(Бу эссе Xtech конференциясендәге чыгышка нигезләнгән.)
Стартаплар кластерлар булып барлыкка килә. Силикон үзәнендә һәм Бостонда алар бик күп, ә Чикаго яки Майамида бик аз. Стартаплар үсешен теләгән һәр илгә бу кластерларның барлыкка килүенә сәбәп булган шартларны яңадан булдырырга туры киләчәк.
Мин аның рецепты – акыллы кешеләр ярата торган шәһәрчек янындагы шәп университет, дип раслаган идем. Әгәр сез бу шартларны АКШ эчендә булдырсагыз, су тамчылары салкын тимер өстендә конденсацияләнгән кебек үк, стартаплар да котылгысыз рәвештә барлыкка киләчәк. Ләкин башка илдә Силикон үзәнен кабатлау өчен нәрсә кирәклеге турында уйланганда, АКШ-ның аеруча дымлы мохит булуы аңлашыла. Монда стартаплар күпкә җиңелрәк ясала.
Башка илдә силикон үзәнен булдырырга тырышу – һич тә өметсез эш түгел. Силикон үзәненә тиңләшергә генә түгел, аны узып китәргә дә мөмкинлек бар. Ләкин моны эшлисегез килсә, стартапларның нәкъ Америкада булудан нинди өстенлекләр алуын аңларга тиешсез.
1. АКШ иммиграциягә юл ача.
Мәсәлән, Силикон үзәнен Япониядә кабатлау мөмкин булуына шикләнәм, чөнки Силикон үзәненең иң үзенчәлекле якларының берсе – иммиграция. Андагы кешеләрнең яртысы акцент белән сөйләшә. Ә японнар иммиграцияне яратмый. Япон силикон үзәнен ничек ясау турында уйлаганда, алар аңсыз рәвештә моны бары тик японнардан гына торган үзән ясау дип күз алдына китерәләрдер сыман. Сорауны болай кую, мөгаен, уңышсызлыкка дучар итәчәк.
Силикон үзәне акыллы һәм дәртле кешеләр өчен мәккә булырга тиеш, ә кешеләрне кертмичә торып, мәккә булдырып булмый.
Әлбәттә, Американың Япониягә караганда иммиграциягә ачыграк булуы – әллә ни зур казаныш түгел. Иммиграция сәясәте – көндәшләр яхшырак нәтиҗәгә ирешә алырлык бер өлкә.
2. АКШ – бай ил.
Киләчәктә Һиндстан Силикон үзәненә көндәш булдырыр дип күз алдына китерә алам. Аларда тиешле кешеләр барлыгы көн кебек ачык: моны хәзерге Силикон үзәнендәге һиндләрнең саныннан ук күреп була. Һиндстанның төп проблемасы – аның әле һаман бик хәерче булуында.
Хәерче илләрдә без гадәти дип санаган нәрсәләр җитми. Һиндстанга барган бер таныш кызым тимер юл вокзалындагы баскычтан егылып, тубыгын имгәтте. Нәрсә булганын карарга борылгач, ул баскыч басмаларының барысы да төрле биеклектә икәнен күргән. Индустриаль илләрдә без гомеребез буе баскычлардан йөрибез һәм моның турында уйламыйбыз да, чөнки андый баскычны төзүгә юл куймый торган инфраструктура бар.
АКШ беркайчан да бүгенге кайбер илләр кебек үк хәерче булмаган. Америка шәһәрләренең урамнарында беркайчан да теләнчеләр көтүе кайнамаган. Шуңа күрә бездә теләнчеләр чорыннан алып силикон үзәне чорына кадәр барып җитү өчен нәрсә кирәклеге турында мәгълүмат юк. Алар икесе берьюлы яши аламы, әллә силикон үзәне барлыкка килгәнче билгеле бер база байлык булырга тиешме?
Минемчә, икътисад эволюциясенең билгеле бер тизлек чиге бар. Икътисад кешеләрдән тора, ә карашлар исә һәр буында билгеле бер күләмдә генә үзгәрә ала. [1]
3. АКШ (әлегә) полиция дәүләте түгел.
Силикон үзәнен булдырырга тели торган тагын бер ил – Кытай. Ләкин аларның да моны әле булдыра алуына шикләнәм. Кытай һаман да полиция дәүләтенә охшаган, һәм хәзерге идарәчеләр алдагыларга караганда мәгърифәтлерәк күренсә дә, хәтта мәгърифәтле деспотизм да сезне бөек икътисади держава булу юлының бер өлешенә генә китерә аладыр.
