(Бу эссе Сэм Альтманның Стэнфордтагы стартаплар курсында укыган кунак лекциясенә нигезләнгән. Ул студентлар өчен ниятләнгән, әмма андагы күп нәрсәләр теләсә кайсы яшьтәге потенциаль нигезләүчеләргә дә кагыла.)
Балаларың булуның бер өстенлеге шул: киңәш бирергә туры килгәндә, үзеңнән "мин үз балаларыма нәрсә әйтер идем?" дип сорый аласың. Минем балаларым әле кечкенә, әмма алар студент булса, стартаплар турында аларга нәрсә сөйләр идем — күзаллый алам, һәм сезгә дә нәкъ менә шуны сөйләргә җыенам.
Стартаплар бик интуициягә каршы килүчән нәрсә. Ни өчен икәнен төгәл белмим. бәлки, алар турындагы белем әле безнең мәдәнияткә үтеп керергә өлгермәгәнгәдер. Ләкин сәбәбе нидә генә булса да, стартап башлау — үз инстинктларыңа һәрвакытта да ышанып булмый торган эш.
Бу ягы белән ул тау чаңгысында шууга охшаган. Беренче тапкыр чаңгыда шуганда әкренәясегез килсә, инстинктыгыз сезне артка таба авышырга өнди. Әмма чаңгыда артка таба авышсагыз, таудан идарәсез очып төшәсез. Шуңа күрә чаңгыда шуарга өйрәнүнең бер өлеше — шул омтылышны басарга өйрәнү. Ахыр чиктә сез яңа гадәтләргә ия буласыз, әмма башта моның өчен аңлы тырышлык кирәк. Башта, таудан төшә башлаганда, хәтердә тотарга тырышкан әйберләр исемлеге була.
Стартаплар да тау чаңгысы кебек үк табигый булмаган нәрсә, шуңа күрә стартаплар өчен дә охшаш исемлек бар. Менә биредә мин сезгә аның беренче өлешен тәкъдим итәм — стартап башларга әзерләнергә теләсәгез, истә тотарга кирәк булган нәрсәләрне.
Интуициягә каршы килүчәнлек
Андагы беренче пункт — мин телгә алган факт: стартаплар шулкадәр сәер нәрсә, әгәр сез үз инстинктларыгызга ышансагыз, бик күп хаталар ясаячаксыз. Сез бүтән бернәрсә белмәсәгез дә, ким дигәндә аларны ясар алдыннан тукталып калырга мөмкинсез.
Мин Y Combinator белән җитәкчелек иткәндә, безнең вазифабыз — нигезләүчеләргә алар колак салмый торган нәрсәләрне әйтү, дип шаярта идем. Бу чыннан да шулай. Җыелмадан җыелмага YC партнерлары нигезләүчеләрне алар ясарга җыенган хаталар турында кисәтә, ә алар моны санга сукмый, ә аннары бер елдан соң кире килеп: "Их, тыңлаган булсакчы", — диләр.
Ни өчен нигезләүчеләр партнерларның киңәшен тыңламый? Интуициягә каршы килүче фикерләр шундый инде ул: алар сезнең интуициягезгә каршы төшә. Алар ялгыш булып күренә. Шуңа күрә, әлбәттә, сезнең беренче теләгегез — аларны кире кагу. Һәм чынлыкта, минем бу шаян тасвирламам Y Combinator'ның каргышы гына түгел, ә аның яшәү мәгънәсенең (raison d'etre) бер өлеше. Әгәр нигезләүчеләрнең инстинктлары аларга дөрес җаваплар бирсә, без аларга бөтенләй кирәк булмас идек. Башка кешеләр сезгә үзегезне гаҗәпләндерә торган киңәш биргәндә генә кирәк. Менә ни өчен чаңгы инструкторлары күп, ә йөгерү буенча инструкторлар әз. [1]
Ләкин кешеләргә карата инстинктларыгызга ышанырга була. Һәм чынлыкта яшь нигезләүчеләрнең иң еш җибәрә торган хаталарының берсе — нәкъ менә моны җитәрлек дәрәҗәдә эшләмәү. Алар тәэсирле булып күренгән, әмма шәхсән үзләре эчтән шикләнгән кешеләр белән эш башлыйлар. Соңрак барысы да чәлпәрәткә килгәч: "Мин аның белән нәрсәдер дөрес түгеллеген белгән идем, ләкин ул шулкадәр тәэсирле күренгәч, моңа күз йомдым", — диләр.
Әгәр сез кем беләндер — бергә нигезләүче, хезмәткәр, инвестор яки сатып алучы сыйфатында — элемтәгә керергә уйлыйсыз һәм ул кешедән шикләнәсез икән, үз йөрәгегезгә ышаныгыз. Әгәр кемдер шугалак, ялганчы яки кабәхәт кебек күренсә, моңа күз йоммагыз.
