Зур компанияләр белән стартаплар арасындагы аермаларның берсе шунда: зур компанияләр, гадәттә, үзләрен хаталардан саклау өчен төрле процедуралар булдыра. Стартап исә яңа гына атлап киткән бала кебек хәрәкәт итә: гел берәр нәрсәгә бәрелә һәм егылып тора. Зур компания күпкә уйланып, сак эш итә.
Оешмада тикшерүләрнең акрынлап туплануы — бу аның үзендә яки аңа охшаш башка оешмаларда булган фаҗигаләргә нигезләнгән өйрәнү процессы ул. Мәсәлән, банкротлыкка чыгып, йөкләмәләрен үти алмаган тәэмин итүче белән контракт төзегәннән соң, компания барлык тәэмин итүчеләрдән гариза биргәнче үк түләү сәләтен раслауны таләп итә башларга мөмкин.
Компанияләр үскән саен, мондый тикшерүләр һичшиксез арта бара — бу я үзләре кичергән фаҗигаләргә җавап рәвешендә, яисә (күпчелек очракта) яңа төр фаҗигаләрдән саклану гадәтләрен алып килүче затларны зуррак компанияләрдән эшкә алу аша эшләнә.
Оешмаларның үз хаталарыннан өйрәнүе — табигый нәрсә. Проблема шунда: яңа тикшерү кертүне тәкъдим иткән кешеләр бу тикшерүнең үзенә дә чыгым таләп ителүе турында диярлек беркайчан да уйламый.
Һәр тикшерүнең үз бәясе бар. Мәсәлән, тәэмин итүчеләрне үзләренең түләү сәләтен расларга мәҗбүр итү очрагын алыйк. Бу гади саклык кына кебек тоела, шулай бит? Әмма чынлыкта бу бик зур чыгымнарга китерергә мөмкин. Тәэмин итүченең түләү сәләте турындагы дәлилләрне туплаучы һәм тикшерүче ике як хезмәткәрләренең вакытына киткән туры чыгымнар ачык күренеп тора инде. Әмма төп чыгымнар — сез беркайчан да ишетми торганнары: иң яхшы тәэмин итүче була алырлык, ләкин тикшерү узу өчен вакыт һәм көч сарыф итәсе килмәгәнгә күрә бәйгедә катнашмаган компания. Яки иң яхшы тәэмин итүче булырлык, ләкин түләү сәләте чигенә чак кына җитмәгән компания — ә ул чик, билгеле, югарырак куелган була, чөнки аны күтәрү бернинди дә чыгым таләп итми кебек күренә.
Оешмадагы берәр кем яңа тикшерү кертүне тәкъдим иткән саен, ул аның файдасын гына түгел, чыгымын да аңлатырга тиеш булырга тиеш. Алар аны никадәр генә начар анализламасын, бу мета-тикшерү, ким дигәндә, чыгымнарның булуын барысының да исенә төшерер иде һәм аларны шул чыгымнарны эзләргә мәҗбүр итәр иде.
Әгәр компанияләр шулай эшли башласа, алар күп кенә кызыклы нәрсәләр ачар иде. Күптән түгел Джоэл Спольски Y Combinator чарасында корпоратив клиентларга программа тәэминаты сату турында сөйләде. Аның әйтүенчә, күпчелек компанияләрдә 1000 долларга кадәр торган программа тәэминатын аерым менеджерлар өстәмә раслауларсыз сатып ала ала. Ә шул чиктән артса, сатып алуны гадәттә комитет расларга тиеш була. Ләкин бу процесс артыннан йөрү программа җитештерүчеләр өчен шулкадәр кыйммәткә төшә ки, продукция өчен 50 000 доллардан кимрәк акча сорауның мәгънәсе калмый. Димәк, гадәти шартларда 5000 долларга сатырга мөмкин булган әйберне ясасагыз да, сез аны 50 000 долларга сатарга мәҗбүр буласыз.
Комитетның максаты, күрәсең, компания акчасын юкка сарыф итмәүне тәэмин итүдән гыйбарәт. Ләкин нәтиҗәдә компания 10 тапкыр күбрәк түли.
Сатып алуларны тикшерү һәрвакыт кыйммәт булачак, чөнки сезгә берәр нәрсә сату никадәр авыррак булса, аның бәясе дә шулкадәр югарырак булырга тиеш. Һәм бу хәтта сызыклы рәвештә генә дә түгел. Әгәр сезгә сату җитәрлек дәрәҗәдә катлаулы булса, иң яхшы әйберләрне ясаучы кешеләр моның белән баш катырырга да теләми. Сезгә сату итәчәк бердәнбер оешмалар — сезгә сатуга махсуслашкан компанияләр генә булачак. Шул чакта сез нәтиҗәсезлекнең бөтенләй яңа баскычына төшәсез. Базар механизмнары сезне бүтән сакламый, чөнки яхшы тәэмин итүчеләр базарда инде юк.
Мондый хәлләр иң зур оешмаларда — хөкүмәтләрдә гел булып тора. Ләкин хөкүмәтләр керткән тикшерүләр артык акча түләүгә караганда күпкә начаррак проблемалар китереп чыгарырга мөмкин. Хөкүмәт керткән чикләүләр бөтен бер илнең икътисадын какшата ала. Якынча 1400 елга кадәр Кытай Европага караганда баерак һәм технологик яктан алга киткәнрәк булган. Европаның алга чыгуының бер сәбәбе — Кытай хөкүмәтенең ерак диңгез сәүдә сәфәрләрен чикләвендә иде. Нәтиҗәдә, дөньяның калган өлешен, шул исәптән Кытайның үзен дә өйрәнү һәм ахыр чиктә анда өстенлек итү Аурупалыларга калды.
