(Был эссе Сэм Альтмандың Стэнфордтағы стартап дәресендә уҡылған ҡунаҡ лекцияһына нигеҙләнгән. Ул студенттар өсөн тәғәйенләнгән, әммә уның ҙур өлөшө башҡа йәштәге потенциаль нигеҙләүселәргә лә ҡағыла.)
Балаларың булыуының бер өҫтөнлөгө шунда: кәңәш бирергә тура килгәндә, «үҙ балаларыма нимә әйтер инем?» тип уйлай алаһың. Минең балаларым бәләкәй әле, әммә улар студент булһа, стартаптар тураһында нимә әйтер инем икәнен күҙ алдына килтерә алам, һәм һеҙгә тап шуны һөйләмәксемен.
Стартаптар — интуицияға бөтөнләй тап килмәгән сәйер нәмә. Ниңә улай икәнен теүәл генә белмәйем. Бәлки, улар тураһындағы белем әле беҙҙең мәҙәниәткә ныҡлап үтеп инмәгәнгәлер. Ләкин сәбәбе ни булһа ла, стартап асыу — интуицияңа һәр саҡ ышанып булмай торған эш ул.
Был яҡтан ул саңғы шыуыуға оҡшаған. Саңғыла беренсе тапҡыр шыуып ҡарағанда, тиҙлекте кәметер өсөн инстинктив рәүештә артҡа ҡарай ауышаһың. Әммә саңғыла артҡа ауышһаң, контролде юғалтып, тауҙан түбән осоп төшәһең. Шуға күрә саңғы шыуырға өйрәнеүҙең бер өлөшө — был теләкте баҫырға өйрәнеүҙән ғибәрәт. Ваҡыт үтеү менән яңы ғәҙәттәр барлыҡҡа килә, ләкин башта бының өсөн аңлы тырышлыҡ талап ителә. Башта тауҙан түбән төшә башлағанда хәтерҙә тоторға тырышҡан ҡағиҙәләр исемлеге була.
Стартаптар саңғы шыуыу кеүек үк тәбиғи булмаған нәмә, шуға күрә стартаптар өсөн дә шундай уҡ исемлек бар. Бында мин уның беренсе өлөшөн бирәм — үҙеңде стартап асырға әҙерләргә теләһәң, хәтерҙә тоторға кәрәк булған нәмәләр.
Интуицияға ҡаршы
Ундағы беренсе пункт — мин телгә алған факт: стартаптар шул тиклем сәйер, әгәр үҙ инстинкттарығыҙға ышанһағыҙ, бик күп хаталар эшләйәсәкһегеҙ. Башҡа бер нәмә белмәһәгеҙ ҙә, ошоно ғына белһәгеҙ, исмаһам, хата яһар алдынан туҡтап уйланырһығыҙ.
Y Combinator менән идара иткән саҡта, беҙҙең бурыс — нигеҙләүселәргә улар ҡолаҡ һалмаясаҡ кәңәштәр биреү, тип шаярта торғайным. Ысынында ла шулай. Һәр сығарылыш һайын YC партнерҙары нигеҙләүселәрҙе эшләргә йыйынған хаталары тураһында киҫәтә, ә нигеҙләүселәр уларҙы тыңламай, ә бер йылдан һуң кире килеп: «Ҡолаҡ һалған булһаҡсы», — тиҙәр.
Ни өсөн нигеҙләүселәр партнерҙарҙың кәңәштәрен иғтибарһыҙ ҡалдыра? Сөнки интуицияға ҡаршы килгән фекерҙәрҙең асылы шунда: улар һеҙҙең эске тойғоларығыҙға тап килмәй. Улар яңылыш кеүек тойола. Тимәк, тәүге теләк, әлбиттә, уларға ҡул һелтәү була. Ысынында иһә, минең шаяртып әйткән һүҙҙәрем Y Combinator-ҙың ҡәһәре генә түгел, ә уның барлыҡҡа килеү сәбәбе (raison d'etre) лә булып тора. Әгәр нигеҙләүселәрҙең инстинкттары дөрөҫ яуаптар биреп торһа, уларға беҙҙең кәрәгебеҙ ҙә булмаҫ ине. Һеҙҙе ғәжәпләндерә торған кәңәштәр биреү өсөн генә башҡа кешеләр кәрәк. Шуға күрә саңғы буйынса инструкторҙар күп, ә йүгереү буйынса инструкторҙар аҙ. [1]
Шулай ҙа, кешеләргә ҡарата булған интуицияғыҙға ышанырға ярай. Ысынында иһә, йәш нигеҙләүселәр ебәргән иң таралған хаталарҙың береһе — быға етерлек кимәлдә таянмау. Улар тәьҫирле күренгән, ләкин шәхсән үҙҙәре шикләнеү уятҡан кешеләр менән бәйләнешкә инә. Һуңыраҡ, барыһы ла емерелгәс, улар: «Уның ниндәйҙер етешһеҙлеге барлығын һиҙгән инем, ләкин ул шул тиклем тәьҫирле тойолғас, быға күҙ йомдом», — тиҙәр.
Әгәр берәй кем менән — авторҙаш, хеҙмәткәр, инвестор йәки һатып алыусы булараҡ — бәйләнеш урынлаштырырға уйлайһығыҙ икән, һәм шул кешегә ҡарата ниндәйҙер шигегеҙ бар икән, эске тойғоғоҙға ышанығыҙ. Әгәр берәйһе шыуышҡаҡ, ялғансы йәки әҙәпһеҙ булып күренһә, быны иғтибарһыҙ ҡалдырмағыҙ.