Ул сезгә башка җирдә проектланган әйберләрне җитештерү өчен заводлар бирә ала. Ләкин ул проектлаучыларны бирә аламы? Халык хөкүмәтне тәнкыйтьли алмаган җирдә иҗади фикерләү чәчәк ата аламы? Иҗади фикерләү – сәер фикерләргә ия булу дигән сүз, ә сәясәт турында сәер фикерләрең булмыйча торып, технология турында сәер фикерләргә ия булу кыен. Һәм ни генә булмасын, күп кенә техник фикерләрнең сәяси әһәмияте бар. Шуңа күрә үзгә фикерне кыссагыз, аның каршы басымы техник өлкәләргә дә таралачак. [2]
Сингапур да шундый ук проблема белән очрашыр иде. Сингапур стартапларны хуплауның никадәр мөһим булуын бик яхшы аңлый сыман. Ләкин хөкүмәтнең дәртле тыкшынуы портның нәтиҗәле эшләвен тәэмин итә алса да, ул стартапларны юктан бар итә алмый. Сагызны тыйган дәүләткә Сан-Франциско кебек шәһәр булдыру өчен әле озын юл үтәргә кирәк.
Ә сезгә Сан-Франциско кирәкме соң? Инновацияләргә индивидуализм урынына буйсыну һәм хезмәттәшлек аша бара торган башка бер юл юк микән? Бәлки бардыр, ләкин мин юк дип бәс тотар идем. Иң хыялый кешеләр, кайчан һәм кайда гына яшәмәсеннәр, ниндидер бер тырпаеп торган бәйсезлеккә ия кебек. Сез моны Диогенның Искәндәргә үзенең кояшын капламаска кушуында да, ике мең елдан соң Фейнманның Лос-Аламостагы сейфларны ватып ачуында да күрә аласыз. [3] Бай фантазияле кешеләр иярүче дә, җитәкче дә булырга теләми. Һәркем үзе теләгәнен эшләгәндә алар иң нәтиҗәле була.
Гыйбрәтлесе шул: барлык бай илләр арасында нәкъ менә АКШ соңгы вакытта гражданлык ирекләрен иң нык югалтты. Ләкин мин әлегә артык борчылмыйм. Хәзерге хакимият киткәч, Америка мәдәниятенең табигый ачыклыгы яңадан торгызылыр дип өметләнәм.
4. Америка университетлары яхшырак.
Силикон үзәнен башлап җибәрү өчен шәп университет кирәк, ә әлегә АКШ-тан читтә алар бик аз. Мин компьютер белеме өлкәсендәге берничә америкалы профессордан Европадагы нинди университетлар иң хөрмәтле дип сорадым, һәм аларның барысы да диярлек "Кембридж" дип әйтте, аннары башкаларын искә төшерергә тырышып, озак кына тотлыгып тордылар. Башка илләрдә, ким дигәндә технология буенча, Американың иң яхшы уку йортлары белән чагыштырырлык университетлар күп түгел кебек.
Кайбер илләрдә бу – максатчан сәясәт нәтиҗәсе. Германия һәм Нидерланд хөкүмәтләре, бәлки элитаризмнан куркыптыр, барлык университетларның да сыйфат буенча якынча тигез булуын тәэмин итәргә тырыша. Моның тискәре ягы – берсенең дә үтә яхшы булмавы. Иң яхшы профессорлар, АКШ-тагы кебек бер урында туплану урынына, сибелгән. Бу, мөгаен, аларның нәтиҗәлелеген киметә, чөнки аларны рухландырырлык яхшы хезмәттәшләре юк. Бу шулай ук чит илләрдән талантларны үзенә җәлеп итә торган һәм тирәсендә стартаплар барлыкка китерә торган мәккә ролен үтәрлек бер генә университетның да булмавын аңлата.
Германия очрагы аеруча сәер. Хәзерге заман университетын алманнар уйлап тапкан, һәм 1930 елларга кадәр аларныкы дөньяда иң яхшысы булган. Хәзер исә аларда аерылып торган бер генә уку йорты да юк. Бу хакта уйланып утырганда мин: "1930 елларда яһүдләрне куып чыгарганнан соң Германия университетларының ни өчен түбән тәгәрәвен аңлыйм. Ләкин хәзергә инде алар элеккеге хәленә кайтырга тиеш иде бит", – дип уйлап куйдым. Аннары аңладым: бәлки, кайта алмаслар да. Германиядә яһүдләр бик аз калган, һәм мин белгән күпчелек яһүд анда күченергә теләмәс иде. Әгәр сез теләсә кайсы бөек Америка университетын алсагыз һәм аннан яһүдләрне алып ташласагыз, бик зур бушлыклар калыр иде. Шуңа күрә Германиядә силикон үзәне булдырырга тырышу өметсез эш булырга мөмкин, чөнки сез нигез буларак кирәкле дәрәҗәдәге университетны булдыра алмаячаксыз. [4]
АКШ университетларының үзара көндәшлек итүе табигый, чөнки аларның күбесе хосусый. Америка университетларының сыйфатын кабатлау өчен сезгә моны да кабатларга туры килер, мөгаен. Әгәр университетлар үзәк хөкүмәт карамагында булса, сәяси сатулашулар аларны уртачалык дәрәҗәсенә төшерәчәк: яңа Х институты тиешле җирдә түгел, ә абруйлы сәясәтченең сайлау округындагы университетта барлыкка киләчәк.
