(Бұл эссе Сэм Альтманның Стэнфордтағы стартап сабағында оқылған қонақ дәрісіне негізделген. Ол колледж студенттеріне арналған, бірақ ондағы көптеген жайттар басқа жастағы әлеуетті негізін қалаушыларға да қатысты.)
Балалы болудың бір артықшылығы — біреуге ақыл айту керек болғанда, өзіңізден "мен өз балаларыма не айтар едім?" деп сұрай аласыз. Менің балаларым әлі кішкентай, бірақ егер олар колледжде оқып жүрген болса, стартаптар туралы не айтарымды көз алдыма елестете аламын, міне, қазір сіздерге соны айтып берейін.
Стартаптар — интуицияға мүлдем қайшы келетін дүние. Неліктен екенін нақты білмеймін. Мүмкін, олар туралы білім мәдениетімізге әлі толық сіңіп үлгермегендіктен шығар. Бірақ себебі не болса да, стартап бастау — өз түйсігіңізге әрдайым сене беруге болмайтын іс.
Бұл жағынан ол шаңғы тебуге ұқсайды. Шаңғыны алғаш теуіп көріп, жылдамдықты бәсеңдеткіңіз келгенде, түйсігіңіз артқа шалқаюды талап етеді. Бірақ шаңғыда артқа шалқайсаңыз, бақылаудан шығып, таудан төмен қарай құлдырайсыз. Сондықтан шаңғы тебуді үйренудің бір бөлігі — сол инстинкті басуды үйрену. Уақыт өте келе жаңа дағдылар пайда болады, бірақ алғашында бұл саналы күш-жігерді талап етеді. Ең басында таудан төмен сырғи бастаған кезде есте сақтауға тырысатын ережелер тізімі болады.
Стартаптар да шаңғы сияқты табиғи инстинкттерге қайшы келеді, сондықтан олар үшін де осындай тізім бар. Мұнда мен сіздерге оның бірінші бөлігін — егер стартап бастауға дайындалғыңыз келсе, есте сақтау керек нәрселерді ұсынамын.
Интуицияға қайшылық
Ондағы бірінші тармақ — мен жоғарыда айтып өткен факт: стартаптардың табиғатының ерекшелігі сонша, егер түйсігіңізге сенсеңіз, көптеген қателіктер жасайсыз. Егер осыдан басқа ештеңе білмесеңіз де, тым болмаса қателік жасамас бұрын бір сәт кідіріп ойланарсыз.
Мен Y Combinator-ды басқарып жүргенімде, біздің міндетіміз — негізін қалаушыларға олар құлақ аспайтын нәрселерді айту деп әзілдейтінмін. Бұл расымен солай. Әр лек сайын YC серіктестері негізін қалаушыларға олар жібергелі тұрған қателіктер туралы ескертеді, ал олар оған мән бермейді, сөйтіп бір жылдан кейін қайтып келіп: "Сіздерді тыңдағанымызда ғой", — дейді.
Негізін қалаушылар серіктестердің кеңесін неге тыңдамайды? Интуицияға қайшы идеялардың сыры да осында: олар сіздің түйсігіңізге қайшы келеді. Олар қате болып көрінеді. Сондықтан, әрине, сіздің алғашқы табиғи әрекетіңіз — оларды елемеу болады. Шын мәнінде, менің бұл әзіл-қалжыңым тек Y Combinator-дың қарғысы ғана емес, оның өмір сүру мәнінің бір бөлігі. Егер негізін қалаушылардың түйсігі оларға дұрыс жауаптарды беріп тұрса, біздің оларға қажетіміз де болмас еді. Басқа адамдар сізді таңғалдыратын ақыл айту үшін ғана қажет. Сондықтан да шаңғы нұсқаушылары өте көп, ал жүгіру нұсқаушылары аз. [1]
Дегенмен, адамдарға қатысты түйсігіңізге сенуге болады. Шын мәнінде, жас негізін қалаушылардың ең жиі жіберетін қателерінің бірі — адам тануда өз түйсіктеріне жеткілікті сенбеуі. Олар сырттай керемет болып көрінетін, бірақ іштей өздері күмәнданатын адамдармен байланыс орнатады. Кейін жағдай ушығып, бәрі былыққан кезде: "Оның бойында бір шикілік барын білген едім, бірақ сырттай сондай мықты көрінген соң мән бермеппін", — дейді.
Егер сіз біреумен — тең құрылтайшы, қызметкер, инвестор немесе сатып алушы ретінде — жұмыс істеуді ойластырып жүрсеңіз және ол туралы қандай да бір күмәніңіз болса, ішкі даусыңызға сеніңіз. Егер біреу жылпос, жалған немесе дөрекі көрінсе, бұған көз жұма салмаңыз.