Бу — үзеңә ирек кую файда китерә торган сирәк очракларның берсе. Үзегез чын күңелдән ошаткан һәм шикләнмәслек дәрәҗәдә җитәрлек вакыт белгән кешеләр белән эшләгез.
Тәҗрибә
Икенче интуициягә каршы пункт шунда: стартаплар турында күп белү ул кадәр үк мөһим түгел. Стартапта уңышка ирешү юлы — стартаплар буенча эксперт булу түгел, ә үз кулланучыларыгызны һәм сез алар өчен чишә торган проблеманы яхшы белүче эксперт булу. Марк Цукерберг стартаплар буенча белгеч булганга уңышка ирешмәде. Ул стартапларда тулысынча яңа кеше (noob) булса да уңышка иреште, чөнки ул үз кулланучыларын бик яхшы аңлый иде.
Әгәр сез, мәсәлән, фәрештә раундын (angel round) ничек җәлеп итәргә кирәклеге турында бернәрсә белмисез икән, моның өчен борчылмагыз. Моның кебек нәрсәне кирәк булганда өйрәнергә, ә эшләп бетергәч, онытырга да була.
Чынлыкта, стартаплар механикасын артык җентекләп өйрәнү кирәксез генә түгел, ә хәтта ниндидер дәрәҗәдә куркыныч та булырга мөмкин дип куркам. Әгәр мин конвертацияләнүче йөкләмәләр (convertible notes), хезмәт килешүләре һәм (ходай сакласын) FF классындагы акцияләр турында барысын да белүче бер студентны очратсам, "менә үз яшьтәшләреннән күпкә алда баручы кеше" дип уйламас идем. Бу кисәтүче чаң булып яңгырар иде. Чөнки яшь нигезләүчеләрнең тагын бер хас хатасы — стартап башлауның тышкы ягын гына кылану. Алар ниндидер акыллы яңгырашлы идея уйлап табалар, яхшы бәяләмә белән акча җыялар, шәп офис яллыйлар, бер төркем кешеләрне эшкә алалар. Читтән караганда, стартаплар нәкъ шулай эшли кебек. Ләкин шәп офис яллап, бер төркем кешеләрне эшкә алганнан соңгы адым шундый: эшләренең чынлыкта ни дәрәҗәдә харап булуын әкренләп аңлау, чөнки стартапның барлык тышкы формаларына иярәм дип, алар иң мөһим булган бердәнбер нәрсәне оныттылар: кешеләр теләгән нәрсәне ясауны.
Уен
Без моның шулкадәр еш кабатланганын күрдек ки, хәтта аңа исем дә уйлап таптык: "өй уйнау". Ахыр чиктә мин моның ни өчен килеп чыгуын төшендем. Яшь нигезләүчеләрнең стартап башлау кыяфәтен кертеп уйнауларының сәбәбе — аларны шушы вакытка кадәр гомерләре буе нәкъ менә шуңа өйрәткәннәр. Мәсәлән, көллияткә керү өчен нәрсә эшләргә кирәклеген уйлап карагыз. Дәрестән тыш чаралар — бар. Хәтта көллияттәге дәресләрдә дә эшнең күбесе йөгерергә өйрәнү кебек ясалма.
Мин мәгариф системасын шундый булганы өчен гаепләргә җыенмыйм. Сезне нәрсәгәдер өйрәткәндә, башкарган эшегездә билгеле бер ялганлык һәрвакыт булачак, һәм әгәр аларның уңышын үлчәсәгез, кешеләр бу аерманы кулланачак, нәтиҗәдә сез үлчи торган нәрсәнең күбесе шул ялганлыкның нәтиҗәсенә (артефактына) әвереләчәк.
Үземнең дә көллияттә шулай эшләгәнемне таныйм. Мин бик күп фәннәрдә яхшы имтихан сораулары өчен яраклы булган 20-30 гына төп фикер булуын күрдем. Бу дәресләрдә имтиханнарга әзерләнү ысулым дәрестә бирелгән материалны үзләштерү түгел (очраклы гына булмаса), ә мөмкин булган имтихан сораулары исемлеген төзеп, аларга җавапларны алдан әзерләү иде. Йомгаклау имтиханына кергәндә, миндә бер генә теләк — үз сорауларымның кайсысы имтиханда туры килер икән дигән кызыксыну була иде. Бу уен кебек иде.
