(Бұл эссе Xtech конференциясында жасалған баяндамаға негізделген.)
Стартаптар шоғырланып, кластер болып пайда болады. Кремний алқабы мен Бостонда олар өте көп, ал Чикаго немесе Майамиде аз. Стартаптарды қалайтын кез келген елге осы кластерлердің құрылуына не түрткі болса, соның бәрін қайта жаңғыртуға тура келетін шығар.
Мен бұған дейін мұның рецебі — ақылды адамдарға ұнайтын қаланың жанында орналасқан мықты университет деп айтқанмын. Егер бұл шарттарды АҚШ аумағында жасасаңыз, суық металл бетіне су тамшылары қалай жиналса, стартаптар да солай сөзсіз конденсацияланып, түзіле бастайды. Бірақ басқа бір елде Кремний алқабын қайта құру үшін не қажет екенін ойлағанымда, АҚШ-тың бұл тұрғыда ерекше «ылғалды» орта екені анық көрінеді. Мұнда стартаптар әлдеқайда оңай жиналады.
Басқа елде кремний алқабын құруға тырысу — ешқандай да үмітсіз іс емес. Тек Кремний алқабымен теңесіп қана қоймай, одан асып түсуге де мүмкіндік бар. Бірақ оған қол жеткізгіңіз келсе, стартаптардың Америкада болудан алатын артықшылықтарын түсінуіңіз керек.
1. АҚШ иммиграцияға рұқсат береді.
Мысалы, Жапонияда Кремний алқабын қайта жаңғырту мүмкін болатынына күмәнім бар, өйткені Кремний алқабының ең айрықша ерекшеліктерінің бірі — иммиграция. Ондағы адамдардың жартысы акцентпен сөйлейді. Ал жапондар иммиграцияны ұнатпайды. Жапондық кремний алқабын қалай жасау керектігін ойлағанда, олар бейсаналы түрде мәселені тек жапондардан ғана тұратын ортаны қалай құру керек деген тұрғыда қарастыратын сияқты. Сұрақты бұлай қою сәтсіздікке кепілдік беретін шығар.
Кремний алқабы ақылды және өршіл адамдар үшін меккеге айналуы керек, ал егер адамдарды ішке кіргізбесеңіз, мекке жасай алмайсыз.
Әрине, Американың Жапонияға қарағанда иммиграцияға ашығырақ болуы таңғаларлық жайт емес. Иммиграциялық саясат — бәсекелестер одан да жақсы нәтижеге қол жеткізе алатын бір сала.
2. АҚШ — бай мемлекет.
Үндістанның бір күні Кремний алқабына бәсекелес орта құра алатынын көз алдыма елестете аламын. Оларда қажетті адамдардың бар екені анық: мұны қазіргі Кремний алқабындағы үндістердің санынан-ақ білуге болады. Үндістанның өзіндегі басты мәселе — оның әлі де өте кедей болуында.
Кедей елдерде біз қалыпты деп қабылдайтын қарапайым нәрселер жоқ. Үндістанға барған бір танысым теміржол вокзалының баспалдағынан құлап, тобығын тайдырып алды. Не болғанын көру үшін артына қарағанда, ол баспалдақ баспалдақтарының биіктігі әртүрлі екенін байқаған. Индустриясы дамыған елдерде біз өмір бойы баспалдақпен жүреміз және бұл туралы ешқашан ойланбаймыз, себебі мұндай сапасыз баспалдақтың салынуына жол бермейтін инфрақұрылым бар.
АҚШ ешқашан қазіргі кейбір елдер сияқты тым кедей болған емес. Америка қалаларының көшелерінде ешқашан қайыршылар қаптаған емес. Сондықтан қайыршылар қаптаған кезеңнен кремний алқабы кезеңіне қалай жетуге болатыны туралы бізде деректер жоқ. Бұл екеуі қатар жүруі мүмкін бе, әлде кремний алқабы пайда болмас бұрын белгілі бір базалық әл-ауқат деңгейі болуы шарт па?
Экономиканың дамуының белгілі бір жылдамдық шегі бар деп ойлаймын. Экономика адамдардан құралады, ал көзқарастар бір ұрпақтың ішінде тек белгілі бір дәрежеде ғана өзгере алады. [1]
3. АҚШ (әлі) полициялық мемлекет емес.
Кремний алқабын иеленгісі келетін тағы бір ел — Қытай. Бірақ олардың да әзірге бұған қол жеткізе алатынына күмәнім бар. Қытай әлі күнге дейін полициялық мемлекет сияқты, ал қазіргі билеушілері өткен билеушілерімен салыстырғанда парасаттырақ көрінгенімен, тіпті парасатты деспотизмнің өзі ұлы экономикалық державаға айналу жолының белгілі бір бөлігін ғана қамтамасыз ете алатын шығар.