Был — үҙеңдең теләктәреңә ирек биреү үҙен аҡлай торған бер осраҡ. Ысын күңелдән оҡшатҡан һәм шикләнмәҫлек дәрәжәлә оҙаҡ белгән кешеләр менән генә эшләгеҙ.
Тәжрибә һәм белем
Интуицияға ҡаршы килгән икенсе мәсьәлә: стартаптар тураһында күп белеү ул тиклем үк мөһим түгел. Стартапта уңышҡа ирешеү юлы — стартаптар буйынса белгес булыу түгел, ә ҡулланыусыларығыҙҙы һәм улар өсөн хәл иткән проблемағыҙҙы яҡшы белгән белгес булыу. Марк Цукерберг стартаптар буйынса белгес булғанға уңышҡа ирешмәне. Киреһенсә, стартаптарҙа тулыһынса яңы кеше булыуына ҡарамаҫтан, үҙ ҡулланыусыларын бик яҡшы аңлағанға күрә уңышҡа өлгәште.
Әгәр ҙә һеҙ, әйтәйек, фәрештәләр раундын (angel round) нисек йәлеп итеү тураһында бер нәмә лә белмәһәгеҙ, быға көйөнмәгеҙ. Бындай нәмәләрҙе кәрәк саҡта өйрәнергә һәм эшләп бөткәс оноторға мөмкин.
Ысынында иһә, стартаптар механизмын ентекләп өйрәнеү кәрәкмәү менән генә ҡалмай, ә ниндәйҙер кимәлдә хәүефле лә булыуы ихтимал, тип хәүефләнәм. Конвертацияланыусы займдар (convertible notes), хеҙмәт килешеүҙәре һәм (Хоҙай һаҡлаһын) FF класындағы акциялар тураһында бөтә нәмәне белгән студентты осратһам, «бына үҙ тиҫтерҙәренән күпкә алда барған кеше» тип уйламаҫ инем. Был борсолоу уятыр ине. Сөнки йәш нигеҙләүселәргә хас булған тағы бер хата — стартап булдырыу күренешен генә яһау. Улар ышандырырлыҡ күренгән берәй идея уйлап сығара, яҡшы баһа буйынса аҡса йыя, текә офис ҡуртымға ала, күп кенә кешеләрҙе эшкә яллай. Тыштан ҡарағанда, стартаптар шулай эшләй кеүек. Ләкин текә офис ҡуртымға алып, күп итеп кеше яллағандан һуң артабанғы аҙым бына нисек була: яйлап үҙҙәренең ни тиклем бөлгөнлөккә төшкәндәрен аңлайҙар, сөнки стартаптың барлыҡ тышҡы күренешен ҡабатлап йөрөп, улар иң мөһим булған берҙән-бер нәмәне онотҡандар: кешеләр теләгән нәмәне эшләүҙе.
Уйын
Беҙ бының шул тиклем йыш ҡабатланғанын күрҙек, хатта уға үҙебеҙсә исем уйлап таптыҡ: ғаилә-ғаилә булып уйнау («playing house»). Аҙаҡ мин бының ни өсөн килеп сыҡҡанын аңланым. Йәш нигеҙләүселәрҙең стартап булдырыу күренешен яһауының сәбәбе — ғүмерҙәре буйы уларҙы ошоға өйрәткәндәр. Мәҫәлән, колледжға уҡырға инеү өсөн нимә эшләргә кәрәклеге тураһында уйлап ҡарағыҙ. Дәрестән тыш шөғөлдәр — бар. Хатта колледждағы дәрестәрҙә лә күпселек эш түңәрәк буйлап йүгереү кеүек яһалма.
Мин мәғариф системаһын шундай булғаны өсөн тәнҡитләмәйем. Кешене нимәгәлер өйрәткәндә, башҡарылған эштә барыбер билдәле бер кимәлдә яһалмалыҡ буласаҡ, әгәр кешеләрҙең эшмәкәрлеген баһалаһағыҙ, улар был айырманы ҡуллана башлаясаҡ, хатта аҙаҡ һеҙ баһалаған күп нәмә бары тик шул яһалмалыҡтың эҙемтәһе булып ҡаласаҡ.
Үҙем дә колледжда шулай эшләгәнемде таныйым. Күп кенә дәрестәрҙә имтихан һорауҙары яһау өсөн тап килгән 20 йәки 30 самаһы ғына төп төшөнсә барлығын аңланым. Мин был дәрестәрҙә имтихандарға әҙерләнгәндә (осраҡлы рәүештән тыш) уҡытылған материалды үҙләштерергә түгел, ә буласаҡ имтихан һорауҙары исемлеген төҙөргә һәм яуаптарҙы алдан әҙерләргә тырыша инем. Һуңғы имтиханға ингәндә, төп тойғом шул һорауҙарымдың ҡайһыһы имтиханда килеп сығыр икән тигән ҡыҙыҡһыныу ине. Был уйынға оҡшағайны.
Ғүмер буйы шундай уйындар уйнарға өйрәтелгән йәш нигеҙләүселәрҙең стартап асыу менән иң беренсе теләге — был яңы уйында еңеү өсөн хәйләләрҙе белергә тырышыу булыуы ғәжәп түгел. Инвестициялар йәлеп итеү стартаптар өсөн уңыш үлсәме булып күренгәс (яңы башлаусыларҙың тағы бер классик хатаһы), улар һәр ваҡыт инвесторҙарҙы ышандырыуҙың ниндәй хәйләләре барлығын белергә теләй. Беҙ уларға инвесторҙарҙы ышандырыуҙың иң яҡшы юлы — ысынында ла яҡшы эшләгән, йәғни тиҙ үҫешкән стартап булдырыу, һәм шунан һуң инвесторҙарға ябай ғына итеп шуны һөйләү, тип аңлатабыҙ. Шунан улар тиҙ үҫешеү өсөн ниндәй серҙәр барлығын белергә теләй. Һәм беҙгә бының иң яҡшы юлы — ябай ғына итеп кешеләргә кәрәкле нәмә яһау, тип әйтергә тура килә.
