Исеменә ҡарамаҫтан, был эссе иң яҡшыһы булырға тейеш түгел. Бында минең маҡсатым — иң яҡшы эссеның ниндәй буласағын асыҡлау.
Ул яҡшы яҙылған булыр ине, әммә теләһә ниндәй темаға ла яҡшы яҙырға мөмкин. Уны үҙенсәлекле иткән нәмә — уның нимә тураһында булыуы.
Билдәле булыуынса, ҡайһы бер темалар башҡаларға ҡарағанда яҡшыраҡ булыр ине. Моғайын, ул быйылғы ирен буяуы төҫтәре тураһында булмаҫ ине. Әммә ул юғары темалар тураһында буш һүҙ һөйләү ҙә булмаҫ ине. Яҡшы эссе ғәжәпләндерергә тейеш. Ул кешеләргә улар әле белмәгән берәй нәмәне асып бирергә тейеш.
Иң яҡшы эссе — кешеләргә ғәжәпләнерлек яңылыҡ һөйләп биреп булырлыҡ иң мөһим темаға яҙылған эссе булыр ине.
Был аңлашылып торғандай тойолһа ла, уның ҡайһы бер көтөлмәгән эҙемтәләре бар. Шуларҙың береһе — фәндең был мәсьәләгә ишкәкле кәмәгә баҫҡан фил һымаҡ килеп инеүе. Мәҫәлән, Дарвин тәбиғи һайланыш идеяһын тәүге тапҡыр 1844 йылда яҙылған эссела тасуирлаған. Кешеләргә ғәжәйеп яңылыҡ асырлыҡ мөһим тема тураһында һүҙ алып барыуығыҙҙы күҙ алдына килтерегеҙ! Әгәр ҙә бөйөк эссеның һынауы шундай булһа, был, һис шикһеҙ, 1844 йылда яҙылған иң яҡшы эссе булған. Һәм, ысынлап та, теләһә ҡайһы ваҡытта мөмкин булған иң яҡшы эссе, ғәҙәттә, асырға мөмкин булған иң мөһим фәнни йәки технологик асышты тасуирлаған эссе булыр ине. [1]
Тағы бер көтөлмәгән эҙемтә: мин быны яҙа башлағанда, иң яҡшы эссе ваҡыттан тыш булыр тип уйлағайным — йәғни 1844 йылда яҙа алырлыҡ иң яҡшы эссе бөгөн яҙа алырлыҡ иң яҡшыһы менән бер үк булыр кеүек ине. Әммә ысынында барыһы ла киреһенсә булып сыға. Был мәғәнәлә иң яҡшы һүрәттең ваҡытһыҙ булыуы дөрөҫ булыуы мөмкин. Әммә хәҙер тәбиғи һайланышты тасуирлаған эссе яҙыу бер кемде лә таң ҡалдырмаҫ ине. Хәҙерге иң яҡшы эссе — беҙ белмәгән ҙур асышты һүрәтләгән эссе булыр ине.
Әгәр ҙә мөмкин булған иң яҡшы эссены нисек яҙырға тигән һорау бөйөк асыштарҙы нисек яһарға тигән һорауға ҡайтып ҡала икән, тимәк, мин дөрөҫ булмаған һорауҙан башлағанмын. Моғайын, был күнегеү беҙгә эссе яҙып ваҡытты әрәм итмәҫкә, ә ниндәйҙер аныҡ өлкәлә асыштар яһауға иғтибар итергә кәрәклеген күрһәтәлер. Ләкин мине эсселар һәм улар аша нимәгә өлгәшеп булыуы ҡыҙыҡһындыра, шуға күрә мин башҡа һорау биреп була инеме икәнлеген белергә теләйем.