Бұл — өз қалауыңызға ерік берудің пайдасы тиетін сирек жағдайлардың бірі. Өзіңізге шын мәнінде ұнайтын және көзіңіз жеткідей ұзақ уақыттан бері білетін адамдармен ғана жұмыс істеңіз.
Сараптамалық білім
Екінші парадоксалды жайт — стартаптар туралы көп білу аса маңызды емес. Стартапта жетістікке жетудің жолы — стартаптар бойынша сарапшы болу емес, өз қолданушыларыңыз бен олар үшін шешіп жатқан мәселенің сарапшысы болу. Mark Zuckerberg стартаптардың маманы болғандықтан табысқа жеткен жоқ. Ол стартаптар саласында мүлдем тәжірибесіз болғанына қарамастан, өз пайдаланушыларын өте жақсы түсінгендіктен жетістікке жетті.
Егер сіз, мысалы, періштелік раундты қалай тарту керектігін білмесеңіз, бұған бола қынжылмаңыз. Мұндай нәрселерді қажет кезінде-ақ үйреніп алуға болады және оны істеп болған соң ұмытып кетсеңіз де болады.
Шын мәнінде, мен стартаптардың механизмдерін тым егжей-тегжейлі үйрену жай ғана қажетсіз емес, тіпті белгілі бір деңгейде қауіпті ме деп қорқамын. Егер мен айырбасталатын қарыздар (convertible notes), еңбек шарттары және (құдай сақтасын) class FF акциялары туралы бәрін білетін студентті кездестірсем, "мынау қатарластарынан анағұрлым озып кеткен біреу екен" деп ойламас едім. Керісінше, бұл менде дабыл қақтырар еді. Өйткені жас негізін қалаушыларға тән тағы бір қателік — стартап бастаудың тек сыртқы формасын ғана орындау. Олар ақылға қонымды болып көрінетін бір идея ойлап табады, жақсы бағалаумен ақша тартады, керемет кеңсе жалдайды, бір топ адамды жұмысқа алады. Сырт көзге стартаптар дәл осылай істейтін сияқты көрінеді. Бірақ керемет кеңсені жалдап, бір топ адамды жұмысқа алғаннан кейінгі келесі қадам: бәрінің тас-талқаны шыққанын біртіндеп түсіну болады, себебі олар стартаптың барлық сыртқы көрінісіне еліктей отырып, шынымен маңызды болған жалғыз нәрсені: адамдар қалайтын дүниені жасауды ұмытып кетті.
Ойын
Біз мұны жиі көргеніміз сонша, оған тіпті арнайы атау да қойдық: үйшік ойнау. Ақыры мен мұның неге орын алатынын түсіндім. Жас негізін қалаушылардың стартап бастаудың сыртқы көрінісін ғана қайталайтынының себебі — олар осы уақытқа дейін бүкіл өмірі бойы дәл осыған үйретілген. Мысалы, колледжге түсу үшін не істеу керектігін ойлап көріңізші. Сабақтан тыс іс-шаралар, бар. Тіпті колледждегі сабақтардың өзінде тапсырмалардың көпшілігі шеңбер бойымен жүгіру сияқты жасанды.
Мен бұл үшін білім беру жүйесін кінәлап отырған жоқпын. Біреу сізге бірдеңе үйретіп жатқанда орындайтын жұмысыңызда әрқашан белгілі бір мөлшерде жасандылық болады, ал егер сіз олардың нәтижесін бағалайтын болсаңыз, адамдар сол айырмашылықты өз пайдасына жарататыны сөзсіз, нәтижесінде сіз бағалап отырған нәрсенің көп бөлігі сол жасандылықтың салдары ғана болып шығады.
Шынымды айтсам, колледжде өзім де солай істедім. Мен көптеген пәндерде емтиханға жақсы сұрақ болуға жарайтын небәрі 20 немесе 30 негізгі идея ғана болатынын байқадым. Бұл пәндер бойынша емтиханға дайындалу тәсілім сабақта оқытылған материалды толық меңгеру емес (тек кездейсоқ жағдайларды қоспағанда), емтиханға түсуі мүмкін сұрақтардың тізімін жасап, олардың жауаптарын алдын ала дайындап алу болатын. Қорытынды емтиханға кіргенде, мені мазалайтын басты сезім — мен дайындаған сұрақтардың қайсысы емтиханда келеді екен деген қызығушылық қана еді. Бұл ойын сияқты болатын.