Ол басқа жақта жобаланған бұйымдарды құрастыратын зауыттарды бере алады. Бірақ ол сізге сол жобалаушыларды бере ала ма? Адамдар үкіметті сынай алмайтын жерде қиял мен шығармашылық гүлдене ала ма? Қиял — ерекше идеялардың болуы дегенді білдіреді, ал саясат туралы ерекше идеяларың болмаса, технология туралы да тың идеяларға келу қиын. Қалай болғанда да, көптеген техникалық идеялардың саяси астары бар. Сондықтан пікір алуандығын басып-жаншысаңыз, оның кері қысымы техникалық салаларға да өтеді. [2]
Сингапур да осындай мәселеге тап болар еді. Сингапур стартаптарды қолдаудың маңыздылығын жақсы түсінетін сияқты. Бірақ үкіметтің белсенді араласуы порттың тиімді жұмыс істеуіне көмектесе алғанымен, ол стартаптарды өздігінен пайда етуге мәжбүрлей алмайды. Сағыз шайнауға тыйым салатын мемлекетке Сан-Франциско сияқты ортаны құру үшін әлі ұзақ жол жүру керек.
Сан-Франциско шынымен қажет пе? Инновацияға жеке дарашылдықтың (индивидуализм) орнына бағыну мен ынтымақтастық арқылы баратын басқа жол жоқ па? Мүмкін, бірақ мен бұған сенбес едім. Қиялы ұшқыр адамдардың көпшілігі қай кезде және қай жерде өмір сүрсе де, белгілі бір қырсықтау тәуелсіздікке ие болатын сияқты. Мұны Диогеннің Ескендірге «күннің көзін қалқалама» дегенінен және екі мың жылдан кейін Фейнманның Лос-Аламостағы сейфтерді бұзғанынан көруге болады. [3] Шығармашыл адамдар біреуге ергісі де, біреуге жетекшілік еткісі де келмейді. Олар әркім өз қалағанын істеуге мүмкіндік алған кезде барынша өнімді жұмыс істейді.
Бір қызығы, барлық бай елдердің ішінде соңғы кездері азаматтық бостандықтарынан ең көп айырылғаны — АҚШ. Бірақ мен әлі қатты алаңдамаймын. Қазіргі әкімшілік кеткеннен кейін америкалық мәдениеттің табиғи ашықтығы қайта қалпына келеді деп үміттенемін.
4. Америка университеттері әлдеқайда жақсы.
Кремний алқабының өзегі болу үшін мықты университет қажет, ал әзірге АҚШ-тан тыс жерде мұндайлар өте аз. Мен информатика саласындағы бірнеше америкалық профессордан Еуропадағы қай университеттер ең жоғары бағаланатынын сұрағанымда, олардың барлығы «Кембридж» деп жауап берді де, басқаларын еске түсіруге тырысып, ұзақ үнсіз қалды. Әлемнің басқа жерлерінде Американың үздіктерімен тең келетін университеттер, кем дегенде технология саласында, көп емес сияқты.
Кейбір елдерде бұл мақсатты саясаттың нәтижесі болып табылады. Германия мен Нидерланды үкіметтері, бәлкім, элитаризмнен қорыққандықтан, барлық университеттердің сапасы шамамен бірдей болуын қамтамасыз етуге тырысады. Оның теріс жағы — ешқайсысының ерекше жақсы болмауында. Үздік профессорлар АҚШ-тағыдай бір жерге шоғырланудың орнына, әр жерде шашырап жүр. Бұл олардың өнімділігін төмендететін шығар, өйткені оларды шабыттандыратын жақсы әріптестері жоқ. Бұл сонымен қатар ешбір университеттің шет елдерден таланттарды тартып, айналасында стартаптардың қалыптасуына себеп болатын меккеге айнала алмайтынын білдіреді.
Германияның жағдайы өте таңғаларлық. Жаңа заманғы университетті немістер ойлап тапты және 1930 жылдарға дейін олардікі әлемдегі ең үздіктер болды. Қазір оларда ерекше көзге түсетін бірде-бір университет жоқ. Осы туралы ойлана келе, мен: «1930 жылдары еврейлерді қуғаннан кейін неміс университеттерінің неге құлдырағанын түсінемін. Бірақ олар қазіргі уақытқа дейін қайта қалпына келуі керек еді ғой», — деп ойладым. Содан кейін түсіндім: мүмкін, олай емес шығар. Германияда еврейлер өте аз қалды және мен білетін еврейлердің көпшілігі ол жаққа көшкісі келмейді. Ал егер сіз кез келген ұлы америкалық университетті алып, одан еврейлерді алып тастасаңыз, айтарлықтай үлкен олқылықтар пайда болар еді. Сондықтан Германияда кремний алқабын құруға тырысу нәтижесіз болуы мүмкін, өйткені оның өзегі болатын қажетті деңгейдегі университетті қалыптастыра алмайсыз. [4]
АҚШ университеттерінің бір-бірімен бәсекелесуі табиғи құбылыс, себебі олардың көбі — жекеменшік. Америка университеттерінің сапасын қайта жаңғырту үшін бұл жүйені де қайталау керек шығар. Егер университеттерді орталық үкімет бақыласа, саяси мүдделер тоғысуы (log-rolling) олардың барлығын орта деңгейге түсіреді: жаңа Х институты шын мәнінде болуы керек жерге емес, ықпалды саясаткердің округіндегі университетке бұйырады.