Бар, һәм тышҡы яҡтан ул мин башлаған һорау менән бер үк кеүек күренә. Иң яҡшы эссе ниндәй булыр ине? тип һорау урынына, мин эссены нисек яҡшы яҙырға? тип һорарға тейеш инем. Уларҙың әйтелешендә генә айырма булғандай күренһә лә, яуаптары бөтөнләй төрлө. Беренсе һорауға яуап, күреүебеҙсә, ысынында эссе яҙыу тураһында түгел. Икенсе һорау иһә уны тап шуның тураһында булырға мәжбүр итә.
Иң яҡшы осраҡта, эссе яҙыу — яңы идеялар асыу ысулы. Быны нисек яҡшы эшләргә? Яҙыу аша нисек асыштар яһарға?
Эссе, ғәҙәттә, мин «һорау» тип атай торған нәмәнән башDealланырға тейеш, әммә мин быны бик киң мәғәнәлә күҙ уңында тотам: уның грамматик яҡтан һорау булыуы мотлаҡ түгел, бары тик яуап биреүгә этәргән берәй нәмә булһын.
Был башланғыс һорауҙы нисек табырға? Ниндәйҙер мөһим яңғыраған теманы осраҡлы рәүештә һайлап алып, уға тотоноу, моғайын, һөҙөмтә бирмәҫ. Профессиональ трейдерҙар ҙа, үҙҙәре әйтмешләй, өҫтөнлөктәре (edge) — ниндәйҙер сауҙа төрөндә еңелеүгә ҡарағанда күберәк еңәсәктәре тураһында ышандырырлыҡ сәбәбе булмаһа, сауҙа итмәй ҙә. Шуның шикелле, үҙегеҙҙең инә алырлыҡ юлығыҙ — яңыса ҡарашығыҙ йәки уға яҡынлашыу ысулығыҙ булмаһа, темаға тотонорға ярамай.
Һеҙгә тулы тезис булыуы кәрәкмәй; тик тикшерә алырлыҡ ниндәйҙер бушлыҡ кәрәк. Ысынында, башҡалар күрәләтә дөрөҫ тип ҡабул иткән нәмә тураһында һорауҙар ҡуйыу үҙе лә етерлек өҫтөнлөк булырға мөмкин.
Әгәр етәрлек кимәлдә аптырашта ҡалдырыусы һорауға юлыҡһағыҙ, ул бик ҙур әһәмиәткә эйә кеүек күренмәһә лә, уны өйрәнеү файҙалы булыуы мөмкин. Тәүҙә әһәмиәтһеҙ күренгән еп осон тартып күпме мөһим асыштар яһалған. Нисек уларҙың барыһы ла ҡупшығайҙар булыуы мөмкин? [2]
Һорау барлыҡҡа килгәс, артабан нимә эшләргә? Һеҙ был турала ҡысҡырып фекер йөрөтә башлайһығыҙ. Һүҙмә-һүҙ ҡысҡырып түгел, әммә һөйләшкәндәге кеүек, яуап итеп аныҡ бер һүҙҙәр теҙмәһен ҡағыҙға теркәйһегеҙ. Был тәүге яуап ғәҙәттә хаталы йәки тулы булмай. Яҙыу һеҙҙең идеяларығыҙҙы тоноҡлоҡтан насарға әйләндерә. Әммә был — алға табан бер аҙым, сөнки боҙоҡ ерҙе күргәс, һеҙ уны төҙәтә алаһығыҙ.
Бәлки, яңы яҙа башлағандар хаталы йәки тулы булмаған нәмәнән башлау уйынан ҡурҡаларҙыр, әммә ҡурҡырға ярамай, сөнки эссе яҙыу тап ошо сәбәпле эшләй ҙә. Үҙеңде аныҡ һүҙҙәр теҙмәһен яҙырға мәжбүр итеү һеҙгә башланғыс нөктә бирә, әгәр ул хата булһа, ҡайтанан уҡығанда күрерһегеҙ. Эссе яҙыуҙың кәмендә яртыһы — яҙғаныңды яңынан уҡыу һәм үҙеңдән: был дөрөҫмө һәм тулымы? тип һорау. Ҡайтанан уҡығанда бик талапсан булырға кәрәк, үҙеңде намыҫлы тотоу өсөн генә түгел, ә яуабығыҙ менән хәҡиҡәт араһындағы ярыҡ йыш ҡына асылырға ятҡан яңы идеялар билдәһе булғанға күрә.