Гомерләре буе шундый уеннар уйнарга өйрәтелгәннән соң, яшь нигезләүчеләрнең стартап башлауга ук бу яңа уенда җиңәр өчен хәйләләр эзли башлаулары гаҗәп түгел. Инвестицияләр җәлеп итү стартаплар өчен уңыш үлчәме кебек күренгәнгә (яңа башлаучыларның тагын бер классик хатасы), алар һәрвакыт инвесторларны ышандыруның нинди хәйләләре барлыгын белергә телиләр. Без аларга инвесторларны ышандыруның иң яхшы ысулы — чыннан да уңышлы баручы, ягъни тиз үсүче стартап ясау һәм инвесторларга турыдан-туры шуны әйтү дип аңлатабыз. Шулвакыт алар тиз үсүнең хәйләләрен сорый башлыйлар. Һәм без аларга моның иң яхшы юлы — кешеләр теләгән нәрсәне ясау гына, дип әйтергә мәҗбүрбез.
YC партнерларының яшь нигезләүчеләр белән сөйләшүләренең күбесе нигезләүченең: "Ничек итеп без..." — дигән соравы һәм партнерның: "Бары тик..." — дигән җавабы белән башлана.
Нигә нигезләүчеләр барысын да шулай катлауландыра? Сәбәбе шул: алар хәйләсен эзлиләр, мин моны аңладым.
Димәк, стартаплар турында истә тотарга кирәк булган өченче интуициягә каршы нәрсә шул: стартап башлау — система белән хәйлә коруның тәмамланган җире. Әгәр зур компаниягә эшкә керсәгез, система белән уйнауны дәвам итәргә мөмкин. Компаниянең никадәр җимерек булуына карап, сез кирәкле кешеләргә ялагайланып, нәтиҗәлелек кыяфәтен күрсәтеп һ.б. юллар белән уңышка ирешә аласыз. [2] Ләкин стартапларда бу эшләми. Алдый торган башлык юк, кулланучылар гына бар, ә кулланучыларны сезнең продуктыгыз алар теләгәнне эшлиме-юкмы дигән нәрсә генә кызыксындыра. Стартаплар физика кебек шәхессез. Сез кешеләр теләгән нәрсәне ясарга тиеш, һәм сез моны никадәр яхшырак эшләсәгез, шулкадәр уңышка ирешәсез.
Куркыныч ягы шунда: ялганлау инвесторларга ниндидер дәрәҗәдә тәэсир итә. Әгәр сез нәрсә турында сөйләгәнегезне яхшы беләсез кебек тәэсир калдыра аласыз икән, сез инвесторларны ким дигәндә бер, бәлки хәтта ике финанслау раундында алдый аласыз. Ләкин бу сезнең файдага түгел. Компания барыбер һәлакәткә дучар. Сез бары тик төшү барышында үз вакытыгызны гына әрәм итәсез.
Шуңа күрә хәйлә эзләүдән туктагыз. Стартапларда хәйләләр бар, һәр өлкәдә кебек үк, әмма алар реаль проблеманы чишүгә караганда бер тәртипкә кимрәк мөһим. Акча җыю турында бернәрсә белмәгән, ләкин кулланучылар яраткан әйбер ясаган нигезләүче өчен акча җәлеп итү, барлык хәйләләрне белгән, әмма куллану графигы яссы булган нигезләүчегә караганда күпкә җиңелрәк булачак. Һәм иң мөһиме, кулланучылар яраткан нәрсә ясаган нигезләүче — акча җыйганнан соң да уңышка ирешәчәк кеше.
Ниндидер мәгънәдә бу яман хәбәр булса да — чөнки сез иң көчле коралларыгызның берсеннән мәхрүм ителәсез — миңа калса, стартап башлаганда система белән уйнауның эшләми башлавы сөенечле хәл. Дөньяда яхшы эш башкарып җиңә торган урыннар булуы ук шатлыклы. Дөньяның барысы да мәктәп һәм зур компанияләр кебек булса, күз алдына китерегезче: анда сезгә я буш нәрсәләргә күп вакыт сарыф итәргә, яки шулай эшләүчеләргә җиңелергә туры килә, бу нинди шомлы булыр иде. [3] Әгәр көллияттә укыганда реаль дөньяда система белән уйнау азрак мөһим булган, ә кайберләрендә бөтенләй диярлек роль уйнамый торган урыннар барлыгын аңлаган булсам, мин бик шатланыр идем. Ләкин алар бар, һәм киләчәгегез турында уйлаганда бу аерма — иң мөһим исәпкә алынасы нәрсәләрнең берсе. Сез һәр эш төрендә ничек җиңәсез һәм нәрсә эшләп җиңүне теләр идегез? [4]
Бөтен нәрсәне йотучы
Бу безне дүртенче интуициягә каршы фикергә китерә: стартаплар бөтен нәрсәне үзенә йота. Әгәр сез стартап башласагыз, ул сезнең тормышыгызны сез күз алдына да китерә алмаслык дәрәҗәдә биләп алачак. Әгәр стартапыгыз уңышка ирешсә, ул тормышыгызны озак вакытка үз кулында тотачак: ким дигәндә берничә елга, бәлки ун елга, ә бәлки калган бөтен хезмәт дәверегезгә. Димәк, монда реаль альтернатив чыгымнар (opportunity cost) бар.