YC партнерҙары менән йәш нигеҙләүселәр араһындағы бик күп һөйләшеүҙәр нигеҙләүсенең «Нисек итеп беҙ...» тигән һорауы һәм партнерҙың «Бары тик...» тигән яуабы менән башлана.
Ни өсөн нигеҙләүселәр һәр ваҡыт барыһын да ҡатмарлаштыра? Сәбәбе шунда: улар хәйлә эҙләй, мин быны аңланым.
Бына стартаптар тураһында иҫтә тоторға кәрәк булған өсөнсө интуицияға ҡаршы нәмә: стартап асыу — системаны алдау үҙ көсөн юғалтҡан урын. Ҙур компанияға эшкә барһағыҙ, системаны алдау бәлки эшләй ҙә бирер. Компанияның ни кимәлдә боҙоҡ булыуына ҡарап, кәрәкле кешеләргә ярарға тырышып, емешле эшләү тәьҫораты ҡалдырып һәм башҡа юлдар менән уңышҡа өлгәшергә мөмкин. [2] Ләкин стартаптарҙа был бармай. Алдай торған етәксе юҡ, бары тик ҡулланыусылар ғына бар, ә ҡулланыусыларҙы продукттың улар теләгәнсә эшләү-эшләмәүе генә ҡыҙыҡһындыра. Стартаптар физика кеүек үк шәхси булмаған (объектив) нәмә. Һеҙгә кешеләр теләгән нәмәне эшләргә кәрәк, һәм һеҙ быны ни дәрәжәлә яҡшы эшләйһегеҙ — шул дәрәжәлә генә сәскә атасаҡһығыҙ.
Ҡурҡынысы шунда: алдашыу инвесторҙарға ҡарата билдәле бер кимәлдә эшләй. Әгәр нимә тураһында һөйләгәнегеҙҙе яҡшы беләһегеҙ кеүек күренә алһағыҙ, һеҙ инвесторҙарҙы кәм тигәндә бер, бәлки хатта ике финанслау раундында ла алдай алаһығыҙ. Ләкин был һеҙҙең үҙ мәнфәғәтегеҙҙә түгел. Компания барыбер һәләк буласаҡ. Һеҙ бары тик үҙ ваҡытығыҙҙы уның менән бергә түбән тәгәрәүгә әрәм итәһегеҙ.
Шуға күрә хәйлә эҙләүҙән туҡтағыҙ. Теләһә ниндәй өлкәләге кеүек, стартаптарҙа ла төрлө алымдар бар, ләкин улар ысын проблеманы хәл итеүгә ҡарағанда тотош бер тәртипкә аҙыраҡ әһәмиәткә эйә. Аҡса йыйыу тураһында бер нәмә лә белмәгән, ләкин ҡулланыусылар яратҡан әйберҙе яһаған нигеҙләүсе өсөн аҡса табыу, бөтә хәйләләрҙе белгән, әммә файҙаланыу графигы үҫмәгән кешегә ҡарағанда күпкә еңелерәк буласаҡ. Һәм иң мөһиме — ҡулланыусылар яратҡан нәмәне эшләгән нигеҙләүсе аҡса йыйғандан һуң да уңышҡа ирешеүен дауам итәсәк.
Был ниндәйҙер мәғәнәлә насар яңылыҡ булып тора, сөнки һеҙ иң көслө ҡоралдарығыҙҙың береһенән мәхрүм булаһығыҙ, әммә стартап асҡанда системаны алдауҙың эшләмәй башлауы ҡыуаныслы тип уйлайым. Тырышып, яҡшы эшләп еңеп була торған урындарҙың донъяла булыуы үҙе үк ҡыуаныслы. Әгәр бөтә донъя мәктәп һәм ҙур компаниялар кеүек булһа, йә буш нәмәләргә күп ваҡыт бүлергә, йә шулай иткән кешеләргә еңелергә тура килһә, донъяның ни тиклем төшөнкө булырын күҙ алдына килтерегеҙ. [3] Әгәр колледжда уҡыған саҡта уҡ ысын донъяла системаны алдау әллә ни мөһим булмаған, ә ҡайһы бер урындарҙа бөтөнләй тиерлек әһәмиәткә эйә булмаған өлкәләр барлығын аңлаһам, бик шатланыр инем. Ләкин улар бар, һәм киләсәгегеҙ тураһында уйлағанда ошо айырманы иҫәпкә алыу — иң мөһим нәмәләрҙең береһе. Һәр төрлө эштә нисек еңеп була, һәм һеҙ нимә эшләп еңергә теләр инегеҙ? [4]
Бар нәмәне йота торған хеҙмәт
Был беҙҙе дүртенсе интуицияға ҡаршы фекергә алып килә: стартаптар бөтә нәмәне үҙенә йота. Әгәр стартап асаһығыҙ икән, ул тормошоғоҙҙо һеҙ күҙ алдына ла килтерә алмаған кимәлдә биләп аласаҡ. Ә әгәр стартапығыҙ уңышлы булһа, ул һеҙҙең тормошоғоҙҙо оҙаҡ ваҡытҡа үҙенә буйһондорасаҡ: кәм тигәндә бер нисә йылға, бәлки ун йылға, ә бәлки бөтә хеҙмәт ғүмерегеҙгә. Шуға күрә бында ысын ебәрелгән мөмкинлектәр хаҡы (opportunity cost) бар.