Яҙғаныңа ҡарата талапсан булыуҙың бүләге — тик яҡшыртыу ғына түгел. Яҡынса дөрөҫ яуапты алып, уны бөтөнләй камил итергә тырышҡанда, ҡайһы ваҡыт бының мөмкин түгеллеген күрәһең, һәм бының сәбәбе — ялған фаразға таянған булыуың. Һәм уны ситкә ташлағас, яуап бөтөнләй башҡаса булып сыға. [3]
Иң яҡшы осраҡта һорауға яуап ике нәмәнән ғибәрәт: хәҡиҡәткә яҡынайыусы процестың тәүге аҙымы һәм өҫтәмә һорауҙар сығанағы (һүҙҙең мин әйткән бик киң мәғәнәһендә). Шулай итеп, процесс рекурсив рәүештә дауам итә, яуап яңы яуапҡа этәргес бирә. [4]
Ғәҙәттә, бер һорауға бер нисә ихтимал яуап була, тимәк, һеҙ ағас буйлап хәрәкәт итәһегеҙ. Әммә эсселар һыҙыҡлы, ағас рәүешендә түгел, был һәр нөктәлә эйәреү өсөн бер тармаҡты һайларға тейешлегегеҙҙе аңлата. Нисек һайларға? Ғәҙәттә, дөйөмлөк менән яңылыҡтың иң ҙур берекмәһен тәҡдим иткән тармаҡҡа эйәрергә кәрәк. Мин тармаҡтарҙы аңлы рәүештә был рәүешле дәрәжәләргә бүлмәйем; мин бары тик иң тулҡынландырғыс күренгәненә эйәрәм; әммә тап дөйөмлөк менән яңылыҡ тармаҡты ҡыҙыҡлы итә. [5]
Әгәр ҙә күп тапҡыр үҙгәртеп яҙырға әҙер булһағыҙ, дөрөҫ фараз итеү мотлаҡ түгел. Һеҙ бер тармаҡ буйлап китеп, уның нимә менән бөтөрөн күрә алаһығыҙ, әгәр ул етерлек кимәлдә яҡшы булмаһа, уны ҡырҡып ташлап, кире ҡайта алаһығыҙ. Мин быны һәр ваҡыт эшләйем. Был эссела мин инде сикһеҙ күп ҡыҫҡараҡтарынан тыш, 17 абзацлы бер тармаҡты ҡырҡып ташланым. Бәлки, мин уны аҙаҡта яңынан ялғармын, йә иҫкәрмәгә ҡалдырырмын, йә булмаһа айырым эссе итеп сығарырмын; күрербеҙ. [6]
Ғөмүмән алғанда, тиҙ генә ҡырҡып ташларға әҙер булырға кәрәк. Яҙыуҙа (шулай уҡ программалауҙа һәм һынлы сәнғәттә) иң хәүефле ҡотҡоларҙың береһе — хата булған нәмәне, унда бер-нисә яҡшы өлөш барлығы өсөн генә йәки уға күп көс һалған булғанға ғына, һаҡлап ҡалыу.
Был мәлдә тыуған иң ғәжәп яңы һорау: башланғыс һорауҙың ниндәй булыуы ысынлап та мөһимме? Әгәр идеялар арауығы үҙ-ара тығыҙ бәйләнгән булһа, мөһим булмаҫҡа тейеш, сөнки теләһә ниндәй һорауҙан иң ҡиммәтлеләренә бер нисә аҙымда барып етергә мөмкин булыр ине. Һәм беҙ уның үҙ-ара тығыҙ бәйләнгән булыуын, мәҫәлән, берәй