5. Америкада кешеләрне эштән азат итеп була.
Минемчә, Европада стартаплар булдыру юлындагы иң зур каршылыкларның берсе – эшкә яллауга булган караш. Мәгълүм катгый хезмәт кануннары һәр компаниягә зыян сала, ләкин стартапларга аеруча нык тәэсир итә, чөнки стартапларның бюрократик ыгы-зыгыга сарыф итәрлек вакыты бөтенләй юк.
Кешеләрне эштән азат итүнең кыенлыгы стартаплар өчен аеруча зур проблема, чөнки аларда беркемне дә алыштырырлык запас юк. Һәр кеше үз эшен яхшы башкарырга тиеш.
Ләкин проблема ниндидер бер стартапның кирәкле кешене эштән чыгара алмавында гына түгел. Барлык тармакларда һәм илләрдә эшнең нәтиҗәлелеге белән эш урынының тотрыклылыгы арасында көчле кире бәйләнеш бар. Актерлар һәм режиссерлар һәр фильм ахырында эштән бушатыла, шуңа күрә аларга һәрвакыт югары дәрәҗә күрсәтергә туры килә. Яшь профессорлар, әгәр университет аларга даими урын (tenure) бирмәсә, берничә елдан соң гадәттә эштән чыгарыла. Профессиональ спортчылар, нибары ике уенда начар уйнасалар да, алмаштырылачакларын белә. Шкалының икенче башында (ким дигәндә АКШ-та) – автомобиль заводы эшчеләре, Нью-Йорк мәктәпләре укытучылары һәм дәүләт хезмәткәрләре тора, аларны эштән чыгару мөмкин түгел диярлек. Бу тенденция шулкадәр ачык, аны күрмәү өчен махсус сукыр булырга кирәк.
Нәтиҗәлелек барысы да түгел, дисезме? Яхшы, ә автомобиль эшчеләре, мәктәп укытучылары һәм дәүләт хезмәткәрләре актерларга, профессорларга һәм профессиональ спортчыларга караганда бәхетлерәкме?
Аурупаның җәмәгатьчелек фикере нәтиҗәлелекне чыннан да мөһим санаган тармакларда кешеләрне эштән җибәрүгә күз йома ала, күрәсең. Кызганычка каршы, алар хәзергә кадәр чынлап борчылган бердәнбер тармак – футбол. Ләкин бу да булса үрнәк булып тора.
6. Америкада хезмәт яллану белән азрак тәңгәлләштерелә.
Европа һәм Япония кебек традиционрак урыннардагы проблема эшкә яллау кануннарыннан тирәнрәк ята. Алар чагылдырган караш тагын да куркынычрак: эшче – эш бирүче аны якларга тиеш булган ниндидер бер хезмәтче. Элек Америкада да шулай иде. 1970 елда сез зур компаниягә эшкә керергә һәм, яхшысы шул, гомерегез буе шунда эшләргә тиеш идегез. Моның өчен компания сезнең турында кайгырта иде: алар сезне эштән җибәрмәскә тырыша, медицина чыгымнарыгызны каплый һәм картлык көнегездә тәэмин итә иде.
Әкренләп мәшгульлек мондый патерналистик төсмерләрдән арынып, гади генә икътисади алмашуга әйләнеп килә. Ләкин яңа модельнең әһәмияте стартапларның үсешен җиңеләйтүдә генә түгел. Минемчә, иң мөһиме – ул кешеләргә стартаплар башлап җибәрүне җиңеләйтә.
Хәтта АКШ-та да көллиятне тәмамлаган яшьләрнең күбесе, кемнеңдер ялланган хезмәткәре булмыйча торып нәтиҗәле эшләп булмый дигәндәй, һаман да эшкә урнашырга тиешбез дип уйлый. Ләкин хезмәтне эшкә яллану белән никадәр аз тәңгәлләштерсәгез, стартап башлап җибәрү шулкадәр җиңелрәк булачак. Үз карьерагызны бер эш бирүчегә гомерлек хезмәт итү дип түгел, ә төрле хезмәт төрләренең бер-бер артлы тезелүе дип күрсәгез, үз бизнесыгызны башлау куркынычы кими, чөнки сез бөтен нәрсәне ташламыйсыз, бары тик бер өлешне генә алыштырасыз.
Иске карашлар шулкадәр көчле ки, хәтта иң уңышлы стартап нигезләүчеләргә дә аларга каршы көрәшергә туры килде. Apple оешканнан соң бер ел узгач та, Стив Возняк әле HP-дан китмәгән иде. Ул һаман да гомере буе шунда эшләргә ниятләде. Һәм Джобс Apple-га җитди венчур инвестицияләре бирергә риза булган кеше тапкач, ләкин Вознякның китүе шарты куелгач, ул башта баш тартты; үзенең Apple I һәм Apple II компьютерларын HP-да эшләгәндә проектлавын һәм алга таба да шулай дәвам итә алмаска бернинди сәбәп юклыгын алга сөрде.