Ларри Пейдждың тормошо көнләшерлек булып күренергә мөмкин, ләкин уның көнләшерлек булмаған яҡтары ла бар. Төптән алғанда, ул 25 йәшендә мөмкин тиклем тиҙ йүгерә башланы, һәм шунан бирле тын алырға ла туҡтамаған кеүек тойолорға тейеш. Көн һайын Google империяһында бары тик баш директор (CEO) ғына хәл итә ала торған яңы бәлә-ҡазалар сығып тора, һәм ул, CEO булараҡ, уларҙы хәл итергә мәжбүр. Әгәр ул хатта бер аҙнаға ялға китһә лә, тотош бер аҙналыҡ сиселмәгән эштәр өйөлөп ятасаҡ. Һәм ул быны бер зарланмай күтәрергә тейеш, сөнки бер яҡтан, компанияның атаһы булараҡ, ул бер ҡасан да ҡурҡыу йәки көсһөҙлөк күрһәтә алмай, икенсе яҡтан, миллиардерҙар ауыр тормоштары тураһында һөйләһә, уларға ҡарата шәфҡәтлелек нулдән дә түбән була. Бының сәйер эҙемтәһе шул: уңышлы стартап нигеҙләүсеһе булыуҙың ҡыйынлығы быны үҙ башынан үткәргәндәрҙән башҡа бөтә кешенән тиерлек йәшерелгән.
Y Combinator хәҙер ҙур уңыш тип атарлыҡ бер нисә компанияны финансланы, һәм һәр осраҡта нигеҙләүселәр бер үк нәмәне әйтә. Бер ҡасан да еңелерәк булмай. Проблемаларҙың төҫө генә үҙгәрә. Һеҙ үҙегеҙҙең бәләкәй фатирығыҙҙағы ватылған кондиционер урынына үҙегеҙҙең Лондон офисында төҙөлөштөң тотҡарланыуы тураһында борсола башлайһығыҙ. Ләкин борсолоуҙың дөйөм күләме бер ҡасан да кәмемәй; киреһенсә, арта ғына.
Уңышлы стартап башлау бала табыуға оҡшаған: был һеҙҙең тормошто кире ҡайтарғыһыҙ үҙгәртә торған төймәгә баҫыу кеүек. Балалар булыуы ысынында ла ғәжәйеп булһа ла, улар тыуғанға тиклем эшләүе һуңыраҡ осорға ҡарағанда күпкә еңелерәк булған нәмәләр бик күп. Уларҙың күбеһе, балаларығыҙ булғас, һеҙҙе яҡшыраҡ ата-әсә итәсәк. Һәм төймәгә баҫыуҙы бер аҙға кисектерергә мөмкин булғанлыҡтан, бай илдәрҙәге күпселек кеше шулай итә лә.
Шулай ҙа, стартаптарға килгәндә, күп кенә кешеләр уларҙы әле колледжда уҡыған саҡта уҡ башларға тейешбеҙ тип уйлай. Аҡылығыҙҙан шаштығыҙмы әллә? Университеттар нимә уйлай икән? Улар студенттарының контрацептивтар менән яҡшы тәьмин ителеүенә бар көсөн һала, шул уҡ ваҡытта уңда ла, һулда ла эшҡыуарлыҡ программалары һәм стартап-инкубаторҙар аса.
Ғәҙеллек өсөн шуны әйтергә кәрәк: университеттар бында мәжбүр хәлдә ҡала. Уҡырға ингән бик күп студенттар стартаптар менән ҡыҙыҡһына. Университеттар, кәм тигәндә де-факто, уларҙы карьераға әҙерләргә тейеш тип көтөлә. Шуға күрә стартап асырға теләгән студенттар университеттар уларҙы стартаптарға өйрәтә алыр тип өмөт итә. Университеттар быны булдыра аламы-юҡмы, ләкин уҡыусыларын башҡа университеттарға юғалтмаҫ өсөн, улар булдыра алабыҙ тип белдерергә мәжбүр.
Университеттар студенттарҙы стартаптарға өйрәтә аламы? Эйе лә, юҡ та. Улар студенттарға стартаптар тураһында уҡыта ала, ләкин мин алда аңлатҡанса, һеҙгә белергә кәрәк булған нәмә был түгел. Һеҙгә үҙ ҡулланыусыларығыҙҙың ихтыяждарын өйрәнергә кәрәк, ә быны компанияны ғәмәлдә асҡанға тиклем эшләп булмай. [5] Шулай итеп, стартап асыу үҙ асылында — уны бары тик эшләп кенә өйрәнеп була торған нәмә. Ә колледжда уҡығанда быны эшләү мөмкин түгел, сөнки мин яңы ғына аңлатҡанса: стартаптар һеҙҙең тормошоғоҙҙо тулыһынса биләп ала. Студент булараҡ ысынлап стартап аса алмайһығыҙ, сөнки әгәр ысынлап стартап асһағыҙ, һеҙ башҡаса студент түгелһегеҙ. Һеҙ бер аҙ номиналь рәүештә генә студент булып торорһоғоҙ, ләкин оҙаҡҡа түгел. [6]
Был дихотомияны иҫәпкә алғанда, ошо ике юлдың ҡайһыһын һайларға кәрәк? Ысын студент булып, стартап асмаҫҡамы, әллә ысын стартап асып, студент булмаҫҡамы? Мин һеҙгә быға яуап бирә алам. Колледжда стартап асмағыҙ. Стартапты нисек асырға тигән һорау — һеҙ хәл итергә тырышҡан ҙурыраҡ проблеманың бер өлөшө генә: нисек итеп яҡшы тормош кисерергә. Стартап асыу күп кенә дәғүәле (амбициялы) кешеләр өсөн яҡшы тормоштоң бер өлөшө була алһа ла, 20 йәш — бының өсөн иң ҡулай ваҡыт түгел. Стартап асыу — ҡаты тиҙлектә тәрәнлеккә эҙләү (depth-first search) кеүек. Күпселек кеше 20 йәшендә әле киңлеккә эҙләнергә (breadth-first search) тейеш.