5. Америкада адамдарды жұмыстан шығаруға болады.
Менің ойымша, Еуропада стартаптар құрудағы ең үлкен кедергілердің бірі — жұмыспен қамтуға деген көзқарас. Тым қатал еңбек заңдары кез келген компанияға кесірін тигізеді, бірақ әсіресе стартаптарға қатты батады, себебі стартаптарда бюрократиялық әуре-сарсаңға бөлетін уақыт жоқтың қасы.
Адамдарды жұмыстан босатудың қиындығы стартаптар үшін ерекше үлкен мәселе, өйткені оларда артық кадр болмайды. Әрбір адам өз жұмысын өте жақсы атқаруы тиіс.
Бірақ мәселе тек кейбір стартаптардың қажет болған кезде біреуді жұмыстан шығара алмауында ғана емес. Түрлі салалар мен елдер бойынша нәтижелілік пен жұмыс орнының кепілдігі арасында кері байланыс анық байқалады. Актерлер мен режиссерлер әр фильмнің соңында жұмыстан босатылады, сондықтан олар әр жолы барын салуы керек. Жас оқытушыларға, егер университет тұрақты штатқа (tenure) алмаса, бірнеше жылдан кейін автоматты түрде қош айтысады. Кәсіби спортшылар небары бір-екі ойында нашар өнер көрсетсе, қосалқы құрамға жіберілетінін біледі. Шкаланың екінші шетінде (кем дегенде АҚШ-та) автокөлік зауытының жұмысшылары, Нью-Йорк қаласының мектеп мұғалімдері және мемлекеттік қызметкерлер бар, оларды жұмыстан шығару іс жүзінде мүмкін емес. Бұл үрдіс соншалықты анық, оны көрмеу үшін әдейі соқыр болу керек.
Нәтижелілік бәрінен маңызды емес дейсіз бе? Жарайды, сонда автокөлік зауытының жұмысшылары, мұғалімдер және мемлекеттік қызметкерлер актерлерге, профессорларға және кәсіби спортшыларға қарағанда бақыттырақ па?
Еуропалық қоғамдық пікір нәтижелілік шынымен маңызды болатын салаларда адамдардың жұмыстан шығарылуына төзе алатын сияқты. Өкінішке қарай, олар әзірге жеткілікті дәрежеде мән беретін жалғыз сала — футбол. Бірақ бұл кем дегенде бір прецедент.
6. Америкада «жұмыс» ұғымы «жалдамалы еңбекпен» бірдей деп қаралмайды.
Еуропа және Жапония сияқты дәстүрлі өңірлердегі мәселе еңбек заңдарынан да тереңірек жатыр. Олардың астарындағы көзқарас одан да қауіпті: қызметкер дегеніміз — жұмыс беруші қорғауға міндетті қызметшінің бір түрі. Бұрын Америкада да солай болған. 1970 жылы сіз үлкен бір компанияға жұмысқа кіріп, өмір бойы сонда жұмыс істеуіңіз керек деген ұғым бар еді. Оның есесіне компания сіздің қамыңызды ойлайтын: олар сізді жұмыстан шығармауға тырысатын, медициналық шығындарыңызды өтейтін және қартайғанда зейнетақымен қамтамасыз ететін.
Уақыт өте келе еңбек қатынастары мұндай патерналистік сипаттан арылып, жай ғана экономикалық алмасуға айналды. Бірақ бұл жаңа модельдің маңыздылығы тек стартаптардың өсуін жеңілдетуінде ғана емес. Ең бастысы, бұл адамдардың стартаптарды бастауын жеңілдетеді деп ойлаймын.
Тіпті АҚШ-та да колледж бітіретін жастардың көбі әлі күнге дейін біреудің қол астында қызмет етпесең, өнімді бола алмайтындай, міндетті түрде жұмысқа орналасуым керек деп ойлайды. Бірақ жұмысты жалдамалы еңбекпен неғұрлым аз байланыстырсаңыз, стартап бастау соғұрлым оңай болады. Кәсіби мансабыңызды бір жұмыс берушіге өмір бойы қызмет ету емес, әртүрлі жұмыс түрлерінің тізбегі ретінде қарастырғанда, жеке компанияңызды ашудың қаупі азаяды, себебі сіз бүкіл өміріңізді тәрк етпейсіз, тек бір кезеңін ауыстырасыз.
Ескі түсініктердің мықтылығы сонша, тіпті ең табысты стартап негізін қалаушылардың өзіне олармен күресуге тура келді. Apple құрылғаннан кейін бір жыл өтсе де, Стив Возняк әлі HP компаниясынан кетпеген еді. Ол әлі де өмір бойы сонда жұмыс істеуді жоспарлап жүрген. Ал Джобс Apple-ге қомақты венчурлік қаржыландыру беретін адамды тауып, ол Возняктың жұмыстан кетуін талап еткенде, Возняк алғашында бас тартты. Ол өзінің Apple I мен Apple II-ні HP-де жұмыс істеп жүргенде жасағанын және бұлай жалғастырмасқа ешқандай себеп жоқ екенін алға тартты.