Ларри Пейджның тормышы кызыгырлык булып күренергә мөмкин, ләкин аның кызыкмаслык яклары да бар.сыйфатында, нигездә ул 25 яшендә мөмкин кадәр тиз йөгерә башлады һәм, күрәсең, шуннан бирле тын алырга да туктаганы юк кебек. Көн саен Google империясендә фәкать баш башкаручы (CEO) гына хәл итә алырлык яңа проблемалар килеп чыга, һәм ул, CEO буларак, аларны хәл итәргә тиеш. Бер генә атнага ялга китсә дә, бөтен бер атналык хәл ителмәгән мәсьәләләр өеме җыела. Һәм ул моны зарланмыйча күтәрергә тиеш, чөнки, бер яктан, компаниянең "әткәсе" буларак, ул беркайчан да курку яки көчсезлек күрсәтә алмый, ә икенче яктан, миллиардерлар тормышларының авырлыгы турында сөйләсә, кешеләрнең аларга кызгану хисләре бөтенләй диярлек булмый. Моның сәер бер нәтиҗәсе бар: уңышлы стартап нигезләүчесе булуның никадәр авыр булуы моны үзе башыннан кичергән кешеләрдән кала барысыннан да яшерен кала.
Y Combinator хәзерге вакытта зур уңыш дип атап булырлык берничә компанияне финанслады, һәм һәр очракта нигезләүчеләр бер үк нәрсәне әйтә. Беркайчан да җиңелрәк булмый. Проблемаларның табигате генә үзгәрә. Сез кечкенә фатирыгызда ватылган кондиционер урынына Лондон офисыгыздагы төзелеш тоткарланулары турында борчыла башлыйсыз. Ләкин борчылуларның гомуми күләме беркайчан да кимеми; киресенчә, арта гына.
Уңышлы стартап башлау бала табуга охшаган, чөнки бу сезнең тормышыгызны кире кайтаргысыз рәвештә үзгәртә торган төймәгә басу кебек. Балаларың булу чыннан да гаҗәеп булса да, алар туганчы башкару җиңелрәк булган бик күп нәрсәләр бар. Аларның күбесе сезне яхшырак ата-ана итәчәк. Һәм бу төймәгә басуны беркадәр вакытка кичектерергә мөмкин булганлыктан, бай илләрдәге күпчелек кеше нәкъ шулай эшли дә.
Шулай да, стартапларга килгәндә, күпләр аларны әле көллияттә укыганда ук башларга тиеш дип саный кебек. Сез акылдан яздыгызмы? Ә университетлар нәрсә турында уйлый? Алар үз студентларын контрацептивлар белән яхшы тәэмин итү өчен бөтен көчләрен куя, шул ук вакытта уңда да, сулда да эшмәкәрлек программалары һәм стартап-инкубаторлар ачалар.
Гаделлек өчен әйтик, монда университетлар чарасыз калган. Укырга керүче бик күп студентлар стартаплар белән кызыксына. Университетлар, ким дигәндә де-факто, аларны карьерага әзерләргә тиеш дип санала. Шуңа күрә стартап башларга теләгән студентлар университетлар аларга стартаплар турында өйрәтер дип өметләнә. Университетлар моны эшли аламы-юкмы, шулай да, укучыларны моны эшли алган башка уку йортларына югалтмас өчен, өйрәтә алуларын расларга мәҗбүрләр.
Университетлар студентларга стартаплар турында өйрәтә аламы? Әйе һәм юк. Алар студентларга стартаплар турында өйрәтә ала, ләкин, мин элегрәк аңлатканча, сезгә кирәк булган нәрсә бу түгел. Сез өйрәнергә тиеш булган нәрсә — үз кулланучыларыгызның ихтыяҗлары, ә сез компанияне башлап җибәрмичә торып моны эшли алмыйсыз. [5] Димәк, стартап башлау — үз асылы белән, бары аны эшләп карап кына өйрәнеп була торган нәрсә. Ә көллияттә моны эшләү мөмкин түгел, чөнки мин яңа гына аңлаттым: стартаплар сезнең бөтен тормышыгызны йота. Сез студент буларак чын-чынлап стартап башлый алмыйсыз, чөнки чынлап стартап башласагыз, сез башка студент булмыйсыз. Сез бераз вакыт рәсми рәвештә генә студент булып торырсыз, әмма бу да озакка бармас. [6]
Бу каршылыкны исәпкә алганда, бу ике юлның кайсын сайларга кирәк? Чын студент булып, стартап башламаскамы, әллә чын стартап башлап, студент булмаскамы? Мин моңа җавап бирә алам. Көллияттә укыганда стартап башламагыз. Стартапны ничек башлау — сез чишәргә тырышкан зуррак проблеманың бары бер өлеше генә: яхшы тормыш белән ничек яшәргә. Һәм стартап башлау күп кенә амбицияле кешеләр өчен яхшы тормышның бер өлеше була алса да, 20 яшь — моның өчен иң кулай вакыт түгел. Стартап башлау — рәхимсез тизлектә барган тирәнлеккә эзләнүгә (depth-first search) охшаган. 20 яшьтә күпчелек кеше әле киңлеккә эзләнергә (breadth-first) тиеш.
