәйәсәте — ярышташ ил үҙен күпкә яҡшыраҡ күрһәтә алған өлкәләрҙең береһе.
2. АҠШ — бай ил.
Минеңсә, бер көн килеп Һиндостан Кремний үҙәненә дәғүәсе булдыра алыр ине. Уларҙа кәрәкле кешеләр барлығы күренеп тора: быны хәҙерге Кремний үҙәнендәге һиндтар һанынан уҡ белеп була. Һиндостандың үҙендәге проблема — уның әле лә бик ярлы булыуында.
Ярлы илдәрҙә беҙ күнеккән ябай нәмәләр ҙә етмәй. Бер танышым Һиндостанға барғанда вокзал баҫҡысынан йығылып, бәкәлен ҡаймыҡтырғайны. Нимә булғанын ҡарарға боролғас, баҫҡыс таштарының барыһының да төрлө бейеклектә булыуын күргән. Сәнәғәт үҫешкән илдәрҙә беҙ ғүмер буйы баҫҡыстар буйлап йөрөйбөҙ һәм был турала уйламайбыҙ ҙа, сөнки ундай баҫҡыстарҙы төҙөүгә юл ҡуймаған инфраструктура бар.
АҠШ бер ҡасан да хәҙерге ҡайһы бер илдәр кеүек ярлы булманы. Америка ҡалалары урамдарында ҡайсандарҙа ла хәйерселәр өйөрө булманы. Шуға күрә хәйерселәр өйөрө баҫҡысынан кремний үҙәне баҫҡысына етеү өсөн нимә кәрәклеге тураһында беҙҙә мәғлүмәт юҡ. Икеһе бергә була аламы, әллә кремний үҙәнен алыр алдынан ниндәйҙер башланғыс муллыҡ булырға тейешме?
Иҡтисад үҫешенең ниндәйҙер тиҙлек сиге барҙыр тип шикләнәм. Иҡтисад кешеләрҙән тора, ә ҡараштар бер быуын эсендә билдәле бер кимәлдә генә үҙгәрә ала. [1]
3. АҠШ (әлегә) полиция дәүләте түгел.
Кремний үҙәнен булдырырға теләй алыр ине тип уйлаған тағы бер ил — Ҡытай. Әммә уларҙың да быны әлегә булдыра алыуына шикләнәм. Ҡытай әле лә полиция дәүләте кеүек тойола, һәм хәҙерге идарасылар алдағылары менән сағыштырғанда мәғрифәтлерәк күренһә лә, хатта мәғрифәтле деспотизм да һеҙҙе бөйөк иҡтисади дәүләт булыу юлының бер өлөшөнә генә еткерә алалыр.
Ул башҡа ерҙә проектланған нәмәләрҙе төҙөү өсөн заводтар бирә ала. Әммә проектлаусыларҙы бирә алырмы? Хөкүмәтте тәнҡитләргә ярамаған урында хыял-ҡыйыулыҡ сәскә ата аламы? Хыял-ҡыйыулыҡ — ул сәйер идеяларға эйә булыу тигәнде аңлата, ә сәйәсәт тураһында сәйер уйҙар булмайынса, технология тураһында сәйер уйҙарға эйә булыу ауыр. Нисек кенә булмаһын, күп кенә техник идеяларҙың сәйәси эҙемтәләре бар. Шуға күрә фекер айырымлығын ҡыҫһағыҙ, кире баҫым техник өлкәләргә лә тараласаҡ. [2]
Сингапур ҙа оҡшаш проблемаға юлыҡҡан булыр ине. Сингапур стартаптарҙы хуплауҙың мөһимлеген яҡшы төшөнә кеүек. Әммә хөкүмәттең дәртле ҡыҫылыуы порттың һөҙөмтәле эшләүен тәьмин итә алһа ла, ул стартаптарҙы барлыҡҡа килтерә алмай. Һағыҙ сәйнәүҙе тыйған дәүләткә Сан-Франциско кеүекте булдырғанға тиклем оҙон юл үтәһе бар.
Һеҙгә Сан-Франциско кәрәкме һуң? Бәлки, инновацияларға индивидуализм урынына буйһоноу һәм хеҙмәттәшлек аша барған альтернатив юл барҙыр? Бәлки, әммә мин юҡтыр тип фараз итер инем. Хыяллана белгән кешеләрҙең күбеһендә, улар ҡасан һәм ҡайҙа ғына йәшәмәһен, ниндәйҙер сәнскеле бәйһеҙлек бар кеүек. Быны Искәндәр Зөлҡәрнәйгә «ҡояшымды ҡаплама» тигән Диогенда ла, ике мең йылдан һуң Лос-Аламоста сейфтар ватҡан Фейнманда ла күрергә була. [3] Шул рәүешле фекерләгән ҡыйыу кешеләр башҡалар артынан эйәрергә лә, уларға етәкселек итергә лә теләмәй. Барыһына ла үҙе теләгәнде эшләргә ирек бирелгәндә, улар иң һөҙөмтәле була.
Ҡыҙығы шунда: барлыҡ бай илдәр араһында һуңғы ваҡытта АҠШ граждандар иректәрен иң күп юғалтты. Әммә мин әлегә артыҡ борсолмайым. Хәҙерге хакимиәт киткәс, Америка мәҙәниәтенең тәбиғи асыҡлығы үҙ урынына ҡайтыр тип өмөтләнәм.
4. Америка университеттары яҡшыраҡ.