7. Америка артык вакчыл түгел.
Бизнесны көйләүче ниндидер кануннар булса, башлангыч фазадагы стартапларның күбесе аларны бозачак дип шикләнмичә әйтә аласыз, чөнки алар кануннарны белми һәм аларны өйрәнергә вакытлары да юк.
Мәсәлән, Америкадагы күп кенә стартаплар бизнес алып бару кануни булмаган урыннарда башлана. Hewlett-Packard, Apple һәм Google – барысы да гаражлардан башланды. Күп кенә башка стартаплар, шул исәптән безнеке дә, башта фатирларда эшләп китте. Әгәр андый эшләргә каршы кануннар чыннан да кырыс үтәлсә, стартапларның күбесе бөтенләй барлыкка килмәс иде.
Вакчылрак илләрдә бу проблема булырга мөмкин. Әгәр Хьюлетт белән Паккард Швейцариядәге гаражларында электроника компаниясе ачарга тырышсалар, күршедәге карчык алар турында шундук шәһәр хакимиятенә хәбәр итәр иде.
Ләкин башка илләрдәге иң зур проблема – компанияне теркәү өчен генә дә кирәк булган көчтер, мөгаен. Минем бер танышым 90 нчы еллар башында Германиядә компания ачты һәм, башка күп кенә кагыйдәләр белән беррәттән, теркәлү өчен 20 000 доллар капитал кирәклеген белеп шаккатты. Мин бу язманы Apfel ноутбугында язмыйм икән, моның бер сәбәбе шул. Джобс белән Возняк VW микроавтобусын һәм HP калькуляторын сатып кына финансланган компания өчен андый акча таба алмас иде. Без дә Viaweb компаниясен башлый алмас идек. [5]
Стартапларны үстерергә теләгән хөкүмәтләргә бер киңәш: булган стартапларның тарихын укыгыз, аннары шул ук хәл сезнең илегездә ничек булыр иде дип күз алдына китерегез. Apple-ны юкка чыгара алырлык берәр нәрсәгә юлыккач, аны юк итегез.
Стартаплар – ул маргиналь күренеш. Аларны ярлылар һәм куркаклар башлый; алар кырый урыннарда һәм буш вакытта башлана; аларны бөтенләй башка нәрсә белән шөгыльләнергә тиешле кешеләр башлый; һәм алар бизнес булса да, нигезләүчеләре еш кына бизнес турында бернәрсә дә белми. Яшь стартаплар бик нәзек була. Кырыйларын кырыс кискән җәмгыять аларның барысын да юк итәчәк.
8. Американың эчке базары зур.
Стартапны башлангыч чорда яшәтә торган нәрсә – үзләренең беренче продуктын чыгару өмете. Шуңа күрә уңышлы стартаплар беренче версияне мөмкин кадәр гади итәләр. АКШ-та алар гадәттә җирле базар өчен генә берәр нәрсә ясаудан башлыйлар.
Бу Америкада эшли, чөнки җирле базар – 300 миллион кеше. Швециядә бу алай яхшы эшләмәс иде. Кечкенә илдә стартапның бурычы катлаулырак: алар башыннан ук халыкара дәрәҗәдә сатарга тиеш.
Европа Берлеге өлешчә бердәм, зур эчке базарны охшату өчен төзелгән иде. Проблема шунда: анда яшәүчеләр һаман да күп төрле телләрдә сөйләшә. Шуңа күрә Швециядәге программа тәэминаты стартапы АКШ-тагы белән чагыштырганда һаман да оттыра, чөнки аларга башыннан ук интернационализация белән шөгыльләнергә туры килә. Европада соңгы вакыттагы иң танылган стартап – Skype'ның табигый рәвештә халыкара булган проблема өстендә эшләве бик мәгънәле.
Ләкин, яхшыгамы яисә ямангамы, Европа берничә дистә елдан соң бер телдә сөйләшәчәк кебек тоела. 1990 елда мин Италиядә студент булганда, инглизчә сөйләшүче итальяннар бик аз иде. Хәзер исә барлык укымышлы кешеләр аны белергә тиеш кебек – ә европалылар укымышсыз булып күренергә яратмый. Бу, мөгаен, тыелган темадыр, ләкин хәзерге тенденцияләр дәвам итсә, француз һәм алман телләре ахыр чиктә ирланд һәм люксембург телләре язмышын кабатлаячак: аларда өйдә һәм сәер милләтчеләр генә сөйләшәчәк.
9. Америкада венчур финанславы бар.