7. Америка аса ұсақшыл емес.
Егер бизнесті реттейтін қандай да бір заңдар болса, енді ғана басталып келе жатқан стартаптар олардың көбін бұзады деп сенімді түрде айта аласыз, өйткені олар бұл заңдарды білмейді және білуге уақыттары да жоқ.
Мысалы, Америкадағы көптеген стартаптар бизнес жүргізуге заңды түрде рұқсат етілмеген жерлерде басталады. Hewlett-Packard, Apple және Google-дің бәрі гаражда жұмыс істеген. Одан да көп стартаптар, соның ішінде біздің компания да, алғашында пәтерлерде жұмыс істеді. Егер мұндай нәрселерге тыйым салатын заңдар қатаң орындалатын болса, стартаптардың көбі дүниеге келмес еді.
Бұл ұсақшылырақ елдерде үлкен проблема болуы мүмкін. Егер Хьюлетт пен Паккард Швейцарияда өз гаражында электроника компаниясын жүргізуге тырысса, көрші үйдегі кемпір оларды дереу муниципалды билікке хабарлап қояр еді.
Бірақ басқа елдердегі ең сорақы мәселе — жай ғана компания ашу үшін қажет болатын әурешілік шығар. Менің бір досым 90-жылдардың басында Германияда компания ашты және басқа да көптеген ережелермен қатар, тіркелу үшін 20 000 доллар жарғылық капитал керек екенін біліп, есі шықты. Міне, сондықтан да мен бұл мәтінді Apfel ноутбугында теріп отырған жоқпын. VW микроавтобусы мен HP калькуляторын сатып қаржы тапқан компанияда Джобс пен Возняк ондай ақшаны таба алмас еді. Біз де Viaweb-ті бастай алмас едік. [5]
Стартаптарды дамытқысы келетін үкіметтерге бір кеңес: қазіргі стартаптардың тарихын оқып шығыңыз, сосын дәл сол жағдай сіздің елде қалай болар еді, соны елестетіп көріңіз. Apple-ді құртып жіберетін қандай да бір нәрсеге тап болсаңыз, оны бірден алып тастаңыз.
Стартаптар — маргиналды құбылыс. Оларды кедей және жасқаншақ адамдар бастайды; олар маргиналды кеңістіктерде және бос уақытта басталады; оларды шын мәнінде басқа нәрсемен айналысуы керек адамдар бастайды; және бұл бизнес болғанымен, олардың негізін қалаушылар көбіне бизнес туралы ештеңе білмейді. Жас стартаптар өте нәзік келеді. Барлық шеткі ауытқуларды қатаң жөнге салатын қоғам олардың бәрін құртып жібереді.
8. Американың үлкен ішкі нарығы бар.
Бастапқы кезде стартапқа дем беретін нәрсе — алғашқы өнімді нарыққа шығару мүмкіндігі. Сондықтан табысты стартаптар бірінші нұсқаны барынша қарапайым етіп жасайды. АҚШ-та олар әдетте тек жергілікті нарыққа арналған нәрсені жасаудан бастайды.
Бұл Америкада жақсы жұмыс істейді, өйткені жергілікті нарық — 300 миллион адам. Бұл Швецияда соншалықты жақсы жұмыс істемес еді. Шағын елде стартаптың міндеті қиынырақ: олар басынан бастап халықаралық деңгейде сатуға мәжбүр.
ЕО ішінара біртұтас, үлкен ішкі нарықты құру мақсатында жобаланған. Мәселе мынада: оның тұрғындары әлі де көптеген әртүрлі тілдерде сөйлейді. Сондықтан Швециядағы бағдарламалық жасақтама стартапы АҚШ-тағыға қарағанда әлі де тиімсіз жағдайда, себебі оларға басынан бастап интернационалдандыру мәселелерімен айналысуға тура келеді. Еуропадағы соңғы кездегі ең танымал стартап — Skype-тың өзі басынан-ақ табиғатынан халықаралық сипаттағы мәселемен айналысқаны тегін емес.
Дегенмен, жақсы болсын, жаман болсын, Еуропа бірнеше онжылдықта бір тілде сөйлейтін сияқты. 1990 жылы Италияда студент болып жүргенімде, ағылшынша сөйлейтін италиялықтар өте аз еді. Қазір барлық білімді адамдардан оны білу талап етілетін сияқты — ал еуропалықтар білімсіз болып көрінгісі келмейді. Бұл айтылмайтын тақырып шығар, бірақ қазіргі үрдістер сақталса, француз және неміс тілдері сайып келгенде ирланд және люксембург тілдерінің күйін кешеді: оларда тек үйде және эксцентрик ұлтшылдар ғана сөйлесетін болады.
9. Америкада венчурлік қаржыландыру бар.
