Үлкен компаниялар мен стартаптардың арасындағы басты айырмашылықтардың бірі — үлкен компаниялар өздерін қателіктерден қорғайтын рәсімдерді әдетте қалыптастырып қойған. Ал стартап болса, жан-жағындағы заттарға соғылып, үнемі құлап қала беретін сәби секілді жүреді. Үлкен компания әлдеқайда салмақты әрі абайлап әрекет етеді.
Ұйымда тексерулердің біртіндеп жинақталуы — бұл оның өзінің немесе соған ұқсас басқалардың басынан өткен сәтсіздіктерге негізделген өзіндік бір үйрену үдерісі. Мысалы, банкротқа ұшырап, міндеттемелерін орындай алмаған жеткізушімен келісімшарт жасасқаннан кейін, компания барлық жеткізушілерден өтінім бермес бұрын өздерінің төлем қабілеттілігін дәлелдеуді талап етуі мүмкін.
Компаниялар өскен сайын, бастан өткерген сәтсіздіктеріне жауап ретінде немесе (мүмкін жиірек) жаңа түрдегі сәтсіздіктерден қорғану әдеттерін өздерімен бірге ала келетін ірірек компаниялардан адамдарды жалдау арқылы мұндай тексерулерге сөзсіз көбірек бой алдырады.
Ұйымдардың қателіктерден сабақ алуы — заңды құбылыс. Мәселе мынада: жаңа тексерулерді ұсынатын адамдар тексерудің өзінің де белгілі бір құны бар екенін ешқашан дерлік ескермейді.
Кез келген тексерудің құны бар. Мысалы, жеткізушілерді өздерінің төлем қабілеттілігін растауға мәжбүрлеу жағдайын қарастырып көрейік. Әрине, бұл жай ғана сақтық па? Бірақ шын мәнінде бұл айтарлықтай шығын әкелуі мүмкін. Әрине, жеткізушінің төлем қабілеттілігінің дәлелдерін ұсынатын және тексеретін екі жақтағы адамдардың тікелей уақыт шығыны бар. Дегенмен, нағыз шығындар — сіз ешқашан естімейтін шығындар: ең үздік жеткізуші бола алатын, бірақ тексеруден өтуге күш-жігерін жұмсағысы келмегендіктен өтінім бермейтін компания. Немесе ең үздік жеткізуші бола алатын, бірақ төлем қабілеттілігі шегіне сәл ғана жетпей қалған компания — ал бұл шек, әрине, тым жоғары қойылған, өйткені оны көтерудің ешқандай көзге көрінетін шығыны жоқ.
Ұйымдағы біреу жаңа тексеру қосуды ұсынған сайын, ол оның тек пайдасын ғана емес, шығынын да түсіндіріп беруі тиіс. Оны қаншалықты нашар талдаса да, бұл мета-тексеру ең болмағанда барлығына оның белгілі бір құны болуы керек екенін еске салып, оларды сол шығынды іздеуге мәжбүр етер еді.
Егер компаниялар бұлай істей бастаса, олар кейбір таңғаларлық жайттарға кезігер еді. Джоэл Спольски жақында Y Combinator-да корпоративтік клиенттерге бағдарламалық жасақтама сату туралы сөз сөйледі. Оның айтуынша, көптеген компанияларда құны шамамен $1000-ға дейінгі бағдарламалық жасақтаманы жекелеген менеджерлер ешқандай қосымша мақұлдаусыз-ақ сатып ала алады. Бұл шектен асқан жағдайда, бағдарламалық жасақтаманы сатып алу әдетте комитет тарапынан мақұлдануы керек. Бірақ бұл үдерісті қадағалау бағдарламалық жасақтама сатушылары үшін соншалықты қымбатқа түскені сонша, $50,000-нан төмен баға қоюдың еш мәні болмады. Бұл дегеніміз, егер сіз басқа жағдайда $5000 сұрайтын өнім жасап жатсаңыз, оны $50,000-ға сатуға мәжбүр боласыз.
Комитеттің мақсаты, шамасы, компанияның ақшаны босқа ысырап етпеуін қамтамасыз ету болса керек. Дегенмен, нәтижесінде компания 10 есе артық төлейді.
Сатып алуды тексеру әрқашан қымбатқа түседі, өйткені сізге бір нәрсені сату неғұрлым қиын болса, оның құны да соғұрлым жоғары болуы керек. Және бұл жай ғана сызықтық тәуелділік емес. Егер сізге сату тым қиын болса, бірдеңені ең жақсы жасайтын адамдар әуре болғысы келмейді. Сізге тек сізге сатуға маманданған компаниялар ғана сататын болады. Сонда сіз тиімсіздіктің мүлде жаңа деңгейіне түсесіз. Нарық тетіктері сізді бұдан былай қорғамайды, өйткені жақсы жеткізушілер нарықта енді жоқ.
Мұндай нәрселер ең үлкен ұйымдарда — үкіметтерде үнемі болып тұрады. Бірақ үкіметтер енгізген тексерулер жай ғана артық төлеуден әлдеқайда сорақы проблемаларға әкелуі мүмкін. Үкіметтер енгізген тексерулер бүкіл елдің экономикасын тұралатып тастауы мүмкін. Шамамен 1400 жылға дейін Қытай Еуропаға қарағанда бай әрі технологиялық тұрғыдан озық болды. Еуропаның алға шығуының бір себебі — Қытай үкіметінің ұзақ сауда сапарларына шектеу қоюы болды. Осылайша, әлемнің қалған бөлігін, соның ішінде Қытайды зерттеу және ақыр соңында оған үстемдік ету Еуропалықтардың үлесіне қалды.