20 йәштәр тирәһендә һеҙ уға тиклем дә, унан һуң да шул тиклем яҡшы эшләй алмаған нәмәләрҙе эшләй алаһығыҙ: мәҫәлән, уйламағанда проекттарға тәрән сумыу һәм бер ниндәй ваҡыт сикләүҙәрен уйламайынса бик арзанға сәйәхәт итеү. Амбицияһыҙ кешеләр өсөн был ҡурҡыныс «тормошҡа яраҡлашмау» булып күренә, ләкин амбициялы кешеләр өсөн был баһалап бөтөргөһөҙ ҡиммәтле эҙләнеү төрө булыуы мөмкин. Әгәр һеҙ 20 йәштә стартап асып, етерлек кимәлдә уңышҡа өлгәшһәгеҙ, быны бер ҡасан да эшләй алмаясаҡһығыҙ. [7]
Марк Цукерберг бер ҡасан да сит илдәрҙә ҡайғыһыҙ гиҙеп йөрөй алмаясаҡ. Ул башҡа күпселек кеше эшләй алмаған нәмәләрҙе эшләй ала, мәҫәлән, сит илдәргә осоу өсөн шәхси самолеттар яллай ала. Ләкин уңыш уның тормошонан осраҡлылыҡты һәм көтөлмәгән матурлыҡтарҙы (serendipity) тартып алды. Ул Facebook менән идара иткән кеүек үк, Facebook та уның менән идара итә. Һәм үҙең ғүмерлек эшең тип һанаған проекттың ҡулында булыу бик шәп булһа ла, көтөлмәгән осраҡлылыҡтың да өҫтөнлөктәре бар, айырыуса йәш саҡта. Башҡа нәмәләр араһында ул һеҙгә ғүмерлек эшегеҙҙе һайлау өсөн күберәк варианттар бирә.
Бында хатта компромисс та юҡ. 20 йәштә стартап асыуҙан баш тартһағыҙ, бер нимәне лә ҡорбан итмәйһегеҙ, сөнки көтһәгеҙ, уңышҡа ирешеү ихтималлығығыҙ юғарыраҡ. Әгәр һеҙгә 20 йәш булып, өҫтәмә проекттарығыҙҙың береһе Facebook кеүек атылып сыҡһа (был икеле булһа ла), уны артабан дауам итеү йәки итмәү һайлауы алдында ҡалырһығыҙ, һәм уны дауам итеү аҡыллы булырға мөмкин. Ләкин ғәҙәттә стартаптар нигеҙләүселәр уларҙы үҫергә мәжбүр иткәнгә күрә алға бара, һәм быны 20 йәштә эшләү — бер ни менән аҡланмаған ахмаҡлыҡ.
Һынап ҡарау
Ә быны теләһә ниндәй йәштә эшләргә кәрәкме? Мин стартаптарҙы бик ҡыйын итеп тасуирланым, аңлайым. Әгәр аңлата алмаған булһам, тағы бер ҡабатлап ҡарайым: стартап асыу — ысынында ла бик ауыр. Әгәр ул сиктән тыш ауыр булһасы? Был һынауға көсөгөҙ етерме-юҡмы икәнен нисек белергә?
Яуап — бишенсе интуицияға ҡаршы фекер: быны белеп булмай. Ошоға тиклемге тормошоғоҙ математик йәки профессиональ футболсы булырға тырышһағыҙ, мөмкинлектәрегеҙ ниндәй булыуы тураһында ниндәйҙер төшөнсә биргәндер. Ләкин ғүмерегеҙ бик сәйер булмаһа, һеҙ стартап нигеҙләүсеһе булыуға оҡшаған бер нимә лә эшләмәгәнһегеҙҙер. Стартап асыу һеҙҙе ныҡ үҙгәртәсәк. Шуға күрә һеҙ хәҙер кем икәнегеҙҙе генә түгел, ә кем булып үҫә алыуығыҙҙы баһаларға тырышаһығыҙ, ә быны кем белә ала?
Һуңғы 9 йыл буйы кешеләрҙең уңышлы стартап асырға көсө етерме-юҡмы икәнен алдан күреү минең эшем ине. Уларҙың ни тиклем аҡыллы булыуын билдәләү еңел булды, һәм быны уҡыған күпселек кеше шул кимәлдән юғарыраҡ буласаҡ. Иң ауыры — уларҙың ни тиклем сыҙамлы һәм амбициялы буласағын алдан күреү ине. Быны алдан күрергә тырышыу буйынса минән дә ҙурыраҡ тәжрибәгә эйә булған кеше юҡтыр, шуға күрә белгестең был турала күпме белә алыуын әйтә алам, һәм яуап ошо: әллә ни күп белмәй. Мин һәр сығарылыштағы стартаптарҙың ҡайһыһы йондоҙға әйләнеренә ҡарата күңелемде тулыһынса асыҡ тоторға өйрәндем.