Америкада стартап ашу оңайырақ, себебі қаржы табу жеңіл. Қазір АҚШ-тан тыс жерлерде де бірнеше венчурлік фирмалар бар, бірақ стартаптарды қаржыландыру тек венчурлік фирмалардан ғана келмейді. Одан да маңыздырақ дереккөз — жеке періште-инвесторлардың ақшасы, өйткені ол көбірек сенімге негізделген және процестің ертерек кезеңінде беріледі. Егер Google әу баста Энди Бехтольшаймнан жүз мың доллар тартпағанда, олар венчурлік қорлардан миллиондаған қаржы алатын деңгейге ешқашан жетпес еді. Ал ол оларға көмектесе алды, өйткені ол Sun компаниясының негізін қалаушылардың бірі болатын. Бұл жағдай стартап орталықтарында үздіксіз қайталанып отырады. Дәл осы үрдіс оларды стартап орталығы етеді.
Жақсы жаңалығы сол — бұл процесті қозғай бастау үшін бірнеше алғашқы стартапты сәтті іске қосу жеткілікті. Егер олар байығаннан кейін сол жерде қалса, стартап негізін қалаушылар жаңа стартаптарды автоматты түрде қаржыландырып, оларды қолдай бастайды.
Жаман жаңалығы — бұл цикл өте баяу жүреді. Стартап негізін қалаушының періште-инвестиция сала алатын деңгейге жетуі үшін орта есеппен бес жыл кетеді. Үкіметтер өздері ақша бөліп және оларды басқару үшін жұмыс істеп тұрған фирмалардан адамдарды тартып, жергілікті венчурлік қорларды құра алатын шығар, бірақ періште-инвесторларды тек табиғи өсім ғана тудыра алады.
Айтпақшы, Американың жекеменшік университеттері — венчурлік капиталдың соншалықты көп болуының бір себебі. Венчурлік қорлардағы ақшаның көп бөлігі солардың эндаумент қорларынан келеді. Сондықтан жеке университеттердің тағы бір артықшылығы — ел байлығының қомақты бөлігін көреген инвесторлар басқарады.
10. Америкада мансапқа арналған динамикалық типтеу бар.
Басқа индустриясы дамыған елдермен салыстырғанда, АҚШ адамдарды белгілі бір мансап жолына бағыттауда ұйымдастырылмаған. Мысалы, Америкада адамдар медициналық мектепке бару туралы шешімді көбіне колледжді бітіргеннен кейін ғана қабылдайды. Ал Еуропада бұл шешімді әдетте орта мектепте қабылдайды.
Еуропалық көзқарас әр адамның нақты бір кәсібі бар деген ескі түсінікті көрсетеді — бұл әр адамның өмірдегі өз «орны» бар деген түсініктен алыс емес. Егер бұл рас болса, онда ең тиімді жоспар — әр адамның орнын мүмкіндігінше ерте анықтап, оған соған лайықты білім беру болар еді.
АҚШ-та бәрі әлдеқайда ретсіз. Бірақ экономика неғұрлым икемді әрі жылдам болған сайын, бұл артықшылыққа айналады; дәл анықталмаған мәселелер үшін статикалық типтеуден гөрі динамикалық типтеудің жақсырақ жұмыс істейтіні сияқты. Бұл әсіресе стартаптарға қатысты. «Стартап негізін қалаушы» — бұл орта мектеп оқушысы таңдайтын кәсіп емес. Егер сол жаста сұрасаңыз, адамдар консервативті таңдау жасайды. Олар инженер, дәрігер немесе заңгер сияқты бәріне белгілі мамандықтарды таңдайды.
Стартаптар — адамдар алдын ала жоспарламайтын нәрсе, сондықтан олар мансаптық шешімдерді жол-жөнекей қабылдауға болатын қоғамда көбірек пайда болады.
Мысалы, теориялық тұрғыдан алғанда, докторантура (PhD) бағдарламасының мақсаты — сізді зерттеу жұмыстарына баулу. Бірақ бақытымызға орай, АҚШ-та бұл ереже де аса қатаң орындалмайды. АҚШ-та информатика мамандығы бойынша PhD бағдарламаларында оқитын адамдардың көпшілігі онда жай ғана көбірек білгісі келгендіктен жүр. Олар кейін не істейтіндерін әлі шешпеген. Сондықтан америкалық магистратура мен докторантуралар көптеген стартаптардың ошағына айналады, өйткені студенттер зерттеушілікке бармаса, өздерін сәтсіздікке ұшырағандай сезінбейді.
Американың «бәсекеге қабілеттілігіне» алаңдайтындар көбіне мемлекеттік мектептерге көбірек қаржы бөлуді ұсынады. Бірақ, бәлкім, Американың нашар мемлекеттік мектептерінің бір жасырын артықшылығы бар шығар. Олар өте нашар болғандықтан, балалар колледжді күту көзқарасын ұстанады. Мен де солай болдым; Мен соншалықты аз білім алып жатқанымды түсіндім, тіпті қандай таңдау бар екенін де білмедім, қайсысын таңдау керектігін айтпағанда. Бұл адамның сағын сындырады, бірақ кем дегенде көзқарасыңның ашық болуына ықпал етеді.