Өмір бойы осындай ойындарды ойнауға машықтанған жас негізін қалаушылардың стартап бастағандағы алғашқы ұмтылысы — осы жаңа ойында жеңіске жетудің айла-тәсілдерін табуға тырысу екені таңғаларлық емес. Қаражат тарту стартаптардың жетістік өлшемі сияқты көрінетіндіктен (тәжірибесіздердің тағы бір классикалық қателігі), олар үнемі инвесторларды көндірудің қандай қулықтары бар екенін білгісі келеді. Біз оларға инвесторларды сендірудің ең жақсы жолы — шын мәнінде жақсы жұмыс істеп жатқан, яғни жылдам дамып жатқан стартап құру, содан кейін инвесторларға соны жай ғана айту екенін түсіндіреміз. Содан соң олар жылдам өсудің қандай қулықтары бар екенін сұрайды. Ал біз оларға мұның ең жақсы жолы — жай ғана адамдар қалайтын дүниені жасау екенін айтуға мәжбүр боламыз.
YC серіктестерінің жас негізін қалаушылармен әңгімелерінің көбісі негізін қалаушының "Біз қалай..." деп сұрауымен және серіктестің "Жай ғана..." деп жауап беруімен басталады.
Негізін қалаушылар неге бәрін соншалықты қиындатады? Себебі, менің түсінуімше, олар айла-шарғы іздейді.
Міне, бұл — стартаптар туралы есте сақтау керек үшінші парадоксалды нәрсе: стартап бастау — жүйені алдап-арбау енді жұмыс істемейтін жер. Егер сіз үлкен компанияға жұмысқа барсаңыз, жүйені айналып өту әлі де нәтиже беруі мүмкін. Компанияның қаншалықты тозғанына байланысты, сіз дұрыс адамдарға жағымпаздану, өнімділік иллюзиясын жасау және тағы басқалар арқылы табысқа жете аласыз. [2] Бірақ стартаптарда бұл өтпейді. Мұнда алдайтын бастық жоқ, тек пайдаланушылар бар, ал пайдаланушыларды тек сіздің өніміңіз олардың қалағанын істей ме, соған ғана бас қатырады. Стартаптар физика сияқты ешкімнің көңіліне қарамайды. Сіз адамдар қалайтын нәрсені жасауыңыз керек және сіздің жетістігіңіз тек осыны қаншалықты орындай алғаныңызға байланысты болады.
Қауіптісі сол, көзбояушылық инвесторларға белгілі бір деңгейде әсер етеді. Егер сіз өзіңіздің не айтып тұрғаныңызды жақсы білетін адамдай сөйлеуге өте шебер болсаңыз, инвесторларды кем дегенде бір, мүмкін тіпті екі қаржыландыру раундында алдай аласыз. Бірақ бұл сіздің мүддеңізге сай келмейді. Компания түбінде сәтсіздікке ұшырайды. Сіз тек оның құрдымға кетуін бақылап, өз уақытыңызды босқа өткізесіз.
Сондықтан қулық іздеуді доғарыңыз. Кез келген саладағыдай, стартаптарда да айла-тәсілдер бар, бірақ олар нақты мәселені шешумен салыстырғанда бірнеше есе маңызсыз. Қаражат тарту туралы ештеңе білмейтін, бірақ пайдаланушылар сүйіп қолданатын дүние жасаған негізін қалаушы үшін ақша тарту барлық қулықты білетін, бірақ қолданылу графигі бір орнында тұрған адамға қарағанда әлдеқайда оңай болады. Ең бастысы, пайдаланушылар сүйетін нәрсені жасаған негізін қалаушы ақша жинағаннан кейін де жетістікке жете беретін адам болады.
Белгілі бір мағынада бұл жағымсыз жаңалық болса да, өйткені сіз ең күшті қаруларыңыздың бірінен айырыласыз, меніңше, стартап бастаған кезде жүйені айналып өтудің жұмыс істемей қалатыны өте керемет. Әлемде жақсы жұмыс істеу арқылы жеңіске жететін орындардың бар болғанының өзі қуантады. Егер бүкіл әлем мектеп пен үлкен компаниялар сияқты болса, өмірдің қаншалықты көңілсіз болатынын елестетіп көріңізші, онда сіз не бос сөз бен мәнсіз нәрселерге көп уақыт жұмсауыңыз керек, не солай істейтін адамдардан жеңіліп қалуыңыз керек еді. [3] Егер мен колледжде оқып жүргенімде нақты өмірде жүйені алдаудың маңызы азырақ болатын салалар, тіпті оның мүлдем маңызы жоқ бірнеше орындар бар екенін түсінгенімде, төбем көкке жетер еді. Бірақ олар бар, және осы айырмашылық — болашағыңыз туралы ойланғанда ескеру керек ең маңызды нәрселердің бірі. Жұмыстың әр түрінде қалай жеңіске жетесіз және нені істеу арқылы жеңіске жеткіңіз келеді? [4]
Бар назарыңды жұту
Бұл бізді төртінші парадоксалды тармаққа әкеледі: стартаптар адамды тұтастай жұтып қояды. Егер сіз стартап бастасаңыз, ол сіздің өміріңізді көз алдыңызға елестете алмайтындай деңгейде баурап алады. Ал егер сіздің стартапыңыз сәтті болса, ол сіздің өміріңізді өте ұзақ уақытқа билеп-төстейді: кем дегенде бірнеше жылға, бәлкім бір онжылдыққа, мүмкін бүкіл еңбек жолыңызға созылар. Сондықтан мұнда шынайы балама шығындар бар.