Нигеҙләүселәр ҡайһы ваҡыт үҙҙәре белә тип уйлай. Ҡайһы берәүҙәр тормошонда осраған һәр һынауҙы (улар аҙ, яһалма һәм еңел булған) еңел үткән кеүек үк, Y Combinator-ҙы ла еңел генә үтермен тип тулы ышаныс менән килә. Башҡалар бында нисек эләккәндәренә ғәжәпләнеп, һәм YC уларҙы ҡабул итеүгә сәбәп булған хатаны тапмаһын ине тип өмөтләнеп килә. Ләкин нигеҙләүселәрҙең башланғыс ҡарашы менән уларҙың компанияларының нисек эшләүе араһында бәйләнеш бик аҙ.
Армияла ла шулай уҡ тип уҡығаным бар — маҡтансыҡ яңы алыныусыларҙың баҫалҡыларға ҡарағанда ысынында нығыраҡ булып сығыу ихтималлығы юғары түгел. Һәм, моғайын, шул уҡ сәбәп буйынса: бындағы һынауҙар уларҙың алдағы тормошондағыларҙан бик ныҡ айырыла.
Әгәр стартап асыуҙан ҡот осҡос ҡурҡаһығыҙ икән, моғайын, быны эшләмәүегеҙ яҡшыраҡтыр. Ләкин әгәр һеҙ бары тик көсөгөҙ етерме-юҡмы икәненә генә шикләнәһегеҙ икән, быны белеүҙең берҙән-бер юлы — һынап ҡарау. Бары тик хәҙер үк түгел.
Идеялар
Шулай итеп, әгәр ҡасандыр стартап асырға теләһәгеҙ, колледжда нимә менән шөғөлләнергә кәрәк? Иң башта һеҙгә ике генә нәмә кәрәк: идея һәм авторҙаштар (ко-фаундерҙар). Һәм икеһен дә табыу юлы бер үк. Был беҙҙең алтынсы һәм һуңғы интуицияға ҡаршы фекеребеҙгә алып килә: стартап идеяларын табыу юлы — стартап идеялары тураһында махсус уйларға тырышмау.
Мин был турала тотош бер эссе яҙҙым, шуға күрә бында барыһын да ҡабатлап ултырмайым. Әммә ҡыҫҡаса әйткәндә: әгәр стартап идеяларын уйлап табырға аңлы рәүештә тырышһағыҙ, һеҙ тапҡан идеялар насар ғына түгел, ә ышандырырлыҡ булып күренгән насар идеялар буласаҡ, тимәк, уларҙың насар икәнен аңлағансы уларға бик күп ваҡыт әрәм итәсәкһегеҙ.
Яҡшы стартап идеяларын табыу юлы — бер аҙым артҡа сигенеү. Стартап идеялары тураһында аңлы рәүештә уйларға тырышыу урынына, үҙегеҙҙең аҡылығыҙҙы стартап идеялары бер ниндәй аңлы тырышлыҡһыҙ үҙенән-үҙе барлыҡҡа килә торған төрҙәге аҡылға әйләндерегеҙ. Хатта шул тиклем аңһыҙ рәүештә барлыҡҡа килһендәр, башта уларҙың стартап идеяһы икәнен дә аңламағыҙ.
Был мөмкин генә түгел, Apple, Yahoo, Google һәм Facebook тап шулай башланды. Был компанияларҙың береһе лә башта компания булыр өсөн тәғәйенләнмәгәйне. Уларҙың барыһы ла бары тик өҫтәмә проекттар (side projects) ғына булды. Иң яҡшы стартаптар тиерлек нәҡ өҫтәмә проект булараҡ башланырға мәжбүр, сөнки бөйөк идеялар ғәҙәттә шул тиклем ғәҙәти булмаған нәмә булып тора, һеҙҙең аңлы зиһенегеҙ уларҙы компания идеяһы булараҡ ҡабул итмәҫ ине.
Яҡшы, ә аҡылды стартап идеялары аңһыҙ рәүештә барлыҡҡа килә торған төрҙәге аҡылға нисек әйләндерергә? (1) Мөһим нәмәләр тураһында күп белем алығыҙ, шунан (2) үҙегеҙҙе ҡыҙыҡһындырған проблемалар өҫтөндә эшләгеҙ (3) үҙегеҙ яратҡан һәм хөрмәт иткән кешеләр менән бергә. Өсөнсө өлөшө, өҫтәүенә, идея менән бер рәттән авторҙаштар табыу юлы ла булып тора.
Мин был абзацты беренсе тапҡыр яҙғанда, «мөһим нәмәләр тураһында күп белем алығыҙ» тиеү урынына «ниндәйҙер технологияла оҫта булығыҙ» тип яҙғайным. Ләкин был күрһәтмә, етерлек булһа ла, сиктән тыш тар. Брайан Чески һәм Джо Геббианың үҙенсәлеге технология буйынса белгес булыуҙа түгел ине. Улар дизайн буйынса оҫта ине, һәм, бәлки, унан да мөһимерәге — төркөмдәрҙе ойоштороу һәм проекттарҙы тормошҡа ашырыу буйынса һәләтле ине. Шуға күрә һеҙгә нәҡ технологиялар менән генә шөғөлләнеү мотлаҡ түгел, төп шарт — һеҙҙе үҫтерә торған етерлек дәрәжәлә талапсан проблемалар өҫтөндә эшләү.
