Ҙур компаниялар менән стартаптар араһындағы айырмаларҙың береһе — ҙур компанияларҙың үҙҙәрен хаталарҙан һаҡлау өсөн махсус процедуралар булдырыуға ынтылыуы. Стартап иһә йөрөргә өйрәнеп кенә килгән сабый кеүек атлай: гел төрлө нәмәләргә бәрелә һәм ҡолай. Ә ҙур компания күпкә һаҡыраҡ эш итә.
Ойошмала тикшереүҙәрҙең яйлап тупланыуы — был уның үҙе йәки башҡалар менән булған фажиғәле хәлдәрҙән һабаҡ алыуҙың бер төрө. Мәҫәлән, банкротҡа сығып, йөкләмәләрен үтәй алмаған тәьминәтсе менән килешеү төҙөгәндән һуң, компания барлыҡ тәьминәтселәрҙән сауҙала ҡатнашыр алдынан үҙҙәренең түләүгә һәләтле икәнен иҫбатлауҙы талап итә башларға мөмкин.
Компаниялар үҫкән һайын, уларҙа ошондай тикшереүҙәр мотлаҡ күбәйә бара — йә улар үҙҙәре кисергән бәлә-ҡазаларға яуап итеп, йә (моғайын, йышыраҡ) ҙурыраҡ компанияларҙан яңы хәүеф-хәтәрҙәрҙән һаҡланыу ҡағиҙәләрен үҙҙәре менән бергә алып килгән кешеләрҙе эшкә алыу аша барлыҡҡа килә.
Ойошмаларҙың хаталарҙан һабаҡ алыуы — табиғи күренеш. Мәсьәлә шунда: яңы тикшереүҙәр индерергә тәҡдим иткән кешеләр тикшереүҙең үҙенең дә хаҡы барлығы хаҡында бер ҡасан да тиерлек уйланмай.
Һәр тикшереүҙең үҙ хаҡы бар. Мәҫәлән, тәьминәтселәрҙе түләүгә һәләтлеген иҫбатларға мәжбүр итеү осрағын ҡарайыҡ. Был бары тик ябай һаҡлыҡ ҡына түгелме ни? Әммә ысынында был ҙур сығымдарға килтерергә мөмкин. Бында, әлбиттә, ике яҡтан да тәьминәтсенең түләүгә һәләтлелеген раҫлаған документтарҙы тапшырыусы һәм тикшереүсе кешеләрҙең ваҡыт яғынан тура сығымдары бар. Әммә төп сығымдар — һеҙ бер ҡасан да ишетмәгән сығымдар: иң яҡшы тәьминәтсе була алырлыҡ, ләкин тикшереү үтеү өсөн көс сарыф итергә теләмәгәнлектән сауҙала ҡатнашмаған компания. Йәки иң яҡшы тәьминәтсе булыр ине, ләкин түләүгә һәләтлелек сигенә саҡ ҡына етмәгән компания — ә ул сик, әлбиттә, юғары ҡуйылған була, сөнки уны күтәреүҙең асыҡтан-асыҡ зыяны күренмәй.
Ойошмала кемдер яңы тикшереү индерергә тәҡдим иткән һайын, улар уның файҙаһын ғына түгел, хаҡын да аңлатырға тейеш булыр ине. Улар быны ни тиклем насар анализлаһа ла, был мета-тикшереү һәр саҡ ниндәйҙер хаҡ булырға тейешлеген иҫтәренә төшөрөр һәм уны эҙләргә мәжбүр итер ине.
Әгәр компаниялар шулай эшләй башлаһа, уларҙы ҡайһы бер көтөлмәгән яңылыҡтар көтөр ине. Яңыраҡ Джоэл Спольски Y Combinator-ҙа корпоратив клиенттарға программа тәьминәтен һатыу тураһында сығыш яһаны. Уның әйтеүенсә, күпселек компанияларҙа яҡынса $1000-ға тиклемге программа тәьминәтен айырым менеджерҙар бер ниндәй өҫтәмә раҫлауһыҙ һатып ала ала. Был сиктән артҡанда иһә, программа тәьминәтен һатып алыу, ғәҙәттә, комитет тарафынан раҫланырға тейеш. Ләкин программа тәьминәтен етештереүселәр өсөн был процесты оҙатып йөрөү шул тиклем ҡиммәткә төшә, хатта $50,000-ҙан кәмерәк хаҡ ҡуйыуҙың мәғәнәһе лә ҡалмай. Тимәк, әгәр һеҙ башҡаса $5000 ҡуйырлыҡ нәмә эшләйһегеҙ икән, уны $50,000-ға һатырға мәжбүрһегеҙ.