Америкада стартапларны башлап җибәрү җиңелрәк, чөнки финанслау табу җиңелрәк. Хәзер АКШ-тан читтә дә берничә венчур фонды бар, ләкин стартапларны финанслау венчур фирмаларыннан гына килми. Иң мөһим чыганак – ул шәхси «фәрештә» инвесторлардан (angel investors) алынган акча, чөнки ул шәхсирәк һәм процессның иртәрәк этабында килә. Әгәр Google башта Энди Бехтольшаймнан йөз мең доллар алмаган булса, венчур фондларыннан миллионнар җыярлык дәрәҗәгә беркайчан да җитмәс иде, бәлки. Ә ул аларга ярдәм итә алды, чөнки Sun компаниясенә нигез салучыларның берсе иде. Бу өлге стартап үзәкләрендә даими кабатлана. Нәкъ менә шушы модель аларны стартап үзәкләре итә дә.
Яхшы хәбәр шул: процессны кузгатып җибәрү өчен, бары тик шул беренче берничә стартапны уңышлы башлап җибәрү дә җитә. Әгәр нигезләүчеләр баегач та читкә китмәсәләр, алар яңа стартапларны үзеннән-үзе диярлек финанслаячак һәм дәртләндерәчәк.
Начар хәбәр исә шул: бу цикл бик әкрен бара. Стартап нигезләүче фәрештә инвестор булып җитлексен өчен уртача биш ел кирәктер, мөгаен. Һәм хөкүмәтләр үз акчаларын биреп, булган фирмалардан кешеләрне җәлеп итеп, җирле венчур фондларын оештыра алсалар да, фәрештә инвесторларны бары тик табигый үсеш кенә барлыкка китерә ала.
Айткәнчә, Американың хосусый университетлары – венчур капиталының шулкадәр күп булуының бер сәбәбе. Венчур фондларындагы акчаның зур өлеше аларның максатлы капиталларыннан (endowments) килә. Шулай итеп, хосусый университетларның тагын бер өстенлеге – ил байлыгының шактый өлеше мәгърифәтле инвесторлар тарафыннан идарә ителүендә.
10. Америка карьера сайлауда динамик типлаштыруга ия.
Башка индустриаль илләр белән чагыштырганда, АКШ кешеләрне карьерага юнәлтү буенча системасызрак. Мәсәлән, Америкада кешеләр медицина мәктәбенә барырга көллиятне тәмамлаганчы карар кылмыйлар. Европада исә алар моны гадәттә өлкән сыйныфларда ук хәл итә.
Аурупа карашы һәр кешенең бердәнбер, билгеле бер һөнәре бар дигән иске фикерне чагылдыра – бу исә һәр кешенең тормышта табигый "урыны" бар дигән фикергә бик якын. Әгәр бу дөрес булса, иң нәтиҗәле план – һәр кешенең үз урынын мөмкин кадәр иртәрәк ачыклау булыр иде, шулай итеп алар үзләренә туры килә торган белем ала алыр иде.
АКШ-та барысы да очраклырак. Ләкин икътисад сыекрак, хәрәкәтчәнрәк була барган саен, бу өстенлеккә әйләнә, нәкъ төгәл билгеләнмәгән мәсьәләләр өчен динамик типлаштыру статиктан яхшырак эшләгән кебек. Бу стартапларга аеруча кагыла. "Стартап нигезләүче" – мәктәп укучысы сайлый торган карьера түгел. Шул яшьтә сорасагыз, кешеләр консерватив сайлау ясаячак. Алар инженер, табиб яки юрист кебек яхшы аңлашылган һөнәрләрне сайлаячак.
Стартаплар – кешеләр алдан планлаштырмаган әйбер, шуңа күрә сез аларны карьера карарларын юл уңаеннан кабул итү гадәти булган җәмгыятьтә күбрәк табачаксыз.
Мәсәлән, теоретик яктан PhD программасының максаты – сезне фәнни эзләнүләр алып барырга өйрәтү. Ләкин, бәхеткә, АКШ-та бу – артык кырыс үтәлми торган тагын бер кагыйдә. АКШ-та компьютер фәннәре буенча аспирантурадагы кешеләрнең күбесе анда бары тик күбрәк белергә теләгән өчен генә укый. Алар аннан соң нәрсә эшләячәкләрен әле хәл итмәгән. Шуңа күрә Америка аспирантуралары бик күп стартаплар китереп чыгара, чөнки студентлар фәнгә китмәсәләр, үзләрен уңышсызлыкка очраган дип хис итмиләр.
Американың "көндәшлеккә сәләтлелеге" өчен борчылучылар еш кына дәүләт мәктәпләренә күбрәк акча сарыф итәргә тәкъдим итә. Ләкин, бәлки, Американың начар дәүләт мәктәпләренең яшерен бер өстенлеге бардыр. Алар шулкадәр начар булганга, балалар көллиятне көтү позициясен ала. Мин үзем шулай эшләдем; мин шулкадәр аз белем алуымны аңлый идем, хәтта нинди сайлаулар барлыгын да белми идем, алар арасыннан берсен сайлау турында әйтмим дә. Бу күңелсез, әлбәттә, ләкин ким дигәндә фикерләүне киң сакларга мәҗбүр итә.