Larry Page-дің өмірі қызығарлықтай болып көрінуі мүмкін, бірақ оның қызығуға келмейтін де қырлары бар. Негізінде ол 25 жасында барынша жылдам жүгіре бастады және содан бері бір рет те терең тыныс алып, тоқтамағандай көрінетін шығар. Күн сайын Google империясында тек бас директор ғана шеше алатын жаңа былықтар орын алып тұрады және ол, бас директор ретінде, оны шешуге мәжбүр. Егер ол тіпті бір аптаға демалысқа шықса, тұтас бір апталық жиналған проблемалар үйіліп қалады. Және ол бұған еш шағымданбай шыдауы керек, біріншіден, компанияның әкесі ретінде ол ешқашан қорқыныш немесе әлсіздік көрсете алмайды, екіншіден, егер миллиардерлер қиын өмірі туралы айта бастаса, оларға ешкім титтей де жанашырлық танытпайды. Мұның оғаш бір жанама әсері бар: табысты стартаптың негізін қалаушы болудың қиындығы оны басынан өткергендерден басқалардың барлығынан дерлік жасырын қалады.
Y Combinator қазірдің өзінде үлкен жетістік деп атауға болатын бірнеше компанияны қаржыландырды және әрбір жағдайда негізін қалаушылар бірдей нәрсені айтады. Бұл ешқашан оңайламайды. Мәселелердің сипаты ғана өзгереді. Енді сіз бір бөлмелі пәтеріңіздегі сынған кондиционер үшін емес, Лондондағы кеңсеңіздің құрылысының кешігуіне алаңдайсыз. Бірақ уайымның жалпы көлемі ешқашан азаймайды; керісінше, көбеймесе кемімейді.
Сәтті стартап бастау балалы болуға ұқсайды, өйткені бұл сіздің өміріңізді кері қайтарылмайтындай етіп өзгертетін батырманы басқанмен бірдей. Балалы болу шынымен тамаша болғанымен, олар пайда болғанға дейін істеу оңайырақ болатын көптеген нәрселер бар. Олардың көбі балаларыңыз болған кезде сізді жақсы ата-ана ете түседі. Ал бұл батырманы басуды біраз уақытқа кейінге қалдыруға болатындықтан, бай елдердегі адамдардың көпшілігі солай істейді.
Дегенмен, стартаптарға келгенде, көптеген адамдар оларды колледжде оқып жүргенде бастауы керек деп ойлайтын сияқты. Естеріңіз дұрыс па? Университеттер не ойлап жүр өзі? Олар студенттерін контрацептивтермен қамтамасыз ету үшін барын салады, бірақ сонымен бірге оңды-солды кәсіпкерлік бағдарламалары мен стартап-инкубаторларын ашып жатыр.
Әділдік үшін айтсақ, мұнда университеттер де мәжбүрлі жағдайда. Оқуға түсетін көптеген студенттер стартаптарға қызығушылық танытады. Университеттерден, кем дегенде іс жүзінде, оларды мансапқа дайындау күтіледі. Сондықтан стартап бастағысы келетін студенттер университеттер оларға стартаптар туралы үйрете алады деп үміттенеді. Университеттер мұны істей ала ма, жоқ па, оған қарамастан, талапкерлерді мұны істейтін басқа университеттерге алдырып алмау үшін, қолдарынан келетінін мәлімдеуге мәжбүр болады.