Улар ниндәй проблемалар һуң? Дөйөм осраҡта быға яуап биреүе бик ауыр. Тарих шул ваҡытта бер кем дә, айырыуса уларҙың ата-әсәләре мөһим тип һанамаған етди проблемалар өҫтөндә эшләгән йәштәрҙең миҫалдары менән тулы. Икенсе яҡтан, тарих балаларының бушҡа ваҡыт уҙғарыуын уйлаған һәм хаҡлы булған ата-әсәләрҙең миҫалдары менән тағы ла байыраҡ. Тимәк, ысын, етди эш менән шөғөлләнгәнегеҙҙе нисек белергә? [8]
Мин быны нисек аңлағанымды беләм. Ысын проблемалар ҡыҙыҡлы була, һәм мин был йәһәттән үҙ теләктәремә ирек бирәм: башҡа берәүгә лә ҡыҙыҡ булмаһа ла (ысынында, бигерәк тә бер кемгә лә ҡыҙыҡ булмаған осраҡта), мин һәр ваҡыт ҡыҙыҡлы нәмәләр менән шөғөлләнергә теләйем, һәм мөһим тип һаналһа ла, күңелһеҙ нәмәләрҙе үҙемә эшләтеүе миңә бик ауыр.
Минең тормошом бары тик ҡыҙыҡлы күренгән өсөн генә ниндәйҙер эш менән булышып, ә һуңынан уның тормошта нисектер файҙалы булып сығыуының миҫалдары менән тулы. Y Combinator үҙе лә мин бары тик ҡыҙыҡлы күренгәнгә генә тотонған эш ине. Шулай булғас, минең эсемдә үҙемә ярҙам иткән ниндәйҙер эске компас бар кеүек. Ләкин башҡаларҙың башында нимә барлығын белмәйем. Бәлки, был турала күберәк уйланһам, ысынында ла ҡыҙыҡлы проблемаларҙы таныу өсөн ниндәйҙер алымдар уйлап таба алырмын, ләкин әлегә тәҡдим итә алған иң яҡшы нәмәм — үҙ-үҙен иҫбатлаусы бер кәңәш: әгәр ысынында ҡыҙыҡлы проблемаларға ҡарата талғамығыҙ бар икән, уға бөтә дәрт менән бирелеү — үҙегеҙҙе стартапҡа әҙерләүҙең иң яҡшы юлы. Һәм, ысынында, йәшәүҙең дә иң яҡшы юлы, моғайын. [9]
Ләкин ҡыҙыҡлы проблема тип нимә һаналғанын дөйөм осраҡта аңлата алмаһам да, уларҙың ҙур бер төркөмө тураһында һөйләй алам. Әгәр технологияны фракталь тап кеүек тарала торған нәмә тип күҙ алдына килтерһәгеҙ, сиктәге һәр ҡуҙғалыусан нөктә ҡыҙыҡлы проблеманы кәүҙәләндерә. Шуға күрә аҡылығыҙҙы яҡшы стартап идеялары тыуа торған төргә әйләндереүҙең бер ышаныслы юлы — үҙегеҙҙе ниндәйҙер технологияның иң алғы һыҙығына сығарыу, Пол Бакхайт әйтмешләй, үҙегеҙҙе «киләсәктә йәшәргә» мәжбүр итеү. Шул нөктәгә еткәс, башҡа кешеләргә алдан күреүсәнлек кеүек тойолған идеялар һеҙҙең өсөн асыҡ һәм аңлашылыусан буласаҡ. Һеҙ уларҙың стартап идеяһы икәнен аңламаҫһығыҙ ҙа бәлки, ләкин уларҙың булырға тейешле нәмә икәнен беләсәкһегеҙ.
Мәҫәлән, 90-сы йылдар уртаһында Гарвардта дуҫтарым Роберт менән Треворҙың бер аспирант иптәше үҙенең тауышты IP аша тапшырыу (VoIP) программаһын яҙҙы. Ул уны стартап итергә ниятләмәне, һәм бер ҡасан да стартапҡа әйләндерергә лә тырышманы. Ул бары тик ҡала-ара шылтыратыуҙар өсөн аҡса түләмәйенсә Тайвандағы ҡыҙы менән һөйләшергә теләгәйне, ә үҙе селтәрҙәр буйынса белгес булғанлыҡтан, бының өсөн өндө пакеттарға әйләндереп Интернет аша ебәреү уның өсөн ап-асыҡ юл булып күренде. Ул был программа менән ҡыҙы менән һөйләшеүҙән башҡа бер нәмә лә эшләмәне, ләкин иң яҡшы стартаптар тап ошолай башлана ла инде.
Шуға күрә сәйер яңғыраһа ла, уңышлы стартап нигеҙләүсеһе булырға теләһәгеҙ, колледжда иң яҡшы эш — «эшҡыуарлыҡҡа» йүнәлтелгән ниндәйҙер яңы, һөнәри колледж версияһы түгел. Был — белемдең үҙ хаҡы өсөн белем биреүсе классик колледж версияһы. Әгәр колледждан һуң стартап асырға теләһәгеҙ, колледжда эшләргә тейешле нәмәгеҙ — ҡеүәтле белемдәрҙе үҙләштереү. Әгәр һеҙҙә ысын интеллектуаль ҡыҙыҡһыныу бар икән, үҙ теләктәрегеҙгә эйәрһәгеҙ, тәбиғи рәүештә тап шуны эшләйәсәкһегеҙ. [10]
Эшҡыуарлыҡтың ысынлап мөһим булған өлөшө — предмет өлкәһендәге белгес булыу (domain expertise). Ларри Пейдж булыу юлы эҙләү системалары буйынса белгес булыуҙан торған. Ә эҙләү системалары белгесе булыу юлы ниндәйҙер йәшерен маҡсат менән түгел, ә ысын ҡыҙыҡһыныу менән эш итеүҙән ғибәрәт булған.