Сез егермеле яшьләр башында элек тә, соңрак та шул дәрәҗәдә яхшы эшли алмый торган нәрсәләрне эшли аласыз, мәсәлән, берәр очраклы теләк буенча проектларга чуму һәм вакыт чикләүләрен уйламыйча бик арзанга сәяхәт итү. Амбицияләре булмаган кешеләр өчен бу "тормышка яраклаша алмау" куркынычы булса, амбицияле кешеләр өчен бу чагыштыргысыз кыйммәтле эзләнү тәҗрибәсе була ала. Әгәр сез 20 яшьтә стартап башласагыз һәм ул җитәрлек дәрәҗәдә уңышлы булса, сез моны беркайчан да эшли алмаячаксыз. [7]
Марк Цукерберг чит илдә беркайчан да иркенләп сәяхәт итеп йөри алмаячак. Ул күпчелек кеше булдыра алмаган башка нәрсәләрне эшли ала, мәсәлән, чит илгә очу өчен шәхси очкычлар яллый ала. Әмма уңыш аның тормышыннан очраклылык тәмен (serendipity) алып ташлады. Facebook белән ул җитәкчелек иткән кебек, Facebook та аның белән җитәкчелек итә. Тормышыгызның төп эше дип санаган проектның колы булу бик шәп булса да, көтелмәгән очраклылыкның да үз өстенлекләре бар, аеруча яшь чакта. Башка нәрсәләр белән беррәттән, ул сезгә тормышыгызның төп эшен сайлау өчен күбрәк мөмкинлекләр бирә.
Монда хәтта бернинди компромисс та юк. Егерме яшьтә стартап башлаудан баш тартсагыз, бернәрсә дә югалтмыйсыз, чөнки көтсәгез, уңышка ирешү ихтималыгыз зуррак. Сезгә 20 яшь булып, сезнең өстәмә проектларыгызның берсе Facebook кебек кинәт күтәрелеп киткән сирәк очракта гына сез аны дәвам итү-итмәү турында сайлау алдында калырсыз, һәм аны дәвам итү акыллы булырга мөмкин. Ләкин стартаплар гадәттә нигезләүчеләрнең үз тырышлыгы нәтиҗәсендә генә күтәрелә, һәм моны 20 яшьтә эшләү — һич кирәксез юләрлек.
Сынап карау
Аны теләсә кайсы яшьтә эшләргә кирәкме? Мин стартапларны бик авыр итеп күрсәткәнемне аңлыйм. Әгәр алай тоелмаса, тагын бер кат кабатлыйм: стартап башлау — чыннан да бик кыен. Әгәр ул артык кыен булса? Бу сынауга көчегез җитәрме-юкмы икәнен ничек белергә?
Җавап бишенче интуициягә каршы фикердә: сез моны белә алмыйсыз. Сезнең шушы көнгә кадәрге тормышыгыз, бәлки, математик яки профессиональ футболчы булырга тырышсагыз, сезнең мөмкинлекләрегез нинди булырга мөмкинлеге турында төшенчә биргәндер. Ләкин сезнең гадәттән тыш сәер тормышыгыз булмаса, сез стартап нигезләүчесе булуга охшаган бернәрсә дә эшләмәгәнсез. Стартап башлау сезне бик үзгәртәчәк. Димәк, сез хәзер кем булуыгызны гына түгел, ә кемгә әйләнә алуыгызны чамаларга тырышасыз, ә моны кем эшли ала?
Соңгы 9 ел эчендә минем эшем — кешеләрнең уңышлы стартаплар булдыру өчен кирәкле сыйфатлары бармы-юкмы икәнен алдан әйтү иде. Аларның никадәр акыллы булуын белү җиңел иде, һәм бу язманы укучыларның күбесе бу бусаганы үтә. Авыр өлеше — аларның никадәр чыдам һәм амбицияле булачагын фаразлау иде. Бәлки, моны алдан фаразларга тырышуда миннән дә зуррак тәҗрибәле беркем дә юктыр, шуңа күрә экспертның бу турыда никадәр белә алуын әйтә алам, һәм җавап шундый: бик аз. Мин һәр җыелмадагы стартапларның кайсысы йолдызга әвереләчәге турында фикерләремне бөтенләй ачык тотарга өйрәндем.