Кремний үҙәненә башланғыс биреү өсөн ҙур университет кәрәк, ә әлегә АҠШ-тан тыш ундайҙар бик аҙ. Мин Американың бер нисә компьютер фәндәре профессорынан Европала ниндәй университеттар иң ныҡ хөрмәт ителә тип һораным, һәм улар барыһы ла тиерлек «Кембридж» тине лә, башҡаларын иҫкә төшөрөргә тырышып, оҙаҡ тынып ҡалды. Американың иң яҡшы университеттары менән сағыштырырлыҡ университеттар башҡа ерҙә күп түгел кеүек, исмаһам, технологиялар өлкәһендә.
Ҡайһы бер илдәрҙә был — аңлы сәйәсәт һөҙөмтәһе. Германия һәм Нидерланд хөкүмәттәре, бәлки элитаризмдан ҡурҡып, барлыҡ университеттарҙың сифаты яҡынса тигеҙ булһын өсөн тырыша. Бының кире яғы — уларҙың береһе лә айырыуса яҡшы түгел. Иң яҡшы профессорҙар, АҠШ-тағы кеүек бер урынға тупланыу урынына, таралып ултырған. Был уларҙың һөҙөмтәлелеген кәметәлер, моғайын, сөнки уларҙы дәртләндерерлек яҡшы коллегалары юҡ. Был шулай уҡ сит илдәрҙән таланттарҙы йәлеп итеп, үҙ тирәләй стартаптар барлыҡҡа килтерә торған мәккә ролен үтәрлек бер генә университеттың да булмауын аңлата.
Германия осрағы — бик сәйер. Заманса университетты немецтар уйлап тапҡан, һәм 1930-сы йылдарға тиклем уларҙыҡы донъяла иң яҡшыһы булған. Хәҙер иһә уларҙың айырылып торған бер университеты ла юҡ. Был турала уйлана торғас, мин: «1930-сы йылдарҙа йәһүдтәрҙе ҡыуғандан һуң Германия университеттарының түбән тәгәрәүен аңлайым. Әммә хәҙергә тиклем улар кире аяҡҡа баҫырға тейеш ине бит», — тип уйлағанымды һиҙмәй ҙә ҡалдым. Һуңынан аңланым: моғайын, юҡтыр. Германияла йәһүдтәр бик аҙ ҡалған, һәм мин белгән йәһүдтәрҙең күбеһе унда күсергә теләмәҫ ине. Әгәр һеҙ Американың теләһә ҡайһы ҙур университетын алып, унан йәһүдтәрҙе сығарһағыҙ, бик ҙур бушлыҡтар барлыҡҡа килер ине. Шуға күрә, бәлки, Германияла кремний үҙәнен булдырырға тырышыу өмөтһөҙҙөр, сөнки унда нигеҙ булырлыҡ кимәлдәге университет булдыра алмаясаҡһығыҙ. [4]
АҠШ университеттарының үҙ-ара ярышыуы тәбиғи, сөнки уларҙың күбеһе шәхси. Америка университеттарының сифатын ҡабатлау өсөн, моғайын, быны ла ҡабатларға кәрәктер. Әгәр университеттар үҙәк хөкүмәт ҡарамағында булһа, үҙ-ара килешеүҙәр уларҙы уртаса кимәлгә тартасаҡ: яңы X институты тейешле урында түгел, ә абруйлы сәйәсмәндең округында урынлашҡан университетта төҙөләсәк.
5. Америкала кешеләрҙе эштән сығарып була.
Европала стартаптар булдырыуҙа иң ҙур кәртәләрҙең береһе — эшкә урынлашыуға ҡараш, тип уйлайым. Ҡаты хеҙмәт ҡанундары һәр компанияға зыян килтерә, әммә стартаптарға бигерәк тә ауыр, сөнки стартаптарҙың бюрократик мәшәҡәттәргә сарыф итер ваҡыты бөтөнләй юҡ.
Кешеләрҙе эштән сығарыуҙың ауырлығы стартаптар өсөн айырыуса ҙур проблема, сөнки уларҙа артыҡ урындар юҡ. Һәр кем үҙ эшен яҡшы башҡарырға тейеш.
Әммә проблема ҡайһы бер стартаптарҙың кемделер эштән сығарыуҙа ҡыйынлыҡ кисереүендә генә түгел. Төрлө тармаҡтарҙа һәм илдәрҙә эш һөҙөмтәлелеге менән эш урынының хәүефһеҙлеге араһында көслө кире бәйләнеш бар. Актёрҙар һәм режиссёрҙар һәр фильм аҙағында эштән бушатыла, шуға күрә улар һәр ваҡыт юғары кимәлдә эшләргә тейеш. Йәш уҡытыусылар, әгәр университет уларға даими урын (tenure) бирмәһә, бер нисә йылдан һуң автоматик рәүештә эштән сығарыла. Профессиональ спортсылар ике генә уйын насар уйнаһа ла, уларҙы алмашҡа ултыртасаҡтарын белә. Шкаланың икенсе осонда (исмаһам, АҠШ-та) автозавод эшселәре, Нью-Йорк мәктәптәре уҡытыусылары һәм дәүләт хеҙмәткәрҙәре тора, уларҙы эштән сығарыу мөмкин түгел тиерлек. Был тенденция шул тиклем асыҡ, уны күрмәҫ өсөн аңлы рәүештә күҙ йоморға кәрәк.