Әгәр миңа АКШ-тагы кебек начар мәктәпләр һәм яхшы университетлар белән, күпчелек башка индустриаль илләр кебек яхшы мәктәпләр һәм начар университетлар арасында сайларга туры килсә, мин һичшиксез АКШ системасын сайлар идем. Һәркем үзен уңышсыз бала чак даһие итеп тойганчы, соң ачылган талант итеп тойсын.
Карашлар
Бу исемлектә күренми торган бер мөһим нәрсә бар: Америка халкының карашы. Американнар эшмәкәрлерәк һәм тәвәккәлрәк дип әйтәләр. Ләкин Америка моңа монополия тотмый. Һиндләр белән кытайлар да бик эшмәкәр кебек күренә, бәлки американнардан да ныграктыр.
Кайберәүләр аурупалыларның дәрт-хәрәкәте азрак ди, ләкин мин моңа ышанмыйм. Минемчә, Европаның проблемасы батырлык җитмәүдә түгел, ә үрнәкләр җитмәүдә.
Хәтта АКШ-та да иң уңышлы стартап нигезләүчеләр еш кына үз компаниясен башлап җибәрү фикереннән башта бик курыккан техник белгечләр була. Типик америкалы дип күз алдына китерелгән ачык күңелле экстравертлар алар арасында бик аз. Алар гадәттә бу эшне башкарган кешеләрне очратып, үзләренең дә булдыра алачакларын аңлагач кына стартап башларга кирәкле энергия таба алалар.
Минемчә, Европа хакерларын тоткарлаучы нәрсә – бары тик аларның моны эшләгән кешеләрне күп очратмавында. Сез бу аерманы хәтта АКШ эчендә дә күрә аласыз. Стэнфорд студентлары Йель студентларына караганда эшмәкәррәк, ләкин холкындагы аерма аркасында түгел; Йель студентларының үрнәкләре генә азрак.
Европа белән АКШ-та амбицияләргә төрлечә караш барлыгын таныйм. АКШ-та үз амбицияләреңне ачык күрсәтү гадәти санала, ә Европаның күпчелек өлешендә – юк. Ләкин бу европалыларның асыл сыйфаты була алмый; европалыларның узган буыннары американнар кебек үк амбицияле иде. Нәрсә булды соң? Минем фаразым шул: егерменче гасырның беренче яртысында амбицияле кешеләр кылган дәһшәтле гамәлләр аркасында амбиция абруен югалтты. Хәзер мактану модада түгел. (Хәзер дә бик амбицияле алман образы ниндидер хисләр кузгата бит, шулай түгелме?)
Егерменче гасыр фаҗигаләре Аурупа карашларына тәэсир итмәсә, бу сәер булыр иде. Мондый вакыйгалардан соң оптимистик булу өчен вакыт кирәк. Ләкин амбиция – кеше табигате. Әкренләп ул яңадан күтәреләчәк. [6]
Ничек яхшырак эшләргә
Бу исемлек белән мин Американы стартаплар өчен иң камил урын дип әйтергә теләмим. Ул әлегә иң яхшы урын, ләкин сайланма базасы кечкенә, ә "әлегә" дигән вакыт бик кыска. Тарихи масштабларда караганда, хәзер бездә булган нәрсә – бары тик прототип кына.
Шуңа күрә Силикон үзәненә көндәшегез җитештергән продуктка караган кебек карыйк. Сез аның нинди йомшак якларыннан файдалана аласыз? Кулланучыларга күбрәк ошый торган нәрсәне ничек ясарга? Бу очракта кулланучылар – сез үзегезнең силикон үзәнегезгә күченүләрен теләгән шул берничә мең иң мөһим кеше.
Барыннан да элек, Силикон үзәне Сан-Францискодан артык ерак урнашкан. Пало-Альто, беренче нокта, якынча утыз чакрым ераклыкта, ә хәзерге үзәк – кырык чакрым чамасы. Шуңа күрә Силикон үзәненә эшкә килүчеләр күңелсез сайлау алдында кала: я үзәннең кызыксыз бистәләрендә яшәргә, яки Сан-Францискода яшәп, һәр якка берәр сәгать юл газабы чигәргә.
Иң яхшысы – әгәр силикон үзәне кызыклы шәһәргә якынрак кына түгел, ә үзе дә кызыклы булса иде. Һәм монда яхшырту өчен мөмкинлекләр бик күп. Пало-Альто әллә ни начар түгел, ләкин шуннан соң төзелгән барлык нәрсә – полосалы үсешнең иң начар төре. Аның кеше күңелен никадәр төшерүен шуннан белеп була: күпме кеше анда яшәгәнче көненә ике сәгатен юлга корбан итәргә әзер.
Силикон үзәнен җиңел генә узып китә алырлык тагын бер өлкә – җәмәгать транспорты. Аның буйлап поезд йөри, һәм Америка стандартлары буенча ул начар түгел. Ягъни японнарга яки аурупалыларга ул өченче дөньядан берәр нәрсә кебек күренер иде.