Нигезләүчеләр кайвакыт үзләре барысын да белә дип уйлый. Кайберәүләр, тормышта очрашкан (аз санлы, ясалма, җиңел) сынауларны җиңел үткән кебек үк, Y Combinator'ны да бик җиңел яуларбыз дип килә. Башкалар исә монда ничек эләккәннәренә гаҗәпләнеп һәм YC аларны кабул итүгә сәбәп булган ниндидер хатаны тапмасын иде дип өметләнеп килә. Ләкин нигезләүчеләрнең башлангыч карашы белән аларның компанияләренең ничек эшләве арасында бәйләнеш бик аз.
Хәрби хезмәттә дә шулай икәнен укыганым бар: мактанучы яңа килүчеләрнең тыныч торган егетләргә караганда чыннан да нык булып чыгу ихтималы зуррак түгел. Һәм, мөгаен, бер үк сәбәп аркасында: андагы сынаулар элеккеге тормышларындагы сынаулардан бик нык аерыла.
Әгәр сез стартап башлаудан котыгыз очып курыксагыз, мөгаен, моны эшләмәскә кирәктер. Ләкин көчегез җитәрме-юкмы икәнендә бары шикләнәсез генә икән, моны белүнең бердәнбер юлы — сынап карау. Бары хәзер түгел.
Идеяләр
Шулай итеп, әгәр сез кайчан да булса бер стартап башларга теләсәгез, көллияттә укыганда нәрсә эшләргә тиеш? Башта сезгә ике генә нәрсә кирәк: идея һәм бергә нигезләүчеләр. Һәм икесен дә табу ысулы бер үк. Бу безне алтынчы һәм соңгы интуициягә каршы фикергә китерә: стартап идеяләрен табуның юлы — стартап идеяләре турында уйларга тырышмау.
Мин бу турыда тулы бер эссе яздым, шуңа күрә биредә барысын да кабатлап тормыйм. Кыскача әйткәндә: әгәр сез стартап идеяләре турында махсус уйларга тырышсагыз, тапкан идеяләрегез начар гына түгел, ә ышандырырлык яңгыраган начар идеяләр булачак, димәк, аларның начар булуын аңлаганчы бик күп вакыт әрәм итәчәксез.
Яхшы стартап идеяләрен табу юлы — бер адым артка чигенү. Стартап идеяләре турында аңлы рәвештә уйларга тырышу урынына, зиһенегезне бернинди махсус омтылышсыз да стартап идеяләре үзеннән-үзе туа торган халәткә китерегез. Хәтта шундый дәрәҗәдә сиздермичә ки, сез башта аларның стартап идеяләре булуын да аңламаячаксыз.
Бу мөмкин генә түгел, Apple, Yahoo, Google һәм Facebook нәкъ менә шулай башланды. Бу компанияләрнең берсе дә башта компания булыр дип планлаштырылмаган иде. Алар барысы да өстәмә проектлар гына иде. Иң яхшы стартаплар диярлек өстәмә проектлар буларак башланырга мәҗбүр, чөнки бөек идеяләр шулкадәр гадәттән тыш була ки, сезнең аңлы зиһенегез аларны компания идеясе буларак кире кагар иде.
Ярар, ә аң астында стартап идеяләре формалаша торган акылга ничек ирешергә? (1) Мөһим нәрсәләр турында күп белем алыгыз, аннары (2) үзегез яраткан һәм хөрмәт иткән кешеләр белән бергә (3) үзегезне кызыксындырган проблемалар өстендә эшләгез. Айтмакчы, өченче өлеш — идея белән бер үк вакытта бергә нигезләүчеләрне дә табу ысулы.
Мин бу абзацны беренче тапкыр язганда, "мөһим нәрсәләр турында күп белем алыгыз" урынына "ниндидер технологияне яхшы үзләштерегез" дип язган идем. Ләкин бу киңәш җитәрлек булса да, артык тар. Брайан Чески һәм Джо Геббианың үзенчәлеге аларның технология өлкәсендәге белгеч булуларында түгел иде. Алар дизайнда яхшы иде, һәм, бәлки, иң мөһиме, төркемнәрне оештыруда һәм проектларны тормышка ашыруда оста иделәр. Шуңа күрә сезгә турыдан-туры технология өстендә генә эшләргә кирәкми, бары үзегезне үстерерлек дәрәҗәдә җитди проблемалар өстендә эшләвегез мөһим.