Университеттер студенттерге стартаптар туралы үйрете ала ма? Иә және жоқ. Олар студенттерге стартаптар туралы үйрете алады, бірақ мен бұрын түсіндіргендей, сізге білу керек нәрсе бұл емес. Сіз үйренуіңіз керек нәрсе — бұл өз пайдаланушыларыңыздың қажеттіліктері, ал сіз оны компанияны нақты бастамайынша істей алмайсыз. [5] Сондықтан стартап бастау — бұл тек оны істеу арқылы ғана шынайы үйренуге болатын нәрсе. Ал колледжде мұны істеу мүмкін емес, себебі мен жаңа ғана түсіндірдім: стартаптар сіздің бүкіл өміріңізді алып қояды. Сіз студент кезіңізде нағыз стартапты бастай алмайсыз, өйткені егер сіз шынайы түрде стартап бастасаңыз, сіз бұдан былай студент болмайсыз. Сіз біраз уақыт номиналды түрде ғана студент боларсыз, бірақ бұл да ұзаққа созылмайды. [6]
Осы таңдауды ескере отырып, сіз қай жолды таңдауыңыз керек? Нағыз студент болып, стартап бастамау ма, әлде шынайы стартап бастап, студент болмау ма? Мен бұған сіз үшін жауап бере аламын. Колледжде стартап бастамаңыз. Стартапты қалай бастау керек деген мәселе — сіз шешуге тырысып жатқан әлдеқайда үлкен мәселенің: жақсы өмірді қалай сүру керек дегеннің бір бөлшегі ғана. Стартап бастау көптеген өршіл адамдар үшін жақсы өмірдің бір бөлігі бола алса да, 20 жас — бұл үшін оңтайлы уақыт емес. Стартап бастау — бұл өте қатал әрі жылдам тереңдікке іздеу (depth-first search) сияқты. Көптеген адамдар 20 жасында әлі де еніне қарай іздеумен (breadth-first) айналысуы керек.
Сіз 20 жастың шамасында оған дейін немесе одан кейін жасай алмайтын нәрселерді жасай аласыз, мысалы, кездейсоқ бір жобаларға баспен кіріп кету немесе ешқандай дедлайнсыз өте арзан саяхаттау. Мақсатсыз адамдар үшін мұндай нәрселер қорқынышты "өмірден өз орнын таба алмау" болып саналады, бірақ өршіл адамдар үшін бұл теңдессіз құнды зерттеу тәжірибесі болуы мүмкін. Егер сіз 20 жасыңызда стартап бастап, жеткілікті дәрежеде табысқа жетсеңіз, мұны ешқашан жасай алмайсыз. [7]
Mark Zuckerberg ешқашан шет елде жай ғана қыдырып жүре алмайды. Ол көптеген адамдардың қолынан келмейтін басқа нәрселерді жасай алады, мысалы, шет елдерге ұшу үшін жеке ұшақтарды жалдай алады. Бірақ жетістік оның өмірінен көптеген кездейсоқ қуаныштарды тартып алды. Ол Facebook-ті қалай басқарса, Facebook те оны солай басқарып отыр. Әрине, өз өміріңіздің басты ісі деп санайтын жобаның шырмауында болу өте керемет болуы мүмкін, бірақ кездейсоқ сәттіліктердің де, әсіресе өмірдің ерте кезеңінде, өз артықшылықтары бар. Сонымен қатар, бұл сізге өмірлік ісіңізді таңдау үшін көбірек нұсқалар береді.
Мұнда тіпті ешқандай ымыра да жоқ. 20 жасыңызда стартап бастаудан бас тартсаңыз, ештеңені құрбан етпейсіз, өйткені күте тұрсаңыз, жетістікке жету ықтималдығыңыз жоғары болады. Егер сіз 20 жаста болып, сіздің жанама жобаларыңыздың бірі Facebook сияқты кенеттен аспанға атылып кетсе (бұл екіталай жағдай), сіз оны жалғастыру немесе жалғастырмау таңдауына тап боласыз және оны жалғастыру орынды болуы мүмкін. Бірақ стартаптардың қарқын алуының әдеттегі жолы — негізін қалаушылардың оларды қолдан қарқындатуы болып табылады, ал мұны 20 жаста істеу — ақымақтық.
Байқап көру
Оны кез келген жаста бастау керек пе? Мен стартаптарды тым қиын етіп көрсеткенімді түсінемін. Егер олай болмаса, тағы да қайталап көрейін: стартап бастау — шынымен де өте қиын. Егер бұл тым қиын болса ше? Бұл сынаққа дайын екеніңізді қалай білуге болады?
Жауап бесінші парадоксалды тармақта: сіз мұны алдын ала біле алмайсыз. Сіздің осы уақытқа дейінгі өміріңіз математик немесе кәсіби футболшы болуға тырыссаңыз, қандай мүмкіндіктеріңіз болатыны туралы белгілі бір түсінік берген шығар. Бірақ егер өміріңіз тым ерекше болмаса, сіз стартап негізін қалаушы болуға ұқсайтын ештеңе істеп көрген жоқсыз. Стартап бастау сізді қатты өзгертеді. Сондықтан сіз қазір кім екеніңізді ғана емес, болашақта кім бола алатыныңызды бағалауға тырысып жатырсыз, ал мұны кім болжай алады?
Соңғы 9 жылда адамдардың табысты стартап бастауға қабілеті жете ме, жоқ па — соны болжау менің жұмысым болды. Олардың қаншалықты ақылды екенін анықтау оңай еді және бұны оқып отырған адамдардың көпшілігі сол шектен асады. Ең қиыны — олардың қаншалықты қайсар және өршіл болатынын болжау болды. Мұны болжауға тырысуда менен көбірек тәжірибесі бар ешкім болмауы мүмкін, сондықтан сарапшының бұл туралы қаншалықты біле алатынын айта аламын, ал оның жауабы: аса көп емес. Мен әр лектегі стартаптардың қайсысы жұлдызға айналатыны туралы пікірге келгенде, сананы толықтай ашық ұстауды үйрендім.