Эш һөҙөмтәлелеге генә бөтә нәмә түгел, тиһегеҙме? Ярар, автозавод эшселәре, уҡытыусылар һәм дәүләт хеҙмәткәрҙәре актёрҙарға, профессорҙарға һәм профессиональ спортсыларға ҡарағанда бәхетлерәкме һуң?
Европа йәмәғәтселеге эш һөҙөмтәһе ысынлап та мөһим булған тармаҡтарҙа кешеләрҙең эштән сығарылыуына түҙә ала, күрәһең. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, әлегә уларҙың етерлек кимәлдә ҡыҙыҡһынған берҙән-бер тармағы — футбол. Әммә был да исмаһам бер өлгө.
6. Америкала хеҙмәт ялланған эш менән аҙыраҡ тиңләштерелә.
Европа һәм Япония кеүек традицион урындарҙағы проблема хеҙмәт ҡанундарынан күпкә тәрәнерәк. Улар сағылдырған ҡараш тағы ла хәүефлерәк: хеҙмәткәр — үҙенә күрә бер хеҙмәтсе, һәм эш биреүсе уны яҡларға бурыслы. Элек Америкала ла шулай ине. 1970 йылда һеҙгә ҙур компанияға эшкә керергә һәм, иң яҡшы осраҡта, ғүмер буйы шунда эшләргә кәрәк ине. Бының өсөн компания һеҙҙең хаҡта ҡайғыртырға тейеш ине: улар һеҙҙе эштән сығармаҫҡа тырыша, медицина сығымдарын ҡаплай һәм ҡартлығығыҙҙы тәьмин итә ине.
Әкренләп эшҡыуарлыҡ бындай патерналистик төҫтәрҙән арына барҙы һәм ябай иҡтисади алмашыуға әйләнде. Әммә яңы моделдең мөһимлеге стартаптарҙың үҫеүен еңеләйтеүҙә генә түгел. Иң мөһиме, минеңсә, кешеләргә стартаптар башлауҙы еңеләйтә.
Хатта АҠШ-та ла колледжды тамамлаған йәштәрҙең күбеһе әле лә эшкә урынлашырға тейеш тип уйлай, әйтерһең кемдеңдер хеҙмәткәре булмайынса һөҙөмтәле эшләп булмай. Әммә хеҙмәтте ялланған эш менән ни тиклем аҙыраҡ бәйләһәгеҙ, стартап башлау ҙа шул тиклем еңелерәк була. Үҙ карьерағыҙҙы бер эш биреүсегә ғүмерлек хеҙмәт итеү урынына төрлө хеҙмәт төрҙәре сылбыры итеп күргәндә, үҙ компанияғыҙҙы асыуҙа ҡурҡыныс та аҙыраҡ, сөнки һеҙ бөтә нәмәне ташламайһығыҙ, ә бары тик бер бүлеген генә алмаштыраһығыҙ.
Иҫке ҡараштар шул тиклем көслө, хатта иң уңышлы стартап ойоштороусыларға ла улар менән көрәшергә тура килгән. Apple ойошторолғандан һуң бер йыл үткәс тә, Стив Возняк әле лә HP-нан китмәгән ине. Ул әле лә ғүмер буйы шунда эшләргә йыйына ине. Jobs Apple өсөн етди венчур финанслауы тапҡас, ләкин бының шарты итеп Возняктың китеүе ҡуйылғас, башта ул баш тартты: Apple I һәм Apple II компьютерҙарын ул HP-ла эшләгән ваҡытта проектлағанын һәм быны дауам итмәҫкә бер ниндәй сәбәп булмауын әйтте.
7. Америка артыҡ ваҡсыл түгел.
Әгәр бизнесты көйләүсе ниндәйҙер ҡанундар булһа, яңы тыуған стартаптар уларҙың күбеһен боҙасаҡ тип фараз итергә мөмкин, сөнки улар был ҡанундарҙы белмәй һәм белергә ваҡыттары ла юҡ.
Мәҫәлән, Америкала күп кенә стартаптар бизнес алып барыу законлы булмаған урындарҙа башлана. Hewlett-Packard, Apple һәм Google — барыһы ла гараждарҙа башланған. Тағы ла күберәк стартаптар, шул иҫәптән беҙҙеке лә, башта фатирҙарҙа эшләп китте. Әгәр бындай нәмәләргә ҡаршы закондар ысынында ҡәтғи үтәлһә, стартаптарҙың күбеһе бөтөнләй булмаҫ ине.
Был ваҡсылыраҡ илдәрҙә проблема булыуы ихтимал. Әгәр Хьюлетт менән Паккард Швейцарияла үҙ гаражынан электроника компанияһы алып барырға тырышһа, күршеләге әбей улар өҫтөнән муниципалитетҡа ошаҡлар ине.
Әммә башҡа илдәрҙәге иң ҙур проблема — компанияны асыу өсөн генә талап ителгән көс күләме булыр, моғайын. Бер дуҫым 90-сы йылдар башында Германияла компания асҡайны, һәм башҡа күп кенә талаптар араһында юридик шәхес теркәү өсөн 20 000 доллар капитал кәрәклеген белеп шаҡ ҡатты. Был мәҡәләне минең Apfel ноутбугында яҙмауымдың бер сәбәбе лә ошо. Jobs менән Wozniak VW микроавтобусын һәм HP калькуляторын һатып финансланған компанияла ундай аҡсаны бер нисек тә таба алмай ине. Беҙ ҙә Viaweb-ты башлай алмай инек. [5]
Бына стартаптарҙы дәртләндерергә теләгән хөкүмәттәргә бер кәңәш: булған стартаптарҙың тарихтарын уҡығыҙ, ә һуңынан шул хәлдәр һеҙҙең илдә нисек булырын күҙ алдына килтереп ҡарағыҙ. Apple-ды үлтерә алған берәй нәмәгә тап булһағыҙ, уны шунда уҡ алып ташлағыҙ.