Алар нинди проблемалар? Моңа гомуми очракта җавап бирү бик кыен. Тарих шул вакытта беркем дә, аеруча үз ата-аналары мөһим дип саналмаган мөһим мәсьәләләр өстендә эшләгән яшьләрнең мисаллары белән тулы. Икенче яктан, тарих балаларының бушка вакыт уздыруын уйлаган һәм хаклы булган ата-аналарның мисаллары белән тагын да байрак. Димәк, чын эш өстендә эшләгәнегезне ничек белергә? [8]
Мин үземнең моны ничек белүемне беләм. Чын проблемалар кызыклы була, ә мин үзем теләгәнне эшли торган кеше, ягъни хәтта беркемгә дә кызык булмаса да (дөресен әйткәндә, бигрәк тә беркемгә кызык булмаганда), кызыклы нәрсәләр белән шөгыльләнергә яратам, һәм мөһим саналса да, күңелсез нәрсәләр өстендә эшләргә үземне мәҗбүр итү бик кыен.
Тормышымда берәр нәрсә белән фәкать кызык тоелганга гына шөгыльләнеп, соңрак аның практик яктан файдалы булып чыккан очраклары бик күп. Y Combinator үзе дә кызык күренгәнгә генә эшләнгән нәрсә иде. Димәк, миңа ярдәм итүче ниндидер эчке компас бар кебек. Ләкин башкаларның башында нәрсә барын белмим. Бәлки, бу турыда тагын да тирәнрәк уйлансам, чыннан да кызыклы проблемаларны тану өчен эвристик кагыйдәләр табармын, әмма әлегә тәкъдим итә алырлык иң яхшы нәрсәм — сорауга сорау белән җавап бирүче өметсез бер киңәш: әгәр чын кызыклы проблемаларга карата табигый кызыксынуыгыз бар икән, аңа бөтен дәрт белән бирелү — стартапка әзерләнүнең иң яхшы юлы. Һәм чынлыкта, мөгаен, яшәүнең дә иң яхшы ысулы. [9]
Гәрчә гомуми очракта кызыклы проблема дип нәрсәне атап булуын аңлата алмасам да, мин сезгә аларның зур бер өлеше турында әйтә алам. Әгәр технологияне ниндидер фрактал таплар кебек таралучы нәрсә дип күзаллыйсыз икән, чиктәге һәр хәрәкәт итүче нокта кызыклы бер проблеманы тәшкил итә. Шуңа күрә зиһенегезне яхшы стартап идеяләре туа торган халәткә китерүнең бер гарантияле юлы — үзегезне ниндидер технологиянең алгы сызыгына чыгару, Пол Бакхайт әйткәнчә, үзегезнең "киләчәктә яшәвегезгә" ирешү. Шул чиккә җиткәч, башка кешеләргә гаҗәеп алдан күрүчәнлек булып тоелган идеяләр сезгә гап-гади күренәчәк. Сез аларның стартап идеяләре булуын аңламаска да мөмкинсез, ләкин аларның яшәргә тиешле нәрсә булуын беләчәксез.
Мәсәлән, 90-нчы еллар уртасында Гарвардта дусларым Роберт һәм Тревор белән бергә укыган бер аспирант IP аша тавыш тапшыру (voice over IP) буенча үз программасын язды. Ул аны стартап булыр дип ниятләмәде һәм аны беркайчан да аңа әйләндерергә тырышмады. Ул бары Тайваньдагы кызы белән шәһәрара сөйләшүләр өчен акча түләмичә сөйләшергә теләде, ә челтәрләр буенча белгеч булганлыктан, тавышны пакетларга бүлеп, Интернет аша җибәрү аңа бик табигый тоелды. Ул беркайчан да бу программа ярдәмендә кызы белән сөйләшүдән башка бернәрсә эшләмәде, әмма иң яхшы стартаплар нәкъ менә шулай башланып китә.
Шуңа күрә бик сәер тоелса да, уңышлы стартап нигезләүчесе булырга теләсәгез, көллияттә иң кулай нәрсә — "эшмәкәрлек"кә юнәлтелгән яңа, гамәли белем бирү варианты түгел. Бу — белем алуның үзе хакына көллиятнең классик белем бирү варианты. Әгәр көллияттән соң стартап башларга теләсәгез, көллияттә көчле фундаменталь белемнәр алыгыз. Әгәр сездә чын интеллектуаль кызыксыну бар икән, үз теләкләрегезгә генә иярәсез икән, табигый рәвештә шулай эшләячәксез дә. [10]
Эшмәкәрлекнең чыннан да мөһим булган өлеше — үз өлкәңне яхшы белү (domain expertise). Ларри Пейдж булу юлы эзләү системалары буенча белгеч булу аша үтте. Ә эзләү буенча белгеч булу юлы ниндидер башка ниятләрдән түгел, ә чын кызыксынудан башланды.