Комитеттың маҡсаты, күрәһең, компанияның аҡсаһын бушҡа сарыф итмәүҙе тәьмин итеүҙән ғибәрәт. Әммә һөҙөмтәлә компания 10 тапҡырға күберәк түләй.
Һатып алыуҙарҙы тикшереү һәр ваҡыт ҡиммәткә төшәсәк, сөнки һеҙгә берәй нимәне һатыуы ни тиклем ауырыраҡ булһа, уның хаҡы ла шул тиклем юғарыраҡ булырға тейеш. Һәм был хатта тура һыҙыҡлы ғына ла түгел. Әгәр һеҙгә һатыу артыҡ ҡатмарлы булһа, үҙ эшен иң яҡшы белгән кешеләр бының менән ыҙаланғыһы ла килмәйәсәк. Һеҙгә бары тик һеҙгә һатыуға махсуслашҡан компаниялар ғына һатасаҡ. Унан һуң һеҙ һөҙөмтәһеҙлектең бөтөнләй яңы кимәленә төшәсәкһегеҙ. Баҙар механизмдары һеҙҙе башҡаса яҡламай, сөнки яҡшы тәьминәтселәр баҙарҙа ҡалмай инде.
Бындай хәлдәр ойошмаларҙың иң ҙурында — дәүләттәрҙә — өҙлөкһөҙ булып тора. Әммә дәүләт индергән сикләүҙәр һәм тикшереүҙәр артыҡ түләүҙән күпкә насарыраҡ проблемалар тыуҙыра ала. Хөкүмәт индергән тикшереүҙәр бөтә ил иҡтисадын ҡаҡшата ала. Яҡынса 1400 йылға тиклем Ҡытай Европаға ҡарағанда байыраҡ һәм технологик яҡтан алдынғыраҡ булған. Европаның алға сығыуының бер сәбәбе — Ҡытай хөкүмәтенең алыҫ диңгеҙ сауҙа сәйәхәттәрен сикләүе булған. Шулай итеп, донъяның ҡалған өлөшөн, шул иҫәптән Ҡытайҙы ла өйрәнеү һәм ахыр сиктә өҫтөнлөк итеү европалылар өлөшөнә ҡалған.
Һуңғыраҡ ваҡытта, Сарбейнс-Оксли законы АҠШ-тың IPO баҙарын тиерлек юҡҡа сығарҙы. Уны яҙған закондар сығарыусыларҙың маҡсаты был түгел ине. Улар бары тик асыҡ компанияларға бер нисә өҫтәмә тикшереү генә өҫтәргә теләгәйне. Ләкин улар сығымдар тураһында уйларға онотто. Улар асыҡ компанияға әйләнергә йыйынған ойошмаларҙың, ғәҙәттә, ресурстар яғынан сикләнгән булыуын, һәм General Electric өсөн күтәреүе еңел булған бер нисә өҫтәмә тикшереү йөкләмәһенең йәш компанияларҙың дөйөм баҙарға сығыуына бөтөнләй юл ҡуймаҫлыҡ ауырлыҡ булыуын иҫәпкә алманы.
Тикшереүҙәрҙең хаҡы тураһында уйлана башлағас, һеҙ башҡа ҡыҙыҡлы һорауҙар бирә башлай алаһығыҙ. Хаҡ артамы әллә кәмейме? Ҡайһы бер өлкәләрҙә ул башҡаларға ҡарағанда юғарыраҡмы? Ҡайҙа ул ҡапыл, һикереп үҫә? Әгәр ҙур ойошмалар ошондай һорауҙар бирә башлаһа, улар бик ҡурҡыныс нәмәләрҙе асыҡлар ине.
Минеңсә, тикшереүҙәрҙең хаҡы ысынында арта бара. Сәбәбе шунда: программа тәьминәте компанияларҙа көндән-көн мөһимерәк роль уйнай, ә программа яҙыусы кешеләргә тикшереүҙәр айырыуса ныҡ зыян килтерә.
Программистар күп кенә башҡа төр хеҙмәткәрҙәрҙән шуның менән айырыла: уларҙың иң яҡшылары ысынында ныҡышып, тырышып эшләргә ярата. Күпселек эш төрҙәрендә был күҙәтелмәй кеүек. Мин фастфудта эшләгәндә, беҙгә эш күп булған ваҡыт оҡшамай ине. Ә үләндәр сапҡан сағымда, бер аҙна буйы ямғыр яуып, үлән оҙон булып үҫкәнен һис тә өҫтөн күрмәй инем.