Яңарак заманнарны алсак, Сарбейнс-Оксли законы АКШның IPO базарын диярлек җимерде. Аны язган закон чыгаручыларның нияте бу түгел иде. Алар бары тик ачык акционерлык җәмгыятьләренә тагын берничә өстәмә тикшерү өстәргә генә теләгәннәр иде. Ләкин алар чыгымнарны исәпкә алырга оныттылар. Алар халыкка акцияләрен чыгарырга (IPO) әзерләнүче компанияләрнең гадәттә финанс яктан шактый кысынкы булуын, һәм General Electric өчен җиңел булган берничә өстәмә тикшерүнең яшьрәк компанияләргә ачык акционерлык җәмгыяте булу юлын бөтенләй ябу өчен җитә калуын истән чыгардылар.
Тикшерүләрнең бәясе турында уйлана башлагач, башка кызыклы сораулар да бирә аласыз. Бу бәя артамы яки кимиме? Ул кайбер өлкәләрдә башкаларга караганда югарыракмы? Ул кайда кинәт кенә сикереп арта? Әгәр эре оешмалар шундый сораулар бирә башласа, алар куркыныч нәрсәләр белер иде.
Минемчә, тикшерүләрнең бәясе чынлыкта арта гына бара. Сәбәбе шул: компанияләрдә программа тәэминаты көннән-көн мөһимрәк роль уйный, ә программа язучы кешеләргә тикшерүләр аеруча көчле зыян сала.
Программистлар күпчелек башка хезмәткәрләрдән аерылып тора, чөнки аларның иң яхшылары чыннан да тырышып эшләргә ярата. Күпчелек эш төрләрендә бу алай түгел кебек. Мин фастфудта эшләгәндә, без мәшәкатьле вакытларны өстен күрми идек. Ә газон чапканда, бер атна яңгырдан соң үлән озын булып үскән чакларны һич тә яратмый идем.
Әмма программистлар күбрәк код язганда үзләрен яхшырак хис итә. Дөресрәге, күбрәк код чыгарсалар (релиз ясасалар). Программистлар үзгәреш кертергә, файда китерергә ярата. Һәрхәлдә, яхшылары.
Яхшы программистлар өчен стартапта эшләүнең иң яхшы якларының берсе — релизларга тикшерүләрнең аз булуы. Чын стартапларда тышкы тикшерүләр бөтенләй юк. Иртән берәр яңа функция турында фикер туса, төшке ашка кадәр сез аны язып, җитештерү (production) серверларына чыгара аласыз. Һәм сез моны эшли алганда, сездә тагын да күбрәк идеяләр туа.
Зур компанияләрдә исә программа тәэминатын эшләтеп җибәргәнче ул төрле раслаулар узарга тиеш. Һәм моның чыгымы ифрат зур булырга мөмкин — чынлыкта, кискен сикерешле. Күптән түгел мин өч программист белән сөйләштем, аларның стартапын берничә ел элек бер эре компания сатып алган булган. Үзләре мөстәкыйль чакта алар үзгәрешләрне шундук чыгара алганнар. Хәзер исә, аларның сүзләренчә, эшче серверларга кодны чыгару өчен иң тиз дигәндә ике атна вакыт кирәк икән.
Бу аларның эш нәтиҗәлелеген киметеп кенә калмаган. Бу аларда үзләрен сатып алган компаниядә эшләүгә карата нәфрәт уяткан.
Программистларның тырышып эшли алу мөмкинлеген никадәр яратуларының бер мисалы менә: бу егетләр элеккеге кебек кодны шунда ук чыгара алу өчен үз кесәләреннән акча түләргә дә әзер иде. Мин алардан кодны шунда ук чыгару мөмкинлеге өчен үз компанияләрен сату бәясенең 10% ыннан баш тартыр идегезме дип сорадым, һәм өчесе дә шундук ризалашты. Аннары мин моның өчен сату бәясенең иң күбе ничә процентын бирергә әзер булуларын сорадым. Алар бу турыда уйларга да теләмәүләрен әйтте, чөнки бу санның никадәр югары булачагын белергә курыктылар, ләкин миндә ул бәянең яртысына кадәр җитәргә мөмкин дигән тәэсир калды.
Алар кулланучыларга күбрәк программа тәэминаты җиткерә алсын өчен генә йөзләрчә мең, бәлки миллионнарча доллардан баш тартырга әзер иде. Һәм беләсезме нәрсә? Аларга моңа ирек кую бөтенләй куркынычсыз булыр иде. Чынлыкта, сатып алучы компания отар гына иде: бу егетләр бернәрсә ватмау өстенә, күпкә күбрәк эш тә башкарган булыр иде. Шулай итеп, компания зуррак чыгымнар түләп, начаррак нәтиҗә ала. Тәкъдим ителгән программаларны тикшерүче комитет кебек үк.
Сезгә сату итүнең авыр булуы аркасында килеп чыга торган иң зур куркыныч сезнең артык түләвегездә түгел, ә иң яхшы тәэмин итүчеләрнең сезгә бөтенләй сатарга теләмәвендә булган кебек үк, үз программистларыгызга артык күп тикшерүләр куллануның да иң зур куркынычы — аларның җитештерүчәнлеген төшерү генә түгел, ә яхшы программистларның сезнең өчен бөтенләй эшләргә теләмәвендә.
Стив Джобсның мәшһүр «чын рәссамнар чыгара» дигән кагыйдәсе ике якка да эшли. Чын рәссамнар чыгарырга сәләтле генә түгел. Алар моны таләп итә. Шуңа күрә, кешеләргә чыгарырга ирек бирмәсәгез, сездә бернинди рәссам да калмаячак.