Сез үз силикон үзәнегезгә җәлеп итәргә теләгән кешеләр поездда, велосипедта һәм җәяү йөрергә ярата. Шуңа күрә Американы җиңәргә теләсәгез, автомобильләрне соңгы урынга куя торган шәһәр проектлагыз. Теләсә кайсы Америка шәһәре үзен моңа мәҗбүр итә алганчы шактый вакыт узачак.
Капитал үсеше
Милли дәрәҗәдә Американы җиңәр өчен эшли ала торган тагын берничә нәрсә бар. Берсе – капитал үсешенә салымнарны киметү булыр иде. Иң түбән керем салымына ия булу артык мөһим түгел, чөнки аннан файдалану өчен кешеләр күченергә тиеш. [7] Әгәр капитал үсеше ставкалары үзгәрсә, сез үзегез түгел, ә активларыгыз күченә, шуңа күрә үзгәрешләр базар тизлегендә чагыла. Ставка никадәр түбән булса, күчемсез милек, облигацияләр яки дивидендлар өчен сатып алынган акцияләр белән чагыштырганда, үсә торган компанияләрнең акцияләрен сатып алу шулкадәр очсызрак була.
Шуңа күрә стартапларны кызыксындырырга теләсәгез, капитал үсешенә түбән ставка булырга тиеш. Ләкин сәясәтчеләр монда ике ут арасында кала: капитал үсеше ставкасын түбән итеп куйсаң, "байлар өчен салым ташламалары" ясауда гаепләнәсең, ә аны югары итсәң – үсүче компанияләрне инвестиция капиталыннан мәхрүм итәсең. Гэлбрейт әйткәнчә, сәясәт – күңелсез белән фаҗигале арасында сайлау дигән сүз. Егерменче гасырда күп кенә хөкүмәтләр фаҗигале юл белән тәҗрибә ясап карады; хәзер исә тенденция бары тик күңелсезгә таба бара кебек.
Сәер булса да, хәзер бу өлкәдә лидерлар – капитал үсешенә салым ставкалары нуль булган Бельгия кебек Аурупа илләре.
Иммиграция
АКШ-ны җиңә алырлык тагын бер өлкә – акыллырак иммиграция сәясәте. Монда бик зур файда алырга мөмкин. Силикон үзәннәре кешеләрдән тора, онытмагыз.
Программалары Windows астында эшләүче компания кебек, хәзерге Силикон үзәнендәгеләр дә INS (Иммиграция һәм натурализация хезмәте) кимчелекләрен бик яхшы белә, ләкин моның белән бернәрсә дә эшли алмый. Алар – платформаның әсирләре.
Американың иммиграция системасы беркайчан да яхшы оештырылмаган иде, ә 2001 елдан соң аңа өстәмә паранойя да кушылды. Америкага килергә теләгән акыллы кешеләрнең нинди өлеше монда керә ала соң? Хәтта яртысы да керер дип шикләнәм. Димәк, барлык акыллы кешеләрне кертә торган көндәш технология үзәге булдырсагыз, сез шундук дөньядагы иң яхшы талантларның яртысыннан артыгын бушлай аласыз дигән сүз.
АКШның иммиграция сәясәте стартаплар өчен аеруча уңайсыз, чөнки ул 1970 еллардагы эш моделен чагылдыра. Ул яхшы техник белгечләрнең югары белеме булырга тиеш һәм эшләү дигән сүз зур компаниядә эшләүне аңлата дип саный.
Әгәр сезнең югары белемегез юк икән, сез гадәттә программистларга бирелә торган H1B визасын ала алмыйсыз. Ләкин Стив Джобс, Билл Гейтс һәм Майкл Деллны читтә калдырган сынау яхшы була алмый. Өстәвенә, сез үз компаниягездә эшләү өчен виза ала алмыйсыз, бары тик башка берәүнең хезмәткәре булып эшләү өчен генә ала аласыз. Әгәр сез ватандашлыкка гариза бирергә теләсәгез, стартапта бөтенләй эшли алмыйсыз, чөнки спонсорыгыз ябылса, барысын да яңадан башларга туры киләчәк.
Американың иммиграция сәясәте иң акыллы кешеләрнең күбесен кертми, ә калганнарын нәтиҗәсез эшләргә юнәлтә. Моны яхшырту бик җиңел булыр иде. Күз алдыгызга китерегез: әгәр дә сез иммиграциягә рекрутингка караган кебек карасагыз — иң акыллы кешеләрне эзләп табып, аларның сезнең илгә килүенә аңлы рәвештә омтылсагыз?
Иммиграцияне дөрес юлга салган ил зур өстенлеккә ия булыр иде. Хәзерге вакытта акыллы кешеләрне кертә торган иммиграция системасына ия булу гына да сезне алар өчен мәккәгә әверелдерә ала.