Негізін қалаушылар кейде өздері білеміз деп ойлайды. Кейбіреулері осы уақытқа дейін өмірде кездескен (азғантай, жасанды, оңай) сынақтардың әрқайсысынан мүдірмей өткендей, Y Combinator-дан да оңай өтеміз деген сеніммен келеді. Басқалары мұнда қалай түсіп қалғанына таңғалып, YC оларды қабылдауға себеп болған қандай да бір қатені байқап қалмаса екен деп үміттеніп келеді. Бірақ негізін қалаушылардың бастапқы көзқарасы мен олардың компанияларының қаншалықты жақсы жұмыс істейтіні арасында байланыс өте аз.
Мен әскери салада да дәл осылай екенін оқыдым — кеудесін соққан жаңадан келгендердің қарапайым әрі жуастарына қарағанда шынымен төзімді болып шығу ықтималдығы жоғары емес. Және бұл да дәл сол себепті болуы мүмкін: өйткені ондағы сынақтар олардың бұрынғы өміріндегі сынақтардан мүлдем басқаша.
Егер сіз стартап бастаудан қатты қорықсаңыз, оны бастамағаныңыз жөн шығар. Бірақ егер сіз тек бұған шамаңыз жете ме, жоқ па деп күмәндансаңыз, оны білудің жалғыз жолы — байқап көру. Тек дәл қазір емес.
Идеялар
Егер сіз бір күні стартап бастағыңыз келсе, колледжде не істеуіңіз керек? Бастапқыда сізге тек екі нәрсе қажет: идея және серіктестер (тең құрылтайшылар). Ал екеуін де табудың әдісі бірдей. Бұл біздің алтыншы және соңғы парадоксалды тармағымызға әкеледі: стартап идеяларын табудың жолы — стартап идеялары туралы ойлауға тырыспау.
Мен бұл туралы тұтас бір эссе жаздым, сондықтан мұнда бәрін қайталап жатпаймын. Бірақ қысқаша айтқанда: егер сіз стартап идеяларын ойлап табуға саналы түрде күш салсаңыз, пайда болған идеялар жай ғана жаман болып қоймайды, олар сонымен бірге ақылға қонымды болып көрінеді, яғни олардың жарамсыз екенін түсінгенше көп уақытыңызды босқа жоғалтасыз.
Жақсы стартап идеяларын табудың жолы — бір қадам артқа шегіну. Стартап идеяларын ойлап табуға саналы түрде тырысудың орнына, ой-санаңызды стартап идеялары ешқандай саналы күш-жігерсіз өздігінен пайда болатын күйге келтіріңіз. Тіпті бейсаналы түрде пайда болатыны соншалық, басында олардың стартап идеясы екенін өзіңіз де байқамай қаласыз.
Бұл тек мүмкін ғана емес, Apple, Yahoo, Google және Facebook дәл осылай басталған. Бұл компаниялардың ешқайсысы басында компания болу үшін құрылмаған. Олардың барлығы жай ғана жанама жобалар болды. Ең жақсы стартаптар жанама жоба ретінде басталуға тиіс сияқты, өйткені ұлы идеялар соншалықты ерекше болып келеді, сондықтан сіздің саналы ақылыңыз оларды компания үшін идея ретінде қабылдамас еді.
Жақсы, ал ой-санаңызды стартап идеялары бейсаналы түрде туындайтын қалыпқа қалай келтіруге болады? (1) Маңызды нәрселер туралы көп біліңіз, содан кейін (2) өзіңізге ұнайтын және сыйлайтын адамдармен (3) өзіңізді қызықтыратын мәселелермен айналысыңыз. Айта кетейік, үшінші тармақ идеямен бір мезгілде тең құрылтайшыларды қалай табуға болатынының жолы.
Мен бұл абзацты алғаш жазғанымда, "маңызды нәрселер туралы көп біліңіз" дегеннің орнына "қандай да бір технологияны жақсы меңгеріңіз" деп жазған едім. Бірақ бұл нұсқаулық жеткілікті болғанымен, тым тар шеңберлі. Brian Chesky мен Joe Gebbia-ның ерекшелігі олардың технология саласының сарапшылары болғандығында емес еді. Олар дизайнда мықты болды, және одан да маңыздысы, топтарды ұйымдастыру мен жобаларды жүзеге асыруды жақсы білді. Сондықтан сізге міндетті түрде тек технологиямен айналысу шарт емес, бастысы — өзіңізді дамытуға мәжбүрлейтіндей күрделі мәселелермен айналыссаңыз болғаны.