Стартаптар — маргиналь күренеш. Уларҙы ярлылар һәм тартынсаҡтар башлай; улар маргиналь мөхиттә һәм буш ваҡытта башлана; уларҙы бөтөнләй башҡа эш менән шөғөлләнергә тейешле кешеләр ойоштора; һәм бизнес булһалар ҙа, уларҙы башлаусылар йыш ҡына бизнес тураһында бер нәмә лә белмәй. Йәш стартаптар бик нәҙек була. Үҙ сиктәрен ҡәтғи ҡырҡып торған йәмғиәт уларҙың барыһын да һәләк итәсәк.
8. Американың ҙур эске баҙары бар.
Стартапты башта үҙенең тәүге продуктын сығарыу өмөтө тотоп тора. Шуға күрә уңышлылары тәүге версияны мөмкин тиклем ябай итә. АҠШ-та ғәҙәттә башта урындағы баҙар өсөн генә нәмәлер эшләп башлайҙар.
Был Америкала эшләй, сөнки урындағы баҙар — 300 миллион кеше. Был Швецияла шул тиклем үк яҡшы эшләмәҫ ине. Бәләкәй илдә стартап алдында ҡатмарлыраҡ бурыс тора: уларға баштан уҡ халыҡ-ара кимәлдә һатырға тура килә.
Европа Берләшмәһе өлөшләтә берҙәм, ҙур эске баҙарҙы тергеҙеү маҡсатында булдырылғайны. Проблема шунда: ундағы халыҡ әле лә күп төрлө телдәрҙә һөйләшә. Шуға күрә Швециялағы программа стартапы АҠШ-тағы менән сағыштырғанда барыбер ҡулайһыҙыраҡ хәлдә, сөнки уларға баштан уҡ интернационалләштереү менән шөғөлләнергә тура килә. Европалағы иң билдәле һуңғы стартап — Skype-тың асылы буйынса уҡ халыҡ-ара проблема өҫтөндә эшләүе осраҡлы түгел.
Шулай ҙа, яҡшымы был, әллә яманмы, Европа бер нисә тиҫтә йылдан бер телдә һөйләшәсәк һымаҡ. Мин 1990 йылда Италияла студент булғанда, инглизсә бик аҙ итальяндар һөйләшә ине. Хәҙер барлыҡ белемле кешеләр белергә тейеш һымаҡ — ә европалылар белемһеҙ булып күренергә яратмай. Был, бәлки, тыйылған темалыр, әммә хәҙерге тенденциялар дауам итһә, француз һәм немец телдәре лә ахыр сиктә ирланд һәм люксембург телдәре юлынан барасаҡ: улар тик өйҙә һәм сәйер милләтселәр араһында ғына һөйләшеләсәк.
9. Америкала венчурлы финанслау бар.
Америкала стартаптар башҡарыу еңелерәк, сөнки аҡса табыу еңелерәк. Хәҙер АҠШ-тан ситтә лә бер нисә венчур фирмаһы бар, әммә стартаптарҙы финанслау бары тик венчур фондтарынан ғына килмәй. Бынан да мөһимерәк сығанаҡ, сөнки ул шәхсиерәк һәм процестың иртәрәк этабында бирелә — айырым фәрештә-инвесторҙарҙың (angel investors) аҡсаһы. Әгәр Google башта Энди Бехтольшаймдан йөҙ мең доллар алмаған булһа, бәлки бер ҡасан да венчур фондтарынан миллиондар йыя алырлыҡ кимәлгә етмәҫ ине. Ә ул уларға ярҙам итә алды, сөнки ул үҙе Sun компанияһына нигеҙ һалыусыларҙың береһе ине. Был өлгө стартап үҙәктәрендә өҙлөкһөҙ ҡабатлана. Тап ошо өлгө уларҙы стартап үҙәктәре итә лә инде.
Яҡшы яңылыҡ шунда: процесты ҡуҙғатыу өсөн тәүге бер нисә стартапты уңышлы башлап ебәреү ҙә етә. Әгәр байығандан һуң да улар шул урында ҡалһа, стартап нигеҙләүселәре үҙенән-үҙе яңы стартаптарҙы финанслаясаҡ һәм дәртләндерәсәк.
Насар яңылыҡ шунда: был цикл бик яй бара. Стартапты асҡан кеше фәрештә-инвестор була алһын өсөн, уртаса биш йыл самаһы ваҡыт кәрәк. Һәм хөкүмәттәр үҙҙәре аҡса биреп, улар менән идара итеү өсөн булған фирмаларҙан белгестәр йәлеп итеп, урындағы венчур фондтарын булдыра алыуы ихтимал булһа ла, фәрештә-инвесторҙарҙы бары тик тәбиғи үҫеш кенә барлыҡҡа килтерә ала.
Әйткәндәй, Американың шәхси университеттары — венчур капиталының шул тиклем күп булыуының бер сәбәбе. Венчур фондтарындағы аҡсаларҙың байтағы уларҙың эндаументтарынан килә. Шуға күрә шәхси университеттарҙың тағы бер өҫтөнлөгө — ил байлығының ҙур өлөшөнөң мәғрифәтле инвесторҙар тарафынан идара ителеүендә.
10. Америкала карьера өсөн динамик типлаштырыу бар.
Башҡа сәнәғәт илдәре менән сағыштырғанда, АҠШ кешеләрҙе карьераға йүнәлтеүҙә тарҡауыраҡ. Мәҫәлән, Америкала кешеләр колледж тамамлағансы йыш ҡына медицина мәктәбенә барырға ҡарар итмәй. Европала иһә улар ғәҙәттә мәктәптә уҡығанда уҡ ҡарар ҡабул итә.
Европа ҡарашы һәр кешенең берҙән-бер, аныҡ һөнәре бар тигән иҫке төшөнсәне сағылдыра — был иһә һәр кешенең тормошта үҙенә хас тәбиғи «урыны» бар тигән төшөнсәнән алыҫ түгел. Әгәр был дөрөҫ булһа, иң һөҙөмтәле план һәр кемдең урынын мөмкин тиклем иртәрәк асыҡлау булыр ине, шунда улар уға яраҡлы белем ала алыр ине.
АҠШ-та эштәр осраҡлыраҡ бара. Әммә иҡтисад хәрәкәтсәнерәк (сыйыҡсалыраҡ) була барған һайын, был өҫтөнлөк булып сыға, нәҡ насар билдәләнгән мәсьәләләр өсөн динамик типлаштырыу статик типлаштырыуға ҡарағанда яҡшыраҡ эшләгән кеүек. Был стартаптар осрағында айырыуса дөрөҫ. «Стартап нигеҙләүсеһе» — өлкән синыф уҡыусыһы һайлай торған карьера төрө түгел. Был йәштә һораһағыҙ, кешеләр һаҡсыл һайлаясаҡ. Улар инженер, табип йәки адвокат кеүек яҡшы аңлашылған һөнәрҙәрҙе һайлаясаҡ.
Стартаптар — кешеләр алдан планлаштырмаған нәмә, шуға күрә карьера тураһында ҡарарҙарҙы юл ыңғайында ҡабул итеү ғәҙәти һаналған йәмғиәттә уларҙы алыу ихтималлығы ҙурыраҡ.
Мәҫәлән, теоретик яҡтан PhD программаһының маҡсаты — һеҙҙе тикшеренеүҙәр үткәрергә өйрәтеү. Әммә, бәхеткә күрә, АҠШ-та был да бик ҡәтғи үтәлмәгән тағы бер ҡағиҙә. АҠШ-та компьютер фәндәре буйынса аспирантурала уҡығандарҙың күбеһе бары тик күберәк белергә теләгәнгә күрә генә шунда. Улар аҙаҡ нимә менән шөғөлләнәсәген хәл итмәгән. Шуға күрә Американың юғары уҡыу йорттары бик күп стартаптар тыуҙыра, сөнки студенттар ғилми тикшеренеүҙәргә китмәһә, үҙҙәрен уңышһыҙлыҡҡа осраған тип һис кенә лә хис итмәй.
Американың «конкуренцияға һәләтлелеге» өсөн борсолғандар йыш ҡына дәүләт мәктәптәренә күберәк аҡса бүлергә тәҡдим итә. Әммә, бәлки, Американың насар дәүләт мәктәптәренең дә йәшерен бер яҡшылығы барҙыр. Улар шул тиклем насар булғанға күрә, балалар колледж көтөү ҡарашын ҡабул итә. Мин үҙем шулай иттем; мин шул тиклем аҙ өйрәнгәнемде белә инем, хатта ниндәй һайлауҙар барлығын да белмәй инем, ҡайһыһын һайларға икәнлеге тураһында әйтеп тә тораһы түгел. Был өмөтһөҙләндерә, әммә исмаһам фекереңде киң тоторға мәжбүр итә.
Әлбиттә, әгәр миңә АҠШ-тағы кеүек насар мәктәптәр һәм яҡшы университеттар менән башҡа сәнәғәт илдәренең күбеһендәге кеүек яҡшы мәктәптәр һәм насар университеттар араһында һайларға тура килһә, мин АҠШ системаһын һайлар инем. Һәр кем үҙен уңышһыҙ вундеркинд тип түгел, ә һуңыраҡ асылған сәскә тип тойһон өсөн был күпкә яҡшыраҡ.
Ҡараштар
Был исемлектә күҙгә ташланып торған бер етешһеҙлек бар: Америка ҡараштары. Американдар эшҡыуарлыҡҡа һәләтлерәк һәм ҡурҡыныстан аҙыраҡ ҡурҡа, тиҙәр. Әммә Америка был йәһәттән монополияға эйә түгел. Һиндтар менән ҡытайҙар бик эшҡыуар күренә, бәлки, американдарҙан да нығыраҡтыр.
Ҡайһы берәүҙәр европалыларҙың көсө аҙыраҡ ти, әммә мин быға ышанмайым. Минеңсә, Европала проблема батырлыҡ етмәүҙә түгел, ә миҫалдар етмәүҙә.
Хатта АҠШ-та ла иң уңышлы стартап ойоштороусылар йыш ҡына техник белемле кешеләр була, улар башта үҙ компанияһын асыу идеяһынан ҡурҡып тора. Ҡайһы берәүҙәр типик американдар тип күҙ алдына килтергән шау-шыулы экстраверттар улар араһында бик һирәк. Улар стартап башлар өсөн кәрәкле башланғыс көстө бары тик быны башҡарған кешеләр менән осрашҡас һәм үҙҙәре лә быны булдыра алыуын аңлағас ҡына таба ала.
Европа хакерҙарын тотҡарлаған нәмә — уларҙың быны эшләгән кешеләр менән бик аҙ осрашыуы, тип уйлайым. Был айырманы хатта АҠШ эсендә лә күрергә була. Стэнфорд студенттары Йель студенттарына ҡарағанда эшҡыуарлыҡҡа нығыраҡ ынтыла, әммә был уларҙың холҡондағы айырма арҡаһында түгел; Йель студенттарының миҫалдары ғына аҙыраҡ.
Европала һәм АҠШ-та амбицияға ҡарата төрлө мөнәсәбәт барлығын таныйым. АҠШ-та асыҡтан-асыҡ амбициялы булыу — ғәҙәти күренеш, ә Европаның күп өлөшөндә — юҡ. Әммә был Европаның төп, тәбиғи үҙенсәлеге була алмай; Европаның элекке быуындары американдар кеүек үк амбициялы ине. Нимә булды һуң? Минең гипотезам: егерменсе быуаттың беренсе яртыһында амбициялы кешеләр эшләгән ҡот осҡос эштәр амбицияны яман атлы итте. Хәҙер ғорурланып йөрөү хупланмай. (Хатта хәҙер ҙә үтә амбициялы немец образы күңелдә ниндәйҙер ҡурҡыу уята, шулай түгелме?)
Егерменсе быуат һәләкәттәре Европа халҡының аңына йоғонто яһамаһа, был сәйер булыр ине. Бындай ваҡиғаларҙан һуң оптимистик булыу өсөн бер аҙ ваҡыт кәрәк. Әммә амбиция — кеше тәбиғәтендә ул. Әкренләп ул ҡайтасаҡ. [6]
Нисек яҡшыраҡ итергә
Был исемлек менән мин Американың стартаптар өсөн иң камил урын булыуын әйтергә теләмәйем. Был әлегә иң яҡшы урын, әммә һайланма күләме бәләкәй, һәм «әлегә» тигәне лә бик оҙаҡ ваҡыт түгел. Тарихи масштабта ҡарағанда, беҙҙә хәҙер булған нәмә бары тик прототип ҡына.
Шуға күрә Кремний үҙәненә дәғүәсе яһаған продуктҡа ҡараған кеүек ҡарайыҡ. Һеҙ уның ниндәй көсһөҙ яҡтарын файҙалана алыр инегеҙ? Нисек итеп ҡулланыусыларға нығыраҡ оҡшаған нәмә яһарға була? Был осраҡта ҡулланыусылар — һеҙ үҙегеҙҙең кремний үҙәненә күсерергә теләгән шул бер нисә мең хәлләткес кеше.
Башлар өсөн: Кремний үҙәне Сан-Францисконан артыҡ алыҫ. Пало-Альто, тәүге нөктә, утыҙ миль тирәһе алыҫлыҡта, ә хәҙерге үҙәк — ҡырҡ саҡрым самаһы. Шуға күрә Кремний үҙәненә эшләргә килгән кешеләр күңелһеҙ һайлау алдында ҡала: йә үҙәндең күңелһеҙ киңлектәрендә йәшәргә, йә Сан-Францискола йәшәп, ике яҡҡа ла бер сәғәтлек юлды үтергә.
Иң яҡшыһы — кремний үҙәненең ҡыҙыҡлы ҡалаға яҡын ғына булыуы түгел, ә үҙенең дә ҡыҙыҡлы булыуы булыр ине. Һәм бында яҡшыртыу өсөн мөмкинлектәр бик күп. Пало-Альто шул тиклем яман түгел, әммә унан һуң төҙөлгән бөтә нәмә — иң насар ҡала төҙөлөшө булып тора. Уның күпме ҡотһоҙ икәнен кешеләрҙең унда йәшәү урынына көнөнә ике сәғәт юлда йөрөүҙе хуп күреүенән аңларға була.
Кремний үҙәнен еңел генә уҙып китергә мөмкин булған тағы бер өлкә — йәмәғәт транспорты. Уның буйынан-буйына тимер юл үтә, һәм Америка стандарттары буйынса ул насар түгел. Йәғни, япондар йәки европалылар өсөн был өсөнсө донъя иленән бер нәмә кеүек күренер ине.
Үҙегеҙҙең кремний үҙәненә йәлеп итергә теләгән кешеләр поезд, велосипед һәм йәйәү йөрөргә ярата. Шуға күрә Американы еңергә теләһәгеҙ, автомобилдәрҙе иң һуңғы урынға ҡуйған ҡала проектлағыҙ. Американың теләһә ҡайһы ҡалаһы быны эшләүгә баҙнат иткәнсе әле күп ваҡыт үтәсәк.
Капитал үҫешенә һалымдар
Американы милли кимәлдә еңеү өсөн эшләрлек тағы бер нисә нәмә бар. Шуларҙың береһе — капитал үҫешенә (capital gains) һалымдарҙы кәметеү. Керем һалымының иң түбәне булыуы хәлләткес түгел һымаҡ, сөнки уның өҫтөнлөгөн файҙаланыу өсөн кешеләргә күсергә тура килә. [7] Әгәр капитал үҫеше ставкалары үҙгәрһә, һеҙ үҙегеҙ түгел, ә активтарығыҙҙы күсерәһегеҙ, шуға күрә үҙгәрештәр баҙар тиҙлегендә сағыла. Ставка ни тиклем түбән булһа, күсемһеҙ милек, облигациялар йәки дивиденд килтереүсе акциялар менән сағыштырғанда үҫеүсе компанияларҙың акцияларын һатып алыу шул тиклем арзаныраҡ.
Шуға күрә стартаптарҙы дәртләндерергә теләһәгеҙ, капитал үҫешенә ставканы түбән тоторға кәрәк. Әммә сәйәсмәндәр бында ике ут араһында ҡала: йә капитал үҫеше ставкаһын түбәнәйтеп, «байҙарға ташламалар яһауҙа» ғәйепләнеү, йә уны юғары яһап, үҫеүсе компанияларҙы инвестиция капиталынан мәхрүм итеү. Гэлбрейт әйткәнсә, сәйәсәт — оҡшамаған менән һәләкәтле араһында һайлау ул. Егерменсе быуатта күп кенә хөкүмәттәр һәләкәтлеһе менән эксперимент яһаны; хәҙер иһә бары тик оҡшамаған яғына ынтылыш бар кеүек.
Ҡыҙығы шунда, хәҙерге лидерҙар — капитал үҫешенә нуль һалымы булған Бельгия кеүек Европа илдәре.
Иммиграция
АҠШ-ты еңергә мөмкин булған тағы бер урын — аҡыллыраҡ иммиграция сәйәсәте. Бында бик ҙур уңыштарға өлгәшергә була. Кремний үҙәндәре кешеләрҙән тора, онотмағыҙ.
Программа тәьминәте Windows-та эшләгән компания кеүек үк, хәҙерге Кремний үҙәнендәге кешеләр ҙә АҠШ-тың иммиграция хеҙмәте (INS) етешһеҙлектәрен бик яҡшы аңлай, әммә бер нимә лә эшләй алмай. Улар платформаның әсирҙәре.
Американың иммиграция системаһы бер ҡасан да яҡшы эшләмәне, ә 2001 йылдан алып уға тағы паранойя өҫтәлде. Америкаға килергә теләгән аҡыллы кешеләрҙең ниндәй өлөшө бында инә ала һуң? Яртыһы ла инә алмайҙыр, тип шикләнәм. Был тигәнең, әгәр бөтә аҡыллы кешеләрҙе индергән көнәркәш технология үҙәген булдырһағыҙ, һеҙ шунда уҡ донъяның иң шәп таланттарының яртыһынан күберәген бушлай аласаҡһығыҙ тигәнде аңлата.
АҠШ-тың иммиграция сәйәсәте стартаптар өсөн бигерәк тә яраҡһыҙ, сөнки ул 1970-се йылдарҙағы эш моделен сағылдыра. Ул яҡшы техник белгестәрҙең юғары белеме булырға тейеш һәм эшләү тигәнде ҙур компанияла эшләү тип күҙаллай.
Әгәр ҙә юғары белемегеҙ булмаһа, һеҙ ғәҙәттә программалаусыларға бирелә торған H1B визаһын ала алмайһығыҙ. Әммә Стив Джобс, Билл Гейтс һәм Майкл Делл кеүектәрҙе ситтә ҡалдырған һынау яҡшы була алмай. Бынан тыш, һеҙ үҙ компанияғыҙҙа эшләү өсөн виза ала алмайһығыҙ, ә бары тик башҡа берәүҙең ялланма хеҙмәткәре булараҡ ҡына ала алаһығыҙ. Әгәр гражданлыҡ алырға ғариза бирергә теләһәгеҙ, стартапта бөтөнләй эшләргә баҙнат итмәйәсәкһегеҙ, сөнки һеҙҙең бағыусығыҙ (спонсорығыҙ) бөлгөнлөккә төшһә, барыһын да яңынан башларға тура киләсәк.
Американың иммиграция сәйәсәте күпселек аҡыллы кешеләрҙе илгә индермәй, ә ҡалғандарын етештереүсәнлеге түбән эштәргә йүнәлтә. Быны күпкә яҡшыраҡ эшләүе еңел булыр ине. Иммиграцияға кадрҙар һайлап алыу (рекрутинг) кеүек ҡараһағыҙ нисек булырын күҙ алдына килтерегеҙ: әгәр һеҙ иң аҡыллы кешеләрҙе махсус эҙләп табып, уларҙы үҙ илегеҙгә саҡырыу өсөн аңлы рәүештә тырышлыҡ һалһағыҙ.
Иммиграция мәсьәләһен дөрөҫ хәл иткән ил ҙур өҫтөнлөккә эйә булыр ине. Был этапта һеҙ аҡыллы кешеләрҙе индерә торған иммиграция системаһы булдырыу аша ғына ла улар өсөн Мәккәгә әйләнә алыр инегеҙ.
Яҡшы вектор
Стартаптар туплана торған мөхит булдырыу өсөн ниҙәр эшләргә кәрәклегенә ҡараһағыҙ, уларҙың береһе лә ҙур ҡорбандар талап итмәй. Шәп университеттармы? Йәшәү өсөн уңайлы ҡалалармы? Гражданлыҡ иректәреме? Хеҙмәт тураһында һығылмалы ҡануниәтме? Аҡыллы кешеләрҙе индерә торған иммиграция сәйәсәтеме? Үҫеште дәртләндерә торған һалым ҡанундарымы? Кремний үҙәнен булдырыу өсөн илегеҙҙе емереү ҡурҡынысы аҫтына ҡуйырға кәрәкмәй бит; былар барыһы ла үҙенән-үҙе яҡшы нәмәләр.
Һәм, әлбиттә, шундай һорау тыуа: быны эшләмәҫкә үҙегеҙгә рөхсәт итә алаһығыҙмы? Мин маҡсатлы йәштәрҙең төп һайлауы башҡалар өсөн эшләү түгел, ә үҙ компанияһын асыу булған киләсәкте күҙ алдына килтерә алам. Бының мотлаҡ шулай буласағына ышанмайым, әммә хәҙерге тенденция ошо яҡҡа йүнәлгән. Әгәр киләсәк шундай булһа, стартаптары булмаған урындар, Сәнәғәт инҡилабын үткәреп ебәргәндәр кеүек, тотош бер аҙымға артта ҡаласаҡ.
Иҫкәрмәләр
[1] Сәнәғәт инҡилабы алдынан Англия донъяла иң бай ил ине инде. Бындай нәмәләрҙе сағыштырып булған тиклем, 1750 йылда Англияла йән башына тура килгән килем 1960 йылдағы Һиндостандағынан юғарыраҡ булған.
Дин, Филлис, The First Industrial Revolution, Cambridge University Press, 1965.
[2] Был Ҡытайҙа бер тапҡыр булғайны инде: Мин династияһы осоронда ил һарай бойороғо буйынса индустриалләшеүҙән баш тарта. Европаның бер өҫтөнлөгө шунда ине: унда быны эшләй алырлыҡ ҡөҙрәтле бер генә хөкүмәт тә юҡ ине.
[3] Әлбиттә, Фейнман менән Диоген бер-береһенә яҡын традицияларҙан булған, әммә Конфуций, әҙәпле булһа ла, уға нимә тураһында уйларға кәрәклеген әйтеүҙәренә һис кенә лә юл ҡуймаған.
[4] Оҡшаш сәбәптәр арҡаһында Израилдә кремний үҙәнен булдырырға тырышыу өмөтһөҙ эш булыуы ихтимал. Йәһүдтәр унда бөтөнләй күсмәү урынына, бары тик йәһүдтәр генә унда күсәсәк, ә минеңсә, бары тик йәпондарҙан ғына булдырып булмаған кеүек, бары тик йәһүдтәрҙән генә лә кремний үҙәнен ҡороп булмай.
(Был был төркөмдәрҙең сифаттары тураһында түгел, ә бары тик уларҙың һаны хаҡында ғына иҫкәртеү. Йәпондар донъя халҡының яҡынса 2%-ын, ә йәһүдтәр яҡынса 0,2%-ын тәшкил итә.)
[5] Бөтә донъя банкы мәғлүмәттәре буйынса, Германия компаниялары өсөн башланғыс капитал талабы йән башына тура килгән килемдең 47,6%-ын тәшкил итә. Их, исмаһам.
Бөтә донъя банкы, Doing Business in 2006, http://doingbusiness.org
[6] ХХ быуаттың күп өлөшөндә европалылар 1914 йылдың йәйенә гүйә төш донъяһында йәшәгәндәй артҡа боролоп ҡаранылар. 1914 йылға тиклемге осорҙо татлы төш тип атағанға ҡарағанда, унан һуңғы йылдарҙы ҡурҡыныс баҫыу (ҡара баҫыу) тип атау дөрөҫөрәк (йәки, исмаһам, шундай уҡ дөрөҫ) күренә. Европалылар бары тик американдарға хас тип һанаған оптимизмдың күбеһе — уларҙың 1914 йылда үҙҙәре кисергән тойғоһо ғына.
[7] Эштәр яйһыҙлана башлаған сик яҡынса 50% самаһы һымаҡ. Бынан юғарыраҡ булғанда кешеләр һалымдан ҡасыу тураһында етди уйлана башлай. Сәбәбе шул: һалымдан ҡасыуҙан килгән файҙа гиперекспоненциаль рәүештә үҫә (0 < x < 1 булғанда x/1-x). Әгәр килем һалымы ставкаһы 10% булһа, Монакоға күсеү һеҙгә ни бары 11%-ҡа күберәк килем бирер ине, был хатта өҫтәмә сығымдарҙы ла ҡапламаҫ ине. Әгәр ул 90% булһа, һеҙ ун тапҡырға күберәк килем алыр инегеҙ. Ә 70-се йылдарҙа Британияла ҡыҫҡа ваҡытҡа булған кеүек 98% тәшкил итһә, Монакоға күсеү һеҙгә илле тапҡырға күберәк килем бирер ине. 70-се йылдарҙағы Европа хөкүмәттәренең был кәкре һыҙыҡты бер ҡасан да һыҙып ҡарамағаны бик ихтимал.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквеллға, Маттиас Феллейзенға, Джессика Ливингстонға, Роберт Моррисҡа, Нил Римерға, Хьюз Стейниерға, Брэд Темплтонға, Фред Уилсонға һәм Стивен Вольфрамға, шулай уҡ сығыш яһарға саҡырғаны өсөн Эд Думбиллға рәхмәтемде белдерәм.