Бертінірек уақытта, Сарбейнс-Оксли заңы АҚШ-тың IPO нарығын іс жүзінде күйретті. Оны жазған заң шығарушылардың мақсаты бұл емес еді. Олар жай ғана ашық акционерлік қоғамдарға тағы бірнеше тексеру қосқысы келді. Бірақ олар шығындарды ескеруді ұмытып кетті. Олар биржаға шығайын деп жатқан компаниялардың әдетте қаржылық жағынан қысылып тұратынын және General Electric үшін көтеруге оңай бірнеше қосымша тексерудің ауыртпалығы жас компаниялардың биржаға шығуына мүлдем кедергі болу үшін жеткілікті екенін ескеруді ұмытты.
Тексерулердің құны туралы ойлана бастағаннан кейін, басқа да қызықты сұрақтар қоя бастауға болады. Шығын артып жатыр ма, әлде азайып жатыр ма? Ол кейбір салаларда басқаларға қарағанда жоғары ма? Ол қай жерде күрт артады? Егер ірі ұйымдар осындай сұрақтар қоя бастаса, олар кейбір қорқынышты нәрселерді білер еді.
Меніңше, тексерулердің құны іс жүзінде артып келе жатқан болуы мүмкін. Себебі компанияларда бағдарламалық жасақтама барған сайын маңызды рөл атқаруда, ал бағдарламалық жасақтама жазатын адамдар тексерулерден ерекше зардап шегеді.
Бағдарламашылар жұмысшылардың көптеген түрлеріне ұқсамайды, өйткені олардың ең жақсылары іс жүзінде көп жұмыс істегенді ұнатады. Жұмыстың көптеген түрлерінде бұлай емес сияқты. Мен фастфудта жұмыс істеген кезде, біз қарбалас уақытты қаламайтынбыз. Ал көгалдарды шауып жүргенімде, бір апталық жаңбырдан кейін шөп өсіп кеткен кезді мүлде ұнатпайтынмын.
Алайда бағдарламашыларға көбірек код жазған ұнайды. Дәлірек айтқанда, көбірек код шығарған ұнайды. Бағдарламашылар нәтижелі өзгеріс әкелгенді жақсы көреді. Әйтеуір, жақсылары солай.
Жақсы бағдарламашылар үшін стартапта жұмыс істеудің ең жақсы артықшылықтарының бірі — релиздерге тексерулердің аздығы. Нағыз стартаптарда ешқандай сыртқы тексерулер мүлдем болмайды. Егер таңертең сізде жаңа функция туралы идея пайда болса, сіз оны жазып, түскі асқа дейін жұмыс серверлеріне (production) жібере аласыз. Ал мұны істей алған кезде, сізде одан да көп идеялар пайда болады.
Үлкен компанияларда бағдарламалық жасақтама іске қосылмас бұрын әртүрлі мақұлдаулардан өтуі керек. Бұны істеудің шығыны орасан зор болуы мүмкін — тіпті секірмелі түрде артады. Мен жақында стартапын бірнеше жыл бұрын үлкен компания сатып алған үш бағдарламашымен сөйлестім. Тәуелсіз болған кезде олар өзгерістерді лезде шығара алатын еді. Қазір, олардың айтуынша, кодты жұмыс серверлеріне шығара алатын ең жылдам мерзім — екі апта.
Бұл олардың өнімділігін төмендетіп қана қойған жоқ. Бұл оларды сатып алған компанияда жұмыс істеуді жек көруге мәжбүр етті.
Бағдарламашылардың көп жұмыс істей алу мүмкіндігін қаншалықты жақсы көретінінің бір белгісі мынау: бұл жігіттер бұрынғыдай кодты бірден шығару мүмкіндігі үшін ақша төлеуге дайын болар еді. Мен олардан кодты бірден шығару мүмкіндігі үшін сатып алу бағасының 10%-ын айырбастай алар ма едіңіздер деп сұрадым, үшеуі де бірден «иә» деді. Содан кейін мен оған сатып алу бағасының ең көп дегенде қанша пайызын берер едіңіздер деп сұрадым. Олар бұл туралы ойланғылары келмейтінін, өйткені қаншалықты жоғары бағаға дейін баратындарын білгілері келмейтінін айтты, бірақ менде оның жартысына дейін жетуі мүмкін деген әсер қалды.
Олар пайдаланушыларға көбірек бағдарламалық жасақтама ұсына алу үшін ғана жүздеген мың долларды, бәлкім, миллиондаған долларды құрбан етер еді. Және білесіз бе? Оларға осыны істеуге рұқсат беру мүлдем қауіпсіз болар еді. Шын мәнінде, сатып алушы үшін бұл әлдеқайда жақсы болар еді; бұл жігіттер ешнәрсені бүлдіріп қана қоймай, әлдеқайда көп нәрсені бітірер еді. Осылайша, сатып алушы іс жүзінде көбірек шығын шығарып, нашар нәтиже алып отыр. Дәл бағдарламалық жасақтаманы сатып алуды мақұлдайтын комитет сияқты.
Сату қиын болатын тұтынушы болудың ең үлкен қаупі — тек артық төлеуіңізде емес, ең жақсы жеткізушілердің сізге тіпті сатқысы келмейтіндігінде болса, дәл сол сияқты бағдарламашыларыңызға тым көп тексерулерді қолданудың ең үлкен қаупі — олардың өнімділігін төмендетіп тастауыңызда емес, жақсы бағдарламашылардың сізде тіпті жұмыс істегісі келмейтіндігінде.
Стив Джобстың әйгілі «нағыз суретшілер шығарады» деген қағидасы екі бағытта да жұмыс істейді. Суретшілер жай ғана шығаруға қабілетті емес. Олар соны талап етеді. Сондықтан егер сіз адамдарға өнім шығаруға мүмкіндік бермесеңіз, сізде ешқандай суретшілер қалмайды.