Ә программистарға иһә күберәк код яҙыу оҡшай. Дөрөҫөрәге, күберәк код сығарыу, ҡулланыуға тапшырыу оҡшай. Программистар берәй әһәмиәтле үҙгәреш яһарға ярата. Һәр хәлдә, яҡшылары.
Яҡшы программистар өсөн стартапта эшләүҙең иң яҡшы яҡтарының береһе — яңы сығарылыштарға (релизтарға) ҡарата тикшереүҙәрҙең аҙ булыуы. Ысын стартаптарҙа бер ниндәй ҙә тышҡы тикшереүҙәр булмай. Иртәнсәк һеҙҙең башығыҙға яңы функция тураһында фекер килһә, уны төшкө ашҡа тиклем яҙып, төп эшсе серверҙарға (production) күсереп ҡуя алаһығыҙ. Ә быны эшләй алғанда, фекерҙәрегеҙ ҙә күберәк тыуа.
Эре компанияларҙа программа тәьминәтен эшкә ебәрер алдынан ул төрлө раҫлауҙар аша үтергә тейеш. Һәм бының хаҡы ифрат ҙур — ысынында иһә ҡапыл үҫеүсән булырға мөмкин. Яңыраҡ мин стартаптарын бер нисә йыл элек эре компания һатып алған өс программист төркөмө менән һөйләштем. Улар үҙаллы булған саҡта үҙгәрештәрҙе шундуҡ сығара ала торғайны. Хәҙер иһә улар төп серверҙарға яңы кодты иң тиҙ тигәндә ике аҙнала ғына еткерә алыуҙары хаҡында әйтте.
Был уларҙың етештереүсәнлеген генә кәметеп ҡалмаған. Был уларҙы яңы хужа өсөн эшләүҙән нәфрәтләнергә мәжбүр иткән.
Программистарҙың ихлас эшләй алыуҙы ни тиклем яратыуының бер миҫалы бына: был егеттәр элекке кеүек кодты шундуҡ сығара алыу мөмкинлеге өсөн үҙҙәре түләргә лә әҙер булыр ине. Мин уларҙан кодты шундуҡ сығарыу мөмкинлеге өсөн һатыу хаҡының 10%-ынан баш тартыр инегеҙме тип һораным, һәм өсөһө лә уйланмайынса «эйе» тине. Шунан һуң мин бының өсөн һатыу хаҡының иң күбе күпме процентын бирергә риза булыуҙарын һораным. Улар был турала уйларға ла теләмәүҙәрен әйтте, сөнки ни тиклем ҙур суммаға барырға әҙер булыуҙарын белгеләре килмәне, ләкин миндә уларҙың хатта яртыһына ла риза булыуы ихтимал тигән тәьҫорат ҡалды.
Улар бары тик ҡулланыусыларға күберәк программа тәьминәте еткерә алыу өсөн генә йөҙҙәрсә мең долларҙан, бәлки миллиондарҙан баш тартыр ине. Һәм беләһегеҙме нимә? Уларға был мөмкинлекте биреү тулыһынса хәүефһеҙ булыр ине. Ысынында иһә компания-һатып алыусы тик отор ине генә; был егеттәр бер нимәне лә боҙоп ҡына ҡалмаҫ, ә күпкә күберәк эш эшләр ине. Тимәк, һатып алыусы ысынында иһә ҙурыраҡ сығымдар менән насарыраҡ эш һөҙөмтәһе ала. Программа тәьминәтен һатып алыуҙы раҫлаусы комитет кеүек үк.
Һәм һеҙгә берәй нимәне һатыуы ауыр булыуҙың төп хәүефе артыҡ түләүҙә түгел, ә иң яҡшы тәьминәтселәрҙең һеҙгә бер нимә лә һатмауында булған кеүек үк, программистарығыҙға сиктән тыш күп тикшереүҙәр ҡулланыуҙың төп хәүефе уларҙың эш һөҙөмтәлелеген кәметеүҙә генә түгел, ә яҡшы программистарҙың һеҙҙә бөтөнләй эшләргә теләмәүендә.
Стив Джобстың «ысын рәссамдар ебәрә» тигән билдәле әйтеме ике яҡҡа ла эшләй. Рәссамдар бары тик үҙ эшен тапшырырға (ебәрергә) һәләтле булып ҡына ҡалмай. Улар быны талап итә. Шуға күрә кешеләргә эшләгәнен сығарырға, файҙаланыуға тапшырырға рөхсәт итмәһәгеҙ, һеҙҙә бер ниндәй ҙә рәссам ҡалмаясаҡ.