Олар қандай мәселелер? Бұған жалпылама түрде жауап беру өте қиын. Тарихта сол кезде басқа ешкім маңызды деп санамаған, әсіресе ата-аналары маңызды деп ойламаған мәселелермен айналысқан жастардың мысалдары өте көп. Екінші жағынан, тарихта балаларын уақытты босқа өткізіп жүр деп ойлап, сөзі расқа шыққан ата-аналардың мысалдары одан да көп. Сонымен, нақты іспен айналысып жатқаныңызды қалай білуге болады? [8]
Мен мұны қалай түсінетінімді білемін. Нағыз мәселелер қызықты болады, және мен өзімнің қалауыма ерік беремін — яғни басқа ешкім мән бермесе де (шын мәнінде, әсіресе ешкім мән бермеген кезде) әрқашан қызықты нәрселермен айналысқым келеді, ал маңызды деп саналса да, зеріктіретін нәрселермен айналысуға өзімді көндіру маған өте қиын.
Менің өмірім жай ғана қызықты көрінгендіктен бірдеңемен айналысып, кейін оның өмірде өте пайдалы болып шыққан жағдайларына толы. Y Combinator-дың өзі де мен үшін қызықты көрінгендіктен ғана қолға алған ісім еді. Сондықтан менде өзіме көмектесетін қандай да бір ішкі компас бар сияқты. Бірақ басқа адамдардың басында не барын білмеймін. Мүмкін, егер бұл туралы көбірек ойлансам, шынымен қызықты мәселелерді танудың эвристикалық тәсілдерін табармын, бірақ әзірге менің бере алатын ең жақсы ақылым мынау ғана: егер сіздің шынымен қызықты мәселелерге деген талғамыңыз болса, оған бар күшіңізбен берілу — стартапқа дайындалудың ең жақсы жолы. Және шынында да, бұл өмір сүрудің де ең жақсы жолы шығар. [9]
Дегенмен мен қызықты мәселеге ненің жататынын жалпылама түрде түсіндіре алмасам да, олардың үлкен бір бөлігі туралы айтып бере аламын. Егер сіз технологияны фракталдық дақ сияқты таралып жатқан құбылыс ретінде елестетсеңіз, оның шетіндегі әрбір қозғалыстағы нүкте қызықты мәселені білдіреді. Сондықтан ой-санаңызды жақсы стартап идеялары туындайтын қалыпқа келтірудің кепілдендірілген бір жолы — өзіңізді қандай да бір технологияның алдыңғы шебіне жеткізу, яғни Paul Buchheit айтқандай, өзіңізді "болашақта өмір сүруге" мәжбүрлеу. Сол шекке жеткенде, басқа адамдарға таңғаларлықтай көреген болып көрінетін идеялар сізге кәдімгідей анық болып көрінеді. Сіз олардың стартап идеялары екенін түсінбеуіңіз мүмкін, бірақ олардың өмірде болуы тиіс нәрсе екенін нақты білетін боласыз.
Мысалы, 90-жылдардың ортасында Гарвардта менің достарым Robert пен Trevor-дың докторантурадағы бір серігі өз бетінше IP арқылы дауыс беру (VoIP) бағдарламасын жазып шықты. Ол мұны стартап етуді көздеген жоқ және оны ешқашан бизнеске айналдыруға тырыспады. Ол жай ғана қалааралық қоңыраулар үшін ақша төлемей, Тайваньдағы қызымен сөйлескісі келді, ал ол желілер бойынша маман болғандықтан, мұны істеудің анық жолы — дыбысты пакеттерге айналдырып, Интернет арқылы жіберу екені оған айдан анық көрінді. Ол бұл бағдарламасымен қызымен сөйлесуден басқа ештеңе істеген жоқ, бірақ ең жақсы стартаптар дәл осылай басталады.
Сондықтан, таңғаларлығы сол, егер сіз табысты стартап негізін қалаушы болғыңыз келсе, колледжде істейтін ең оңтайлы нәрсе — "кәсіпкерлікке" бағытталған колледждің жаңа, кәсіптік нұсқасы емес. Бұл — білімді тек білім алу үшін оқытатын колледждің классикалық нұсқасы. Егер колледжден кейін стартап бастағыңыз келсе, колледжде істеуіңіз керек нәрсе — мықты білімді меңгеру. Ал егер сізде шынайы интеллектуалдық қызығушылық болса, өз қалауыңыздың соңынан ерсеңіз-ақ, табиғи түрде соны істейтін боласыз. [10]
Кәсіпкерліктің шынымен маңызды құрамдас бөлігі — бұл салалық сараптама (domain expertise). Larry Page болудың жолы — іздеу жүйелерінің сарапшысы болу еді. Ал іздеудің маманы болудың жолы қандай да бір жасырын мақсатпен емес, шынайы қызығушылықпен жетелеу болатын.