Әрине, егер маған АҚШ сияқты нашар орта мектептер мен жақсы университеттердің немесе басқа индустриясы дамыған елдер сияқты жақсы орта мектептер мен нашар университеттердің арасында таңдау жасау керек болса, мен АҚШ жүйесін таңдар едім. Әркімнің өзін қабілеті кеш ашылған адам ретінде сезінгені, үмітті ақтамаған вундеркинд ретінде сезінгенінен әлдеқайда жақсы.
Көзқарастар
Бұл тізімде бір нәрсе анық жетіспей тұр: америкалық көзқарас. Америкалықтар кәсіпкерлікке бейім және тәуекелден аз қорқады деп айтады. Бірақ бұл тек Америкаға ғана тән қасиет емес. Үндістер мен қытайлар кәсіпкерлікке өте бейім көрінеді, бәлкім, америкалықтардан да бетер.
Кейбіреулер еуропалықтардың қуаты азырақ дейді, бірақ мен бұған сенбеймін. Менің ойымша, Еуропаның мәселесі олардың батылдығының жоқтығында емес, оларда үлгі болатын мысалдардың жоқтығында.
Тіпті АҚШ-тың өзінде де ең табысты стартап негізін қалаушылар көбінесе техникалық адамдар болып табылады, олар алғашында өз компаниясын ашу идеясына өте жасқана қарайды. Олардың арасында типтік америкалық ретінде көзге елестейтін, ашық-жарқын экстраверттер аз. Олар әдетте мұны істеген адамдарды көріп, «менің де қолымнан келеді ғой» деп түсінген кезде ғана стартап бастауға қажетті белсендіру энергиясын жинай алады.
Менің ойымша, еуропалық хакерлерді тежеп тұрған нәрсе — олардың мұны жүзеге асырған адамдарды көп кездестірмейтіндігі. Бұл айырмашылықты тіпті АҚШ-тың өз ішінде де байқауға болады. Стэнфорд студенттері Йель студенттеріне қарағанда кәсіпкерлікке бейім, бірақ бұл олардың мінезіндегі қандай да бір айырмашылыққа байланысты емес; тек Йель студенттерінде үлгі болатын мысалдар азырақ.
Еуропа мен АҚШ-та өршілдікке (амбицияға) деген көзқарастар әртүрлі екенін мойындаймын. АҚШ-та ашық түрде өршіл болу қалыпты жағдай, ал Еуропаның басым бөлігінде олай емес. Бірақ бұл еуропалықтардың түпкі туа біткен қасиеті болуы мүмкін емес; еуропалықтардың өткен ұрпақтары да америкалықтар сияқты өршіл болатын. Не болды? Менің болжамым: жиырмасыншы ғасырдың бірінші жартысында өршіл адамдар жасаған сұмдық істер амбицияның абыройын түсірді. Енді мақтану мен паңдану сәннен шықты. (Қазірдің өзінде аса өршіл немістің бейнесі адамның бір түйсігін қозғап кетеді, солай емес пе?)
Еуропалық көзқарасқа жиырмасыншы ғасырдың апаттары әсер етпеді деу таңқаларлық болар еді. Мұндай оқиғалардан кейін оптимистік көңіл-күйге келу үшін біраз уақыт керек. Бірақ өршілдік — адам табиғаты. Бірте-бірте ол қайтадан оянады. [6]
Қалай жақсырақ жасауға болады
Бұл тізім арқылы Америка стартаптар үшін мінсіз орын дегенді айтқым келмейді. Бұл әзірге ең жақсы орын, бірақ таңдама тым аз және «әзірге» дегеніміз тым қысқа мерзім. Тарихи өлшемдермен қарасақ, қазір қолымызда бар нәрсе — жай ғана прототип.
Сондықтан Кремний алқабына бәсекелес жасаған өнімге қарағандай қарайық. Қандай әлсіз тұстарын өз пайдаңызға жарата аласыз? Пайдаланушыларға көбірек ұнайтын нәрсені қалай жасауға болады? Бұл жерде пайдаланушылар — сіз өз кремний алқабыңызға тартқыңыз келетін сол аса маңызды бірнеше мың адам.
Ең алдымен, Кремний алқабы Сан-Францискодан тым алыс. Бастапқы нүкте болған Пало-Альто шамамен отыз миль жерде, ал қазіргі орталығы қырық мильге жуық. Сондықтан Кремний алқабына жұмыс істеуге келетін адамдар жағымсыз таңдаудың алдында қалады: не алқаптың өзіндегі зеріктіретін ұсақ құрылыстар арасында тұру, не Сан-Францискода тұрып, күн сайын әр бағытқа бір сағаттан жол азабын тарту.
Ең жақсысы — кремний алқабы қызықты қалаға жақын болып қана қоймай, өзі де қызықты болса игі еді. Ал бұл жерде жетілдіретін нәрсе өте көп. Пало-Альто онша жаман емес, бірақ содан бері салынғанның бәрі — жол бойындағы құрылыстың ең сорақы түрі. Онда тұрғанша, күніне екі сағатын жолға құрбан етуге дайын адамдардың санынан оның қаншалықты адамның сағын сындыратынын бағамдауға болады.