Иң яхшы очракта, стартап башлау — кызыксыну өчен бер сәбәп кенә. Һәм сез аны процессның ахырына табарак кертсәгез, иң яхшы нәтиҗәгә ирешерсез.
Шулай итеп, булачак яшь стартап нигезләүчеләренә төп киңәш ике генә сүздән гыйбарәт: бары тик өйрәнегез.
Искәрмәләр
[1] Кайбер нигезләүчеләр башкаларга караганда яхшырак тыңлый, һәм бу гадәттә уңышның билгесе булып тора. YC вакытында Airbnb нигезләүчеләре турында хәтеремдә калган нәрсәләрнең берсе — аларның никадәр игътибар белән тыңлаулары иде.
[2] Чсынында исә, стартапларның яшәү мөмкинлегенең бер сәбәбе дә нәкъ менә шунда. Зур компанияләр эчке җитешсезлекләрдән интекмәсә, алар пропорциональ рәвештә күпкә нәтиҗәлерәк булыр иде һәм стартапларга урын азрак калыр иде.
[3] Стартапта чуар һәм авыр эшкә (schleps) күп вакыт сарыф итәргә туры килә, әмма мондый хезмәт ялтыравыксыз гына, ул ялган түгел.
[4] Әгәр чын табигый сәләтегез системаны алдау булса, нишләргә? Идарә консалтингына барырга.
[5] Компания юридик яктан теркәлмәгән дә булырга мөмкин, әмма сездә шактый күп кулланучылар пәйда була башлаган икән, сез аны, аңлыйсызмы моны әле юкмы, башлап җибәргәнсез дигән сүз.
[6] Колледжларның студентларны яхшы стартап нигезләүчеләр булырга өйрәтә алмавы артык гаҗәпләндерергә тиеш түгел, чөнки алар аларны яхшы хезмәткәрләр булырга да өйрәтә алмый.
Университетларның студентларны хезмәткәр булырга "өйрәтү" ысулы — стажировка программалары аша бу бурычны компанияләргә аудару. Әмма стартаплар өчен моңа тиң нәрсәне эшләп булмый, чөнки билгеләмә буенча, студентларның эше уңышлы барса, алар беркайчан да кире кайтмаячак.
[7] Чарльз Дарвинга натуралист сыйфатында HMS Beagle корабында сәяхәт итүгә чакыру килгәндә, аңа 22 яшь иде. Аның гаиләсен борчуга салырлык дәрәҗәдә башка бернинди эш белән дә мәшгуль булмавы гына аңа моны кабул итәргә мөмкинлек бирде. Әгәр ул ризалашмаган булса, без аның исемен белмәс тә идек, мөгаен.
[8] Әти-әниләр бу мәсьәләдә кайчак аеруча консерватив булырга мөмкин. Кайберләре өчен мөһим проблемалар бары тик медицина көллиятенә керү юлындагылардан гына гыйбарәт.
[9] Кызыклы идеяләргә карата зәвыгыгыз барлыгын ачыклау өчен бер эвристика уйлап таба алдым: билгеле бер күңелсез идеяләр сезнең өчен түзәрсезме. Сез әдәбият теориясен өйрәнүгә яки зур компаниядә урта буын җитәкчесе булып эшләүгә түзә алыр идегеззме?
[10] Чынлыкта, максатыгыз стартап башлау булса, сез гуманитар-ирекле белем бирү (liberal education) идеалына үткән буыннарга караганда да ныграк тугры кала аласыз. Элек студентлар игътибарын нигездә колледждан соң эшкә урнашуга юнәлткән вакытта, алар үзләре алган курсларның эш бирүчегә ничек күренәчәге турында аз булса да уйлана иде. Һәм, бәлки, тагын да начаррагы, алар түбән бәя алып, үзләренең гаять мөһим GPA балларына зыян китермәс өчен катлаулы дәресләрдән качарга мөмкин иде. Яхшы хәбәр: кулланучыларга сезнең GPA нинди булуы барыбер. Һәм инвесторларның да моңа игътибар иткәнен ишеткәнем булмады. Y Combinator сезнең колледжда нинди дәресләр узганыгызны яки алар буенча нинди бәяләр алганыгызны һичшиксез беркайчан да сорамый.
Бу мәкаләнең караламаларын укыганнары өчен Сэм Альтманга, Пол Бакхайтка, Джон Коллисонга, Патрик Коллисонга, Джессика Ливингстонга, Роберт Морриска, Джефф Ралстонга һәм Фред Уилсонга рәхмәт.