Ең жақсы жағдайда, стартап бастау — бұл жай ғана қызығушылықтың жанама нәтижесі. Және сіз бұл жанама мақсатты процестің соңына қарай кірістірсеңіз, оны барынша жақсы істейтін боласыз.
Сонымен, стартаптың болашақ жас құрылтайшыларына арналған екі сөзге сыйғызылған түпкілікті кеңес мынау: тек үйреніңіз.
Ескертпелер
[1] Кейбір негізін қалаушылар басқаларға қарағанда көбірек тыңдайды және бұл табыстың көрсеткіші болуға бейім. YC кезінде Airbnb негізін қалаушылар туралы есімде қалған бір нәрсе — олардың қаншалықты зейін қойып тыңдағаны еді.
[2] Шын мәнінде, бұл — стартаптардың өмір сүруіне мүмкіндік беретін себептердің бірі. Егер ірі компаниялар ішкі тиімсіздікке шалдықпаған болса, олар әлдеқайда тиімдірек жұмыс істеп, стартаптарға аз орын қалдырар еді.
[3] Стартапта көп уақытты қара жұмысқа (schleps) жұмсауға тура келеді, бірақ мұндай жұмыс жай ғана жылтырақ емес, жалған не мәнсіз емес.
[4] Егер сіздің шын қабілетіңіз жүйені айналып өту не алдап соғу болса, не істеу керек? Басқарушылық консалтингке барыңыз.
[5] Компания ресми тіркелмеген болуы мүмкін, бірақ егер сізде пайдаланушылар саны айтарлықтай көбейе бастаса, сіз оны түсінсеңіз де, түсінбесеңіз де, бастап қойдыңыз.
[6] Колледждердің студенттерге жақсы стартап негізін қалаушы болуды үйрете алмайтыны таңғаларлық емес, өйткені олар тіпті жақсы қызметкер болуды да үйрете алмайды.
Университеттердің студенттерге қызметкер болуды «үйрету» тәсілі — бұл міндетті тағылымдама бағдарламалары арқылы компаниялардың өздеріне жүктеу. Бірақ стартаптар үшін дәл осындай нәрсені істей алмайсыз, себебі анықтамасы бойынша, егер студенттердің ісі сәтті болса, олар ешқашан қайтып оралмайды.
[7] Чарльз Дарвин натуралист ретінде HMS Beagle кемесімен саяхаттауға шақырту алғанда небәрі 22 жаста еді. Оның отбасын алаңдататындай дәрежеде басқа ешбір іспен шұғылданбағанының арқасында ғана ол бұл ұсынысты қабылдай алды. Дегенмен, егер ол олай істемегенде, біз оның есімін білмес те едік.
[8] Ата-аналар кейде осы мәселеде өте консервативті болуы мүмкін. Кейбіреулер үшін «маңызды мәселелердің» анықтамасына тек медициналық оқу орнына түсуге апаратын төте жолдағы нәрселер ғана кіреді.
[9] Менде қызықты идеяларға талғамыңыз бар-жоғын анықтайтын бір эвристикалық тәсіл пайда болды: ол — белгілі бір жалықтыратын идеяларды мүлде көтере алмайтындығыңыз. Әдебиет теориясын оқуға немесе үлкен компанияда орта буын басшысы болып жұмыс істеуге шыдай алар ма едіңіз?
[10] Шындығында, егер сіздің мақсатыңыз стартап бастау болса, гуманитарлық (либералдық) білім беру идеалын өткен ұрпақтарға қарағанда әлдеқайда берік ұстана аласыз. Бұрын студенттер колледжден кейін жұмыс табуға ғана көңіл бөлгенде, олар тым болмағанда өздері оқыған курстардың жұмыс берушіге қалай көрінетінін ойлайтын. Тіпті одан да сорақысы, олар барлық жағынан маңызды саналатын GPA баллын түсіріп алмау үшін қиын сабақтарды таңдаудан қашқақтайтын. Жақсы жаңалық: пайдаланушыларға GPA балыңыздың қандай болғаны мүлде маңызды емес. Ал инвесторлардың бұған мән бергенін мен ешқашан естіген емеспін. Y Combinator сіздің колледжде қандай сабақтар оқығаныңызды немесе олардан қандай баға алғаныңызды сөзсіз ешқашан сұрамайды.
Осы жазбаның қараламаларын оқып шыққаны үшін Сэм Альтманға, Пол Бакхайтқа, Джон Коллисонға, Патрик Коллисонға, Джессика Ливингстонға, Роберт Морриске, Джефф Ралстонға және Фред Уилсонға алғыс білдіремін.