Кремний алқабынан оңай асып түсуге болатын тағы бір сала — қоғамдық көлік. Оның бойымен жүретін пойыз бар және Америка стандарттары бойынша ол жаман емес. Яғни, жапондарға немесе еуропалықтарға ол үшінші әлемнің бірдеңесі сияқты көрінер еді.
Сіз өз кремний алқабыңызға тартқыңыз келетін адамдар пойызбен, велосипедпен және жаяу жүргенді ұнатады. Сондықтан, егер сіз Американы жеңгіңіз келсе, көліктерге ең соңғы орын беретін қала жасаңыз. Кез келген америкалық қаланың бұған батылы баруы үшін әлі біраз уақыт өтеді.
Капитал өсімі
Сондай-ақ ұлттық деңгейде Американы басып озу үшін жасай алатын бірнеше нәрсе бар. Солардың бірі — капитал өсіміне салынатын салықты азайту. Ең төмен табыс салығын енгізу өте маңызды емес сияқты, өйткені оның пайдасын көру үшін адамдар көшуге мәжбүр болады. [7] Бірақ егер капитал өсімінің мөлшерлемелері өзгерсе, сіз өзіңіз емес, активтеріңізді ауыстырасыз, сондықтан өзгерістер нарықтық жылдамдықпен көрініс табады. Бұл мөлшерлеме неғұрлым төмен болса, жылжымайтын мүлікке, облигацияларға немесе дивидендтер үшін сатып алынатын акцияларға қарағанда, өсіп келе жатқан компаниялардың акцияларын сатып алу соғұрлым арзан болады.
Сондықтан, егер сіз стартаптарды қолдағыңыз келсе, капитал өсіміне төмен салық мөлшерлемесін қоюыңыз керек. Алайда мұнда саясаткерлер екі оттың арасында қалады: капитал өсімі мөлшерлемесін төмендетсеңіз, «байларға салықтық жеңілдіктер жасады» деп айыпталасыз, ал оны көтерсеңіз, өсіп келе жатқан компанияларды инвестициялық капиталдан айырасыз. Гэлбрейт айтқандай, саясат дегеніміз — жағымсыз бен апатты таңдаудың арасындағы мәселе. ХХ ғасырда көптеген үкіметтер апатпен тәжірибе жасап көрді; қазір бұл үрдіс жай ғана жағымсызға қарай ойысып келе жатқан сияқты.
Бір қызығы, қазір бұл жағынан көш бастап тұрған елдер — капитал өсіміне салынатын салығы нөлге тең Бельгия сияқты Еуропа елдері.
Иммиграция
АҚШ-ты жеңуге болатын тағы бір тұс — ақылдырақ иммиграциялық саясат. Мұнда орасан зор пайдаға қол жеткізуге болады. Кремний алқаптары адамдардан тұратынын ұмытпаңыз.
Бағдарламалық жасақтамасы Windows-та жұмыс істейтін компания сияқты, қазіргі Кремний алқабындағылар да Иммиграция және натурализация қызметінің (INS) кемшіліктерін жақсы біледі, бірақ олар бұған ештеңе істей алмайды. Олар осы платформаның тұтқындары.
Американың иммиграциялық жүйесі ешқашан жақсы жұмыс істеген емес, ал 2001 жылдан бастап оған қосымша паранойя араласты. Америкаға келгісі келетін ақылды адамдардың қанша пайызы тіпті елге кіре алады? Мен жартысы да кіре алмайды деп ойлаймын. Демек, егер сіз барлық ақылды адамдарды ішке кіргізетін бәсекелес технологиялық хаб құрсаңыз, әлемдегі ең үздік таланттардың жартысынан көбіне еш шығынсыз, бірден қол жеткізесіз.
АҚШ-тың көші-қон саясаты стартаптар үшін өте қолайсыз, себебі ол 1970 жылдардағы жұмыс үлгісін көрсетеді. Ол мықты техникалық мамандардың жоғары білімі болуы керек және жұмыс істеу деген сөз ірі компанияда қызмет етуді білдіреді деп есептейді.
Егер жоғары біліміңіз болмаса, бағдарламашыларға әдетте берілетін H1B визасын ала алмайсыз. Бірақ Стив Джобс, Билл Гейтс және Майкл Деллді шеттететін сүзгі жақсы сүзгі бола алмайды. Оған қоса, сіз өзіңіздің компанияңызда жұмыс істеу үшін виза ала алмайсыз, тек біреудің қарамағындағы қызметкер ретінде жұмыс істеуге ғана аласыз. Ал егер азаматтық алуға өтініш білдіргіңіз келсе, стартапта жұмыс істеуге мүлдем батылыңыз бармайды, өйткені демеушіңіз жабылып қалса, бәрін басынан бастауға тура келеді.
Американың көші-қон саясаты ақылды адамдардың көбін кіргізбейді, ал қалғандарын өнімсіз жұмыстарға бағыттайды. Мұны әлдеқайда жақсарту оңай болар еді. Оның орнына, көші-қонға қызметкерлерді іріктеу (рекрутинг) сияқты қарасаңыз не болар еді деп елестетіп көріңізші: егер ең ақылды адамдарды іздеп, олардың өз еліңізге келуіне саналы түрде күш салсаңыз.