Иң яҡшы осраҡта стартап асыу — ҡыҙыҡһыныусанлыҡ өсөн бары тик бер йәшерен сәбәп кенә. Һәм был йәшерен маҡсатты процестың аҙағынараҡ индерһәгеҙ, уны иң яҡшы рәүештә эшләйәсәкһегеҙ.
Шулай итеп, буласаҡ йәш стартап нигеҙләүселәренә төп кәңәш, ике һүҙгә ҡайтарып ҡалдырғанда: бары тик өйрәнегеҙ.
Иҫкәрмәләр
[1] Ҡайһы бер нигеҙләүселәр башҡаларға ҡарағанда нығыраҡ тыңлай, һәм был йыш ҡына уңыштың билдәһе булып тора. YC ваҡытында Airbnb нигеҙләүселәре хаҡында иҫтә ҡалған нәмәләрҙең береһе — уларҙың ни тиклем иғтибар менән тыңлауы ине.
[2] Ысынында иһә, стартаптарҙың мөмкин булыуының бер сәбәбе лә ошонда. Әгәр ҙур компаниялар эске һөҙөмтәһеҙлектән яфаланмаһа, улар пропорциональ рәүештә күпкә һөҙөмтәлерәк булыр ине һәм стартаптарға урынды әҙерәк ҡалдырыр ине.
[3] Стартапта һеҙгә ауыр, ялҡытҡыс эштәргә (schleps) күп ваҡыт бүлергә тура киләсәк, әммә бындай эш бары тик ялтырауыҡһыҙ ғына, ялған түгел.
[4] Әгәр һеҙҙең ысын булмышығыҙ системаны алдап уйнауҙа булһа, нимә эшләргә һуң? Идара итеү консалтингы менән шөғөлләнергә.
[5] Компания юридик яҡтан теркәлмәгән дә булырға мөмкин, әммә әгәр һеҙ бик күп ҡулланыусылар йыя башлаһағыҙ, һеҙ быны аңлайһығыҙмы-юҡмы, уны башлап ебәргәнһегеҙ инде.
[6] Колледждарҙың студенттарҙы нисек яҡшы стартап нигеҙләүсеһе булырға өйрәтә алмауы ғәжәпләндерергә тейеш түгел, сөнки улар студенттарҙы яҡшы хеҙмәткәр булырға ла өйрәтә алмай.
Университеттарҙың студенттарҙы хеҙмәткәр булырға «өйрәтеү» ысулы — был бурысты стажировка программалары аша компанияларға тапшырыу. Ләкин стартаптар өсөн ошоға оҡшаш нәмәне эшләп булмай, сөнки, билдәләмә буйынса, әгәр студенттарҙың эше яҡшы барһа, улар бер ҡасан да кире ҡайтмаясаҡ.
[7] Чарльз Дарвинға натуралист сифатында HMS Beagle карабында сәйәхәткә саҡырыу алғанда 22 йәш ине. Бары тик уның бер нимә менән дә буш булмауы арҡаһында ғына (хәйер, ғаиләһен борсоуға һалырлыҡ кимәлдә), ул был саҡырыуҙы ҡабул итә алған. Әммә әгәр ул ҡабул итмәгән булһа, беҙ, бәлки, уның исемен дә белмәҫ инек.
[8] Ата-әсәләр ҡайһы ваҡыт был мәсьәләлә айырыуса консерватив була ала. Ҡайһы берәүҙәр өсөн мөһим проблемалар исемлегенә бары тик медицина мәктәбенә алып барыусы юлдағы проблемалар ғына инә.
[9] Һеҙҙең ҡыҙыҡлы идеяларға зауығығыҙ бармы-юҡмы икәнен белеү өсөн мин бер эвристик ҡағиҙә уйлап таптым: һеҙ билдәле ялҡытҡыс идеяларға түҙә алмайһығыҙмы? Һеҙ әҙәбиәт теорияһын өйрәнеүгә йәки ҙур компанияла урта быуын етәксеһе булып эшләүгә түҙә алыр инегеҙме?
[10] Ысынында иһә, әгәр һеҙҙең маҡсатығыҙ — стартап башлау булһа, һеҙ гуманитар белем биреү (liberal education) идеалына үткән быуындарға ҡарағанда ла тоғрораҡ ҡала алаһығыҙ. Элек, студенттар колледж тамамлағас, нигеҙҙә эш табыуға иғтибар иткән саҡта, улар үҙҙәре алған курстарҙың эш биреүсе күҙендә нисек күренеүе тураһында кәм тигәндә бер аҙ уйлана торғайны. Һәм, бәлки, тағы ла насарағы — улар түбән баһа алып, үҙҙәренең бик мөһим GPA баллын төшөрмәҫ өсөн ауыр курстарҙы алыуҙан ҡурҡҡандарҙыр. Яҡшы яңылыҡ: ҡулланыусыларға һеҙҙең GPA баллығыҙҙың ниндәй булыуы бер ҙә мөһим түгел. Һәм инвесторҙарҙың да быға иғтибар иткәнен ишеткәнем юҡ. Y Combinator, һис шикһеҙ, бер ҡасан да колледжда ниндәй дәрестәргә йөрөгәнегеҙҙе һәм улар буйынса ниндәй баһалар алғанығыҙҙы һорамай.
Ошо текстың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Сэм Альтманға (Sam Altman), Пол Бакхайтҡа (Paul Buchheit), Джон Коллисонға (John Collison), Патрик Коллисонға (Patrick Collison), Джессика Ливингстонға (Jessica Livingston), Роберт Моррисҡа (Robert Morris), Джефф Ралстонға (Geoff Ralston) һәм Фред Уилсонға (Fred Wilson) рәхмәт белдерәм.