Яхшы юнәлеш
Стартаплар туплана торган мохит тудыру өчен нәрсәләр эшләргә кирәклегенә карасагыз, аларның берсе дә зур корбан түгел. Шәп университетлар? Яшәү өчен уңайлы шәһәрләр? Гражданлык ирекләре? Эшкә урнашуның сыгылмалы кануннары? Акыллы кешеләрне кертә торган иммиграция сәясәте? Үсешне стимуллаштыручы салым кануннары? Кремний үзәненә ия булу өчен илегезне җимерү куркынычы астына куярга кирәкми; боларның барысы да үзләре үк яхшы нәрсәләр.
Һәм, әлбәттә, мондый сорау туа: сез моны эшләмичә кала аласызмы? Мин киләчәктә амбицияле яшьләр өчен башка берәүгә эшләүгә караганда үз компанияләрен башлау гадәти сайлау булачак бер вакытны күз алдыма китерә алам. Моның чыннан да шулай буласына тулысынча ышанып бетмим, ләкин тренд хәзер шуңа таба бара. Әгәр киләчәк шундый булса, стартаплары булмаган урыннар Сәнәгать инкыйлабын уздырып җибәргән илләр кебек, бер адым артта калачак.
Искәрмәләр
[1] Сәнәгать инкыйлабы бусагасында Англия инде дөньядагы иң бай ил иде. Мондый нәрсәләрне чагыштырып булган дәрәҗәдә, 1750 елда Англиядә җан башына төшкән керем 1960 елгы Һиндстанныкыннан югарырак булган.
Deane, Phyllis, The First Industrial Revolution, Cambridge University Press, 1965.
[2] Бу Кытайда Мин династиясе чорында инде бер тапкыр булган, ул чакта ил сарай әмере буенча сәнәгатьләшүдән баш тарткан. Аурупаның бер өстенлеге шунда иде: анда моны эшли алырлык дәрәҗәдә кодрәтле хөкүмәт юк иде.
[3] Әлбәттә, Фейнман һәм Диоген күрше традицияләрдән иде, ләкин Конфуций, әдәпле булса да, нәрсә уйларга кирәклеген үзенә кушуларын башкалардан кимрәк кабул итмәгән.
[4] Шул ук сәбәпләр аркасында Израилдә Кремний үзәнен булдырырга тырышу нәтиҗәсез эш булырга мөмкин. Анда яһүдләрнең күченмәве урынына, бары тик яһүдләр генә күченер иде, һәм мин бары тик яһүдләрдән генә торган Кремний үзәнен, бары тик японнардан гына торган кебек үк, төзеп булыр дип уйламыйм.
(Бу әлеге төркемнәрнең сыйфатлары турында искәрмә түгел, ә бары тик аларның саны турында. Японнар дөнья халык санының нибары 2% чамасын, ә яһүдләр якынча 0,2% тәшкил итә.)
[5] Бөтендөнья банкы мәгълүматлары буенча, Алмания компанияләре өчен башлангыч капитал таләбе җан башына төшкән керемнең 47,6% тәшкил итә. Менә сиңа мә.
World Bank, Doing Business in 2006, http://doingbusiness.org
[6] ХХ гасырның күпчелек өлешендә аурупалылар 1914 елның җәенә гүя бер төш дөньясында яшәгән кебек карадылар. 1914 елдан соңгы чорны төш дип атаганчы, аны кошмар (куркыныч төш) дип атау дөресрәк (яки ким дигәндә шуның кадәр үк дөрес) булыр иде. Аурупалылар бары тик америкалыларга хас дип саный торган оптимизмның күбесе — асылда аларның үзләре дә 1914 елда хис иткән нәрсә.
[7] Эшләр начарая башлаган нокта якынча 50% чамасы кебек. Шул чиктән арткач, кешеләр салымнан качу турында җитди уйлый башлый. Сәбәбе шул: салым түләүдән качуның файдасы гиперекспоненциаль рәвештә үсә (0 < x < 1 өчен x/1-x). Әгәр керем салымы ставкасы 10% булса, Монакога күчү сезгә нибары 11% күбрәк керем бирер иде, бу хәтта өстәмә чыгымнарны да капламас иде. Әгәр ул 90% булса, сез ун тапкыр күбрәк керем алыр идегез. Ә Британиядә 70 елларда кыска вакыт булган кебек 98% булса, Монакога күчү сезгә илле тапкыр күбрәк керем бирер иде. 70 еллардагы Аурупа хөкүмәтләре бу кәкрелекне беркайчан да сызып карамагандыр, мөгаен.
Моның караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквеллга, Маттиас Феллейзенга, Джессика Ливингстонга, Роберт Морриска, Нил Римерга, Хьюз Стейнирга, Брэд Темплтонга, Фред Уилсонга һәм Стивен Вольфрамга, шулай ук мине чыгыш ясарга чакырган өчен Эд Думбиллга рәхмәт белдерәм.