Көші-қон мәселесін дұрыс шешкен ел орасан зор басымдыққа ие болар еді. Қазіргі таңда ақылды адамдарды кіргізетін көші-қон жүйесін орнату арқылы ғана олардың нағыз мәккасына айналуға болады.
Жақсы вектор
Стартаптар шоғырланатын орта қалыптастыру үшін жасалуы тиіс нәрселерге қарасаңыз, олардың ешқайсысы да үлкен құрбандықты талап етпейді. Мықты университеттер? Өмір сүруге жайлы қалалар? Азаматтық бостандықтар? Еңбек туралы икемді заңдар? Ақылды адамдарды кіргізетін көші-қон саясаты? Өсімді ынталандыратын салық заңдары? Кремний алқабына ие болу үшін өз еліңізді күйрету қаупін төндірудің қажеті жоқ; бұлардың барлығы өздігінен жақсы нәрселер.
Және, әрине, мұны істемеуге шамаңыз жете ме деген сұрақ туындайды. Болашақта өршіл жастардың біреуге жұмыс істегеннен гөрі өз компаниясын ашуы қалыпты таңдауға айналатынын елестете аламын. Бұлай болатынына толық сенімді емеспін, бірақ қазіргі тренд осыны көрсетеді. Егер болашақ осындай болса, стартаптары жоқ жерлер Өнеркәсіп төңкерісінен қалып қойғандар сияқты тұтас бір қадамға артта қалады.
Ескертпелер
[1] Өнеркәсіп төңкерісі қарсаңында Англия әлемдегі ең бай ел еді. Мұндай нәрселерді салыстыруға болатын шамада алсақ, 1750 жылғы Англиядағы жан басына шаққандағы табыс 1960 жылғы Үндістандағыдан жоғары болған.
Дин, Филлис, The First Industrial Revolution, Cambridge University Press, 1965.
[2] Бұл Қытайда Мин әулеті кезінде бір рет орын алған болатын, ол кезде ел сарайдың бұйрығымен индустрияландырудан бас тартты. Еуропаның бір артықшылығы — онда мұндайды істеуге жеткілікті күші бар үкіметтің болмауында еді.
[3] Әрине, Фейнман мен Диоген жақын дәстүрлерден шыққан, бірақ Конфуций әдептірек болғанымен, өзіне не ойлау керектігін айтқанды олардан артық қаламаған.
[4] Осыған ұқсас себептермен Израильде кремний алқабын құруға тырысу нәтижесіз әрекет болуы мүмкін. Ол жаққа еврейлердің мүлдем көшпеуінің орнына, тек еврейлер ғана көшетін еді, ал тек жапондардан кремний алқабын жасау мүмкін емес болғаны сияқты, тек еврейлерден де жасау мүмкін емес деп ойлаймын.
(Бұл осы топтардың сапасына емес, тек олардың санына қатысты ескерту. Жапондар — әлем халқының шамамен 2%-ы, ал еврейлер шамамен 0,2%-ы ғана.)
[5] Дүниежүзілік банктің мәліметі бойынша, неміс компаниялары үшін бастапқы капитал талабы жан басына шаққандағы табыстың 47,6%-ын құрайды. Мәссаған.
Дүниежүзілік банк, Doing Business in 2006, http://doingbusiness.org
[6] Жиырмасыншы ғасырдың көп бөлігінде еуропалықтар 1914 жылдың жазын ертегі әлемінде өмір сүргендей еске алды. 1914 жылға дейінгі жылдарды ертегі деп атағаннан гөрі, одан кейінгі жылдарды қорқынышты түс деп атау дәлірек (немесе кем дегенде, соншалықты дәл) көрінеді. Еуропалықтар тек америкалықтарға ғана тән деп санайтын оптимизмнің көбі — 1914 жылы олардың өздері де сезінген жайт.
[7] Істің бұрыс кете бастайтын шегі шамамен 50% сияқты. Одан жоғары болғанда адамдар салықтан жалтаруға байыпты кіріседі. Себебі салықтан жалтарудың пайдасы гиперэкспоненциалды түрде өседі (0 < x < 1 үшін x/1-x). Егер табыс салығының мөлшерлемесі 10% болса, Монакоға көшу сізге небәрі 11% артық табыс әкеледі, бұл тіпті қосымша шығындарды да жаппас еді. Егер ол 90% болса, сіз он есе көп табыс табасыз. Ал 70-жылдары Британияда қысқа уақыт болғандай 98% болса, Монакоға көшу сізге елу есе көп табыс берер еді. 70-жылдардағы Еуропа үкіметтері бұл қисықты ешқашан сызып көрмегенге ұқсайды.
Осы мәтіннің нобайларын оқып шыққаны үшін Тревор Блэквеллге, Маттиас Феллейзенге, Джессика Ливингстонға, Роберт Морриске, Нил Римерге, Хьюз Стейниерге, Брэд Темплтонға, Фред Уилсонға және Стивен Вольфрамға, сондай-ақ сөз сөйлеуге шақырғаны үшін Эд Думбиллге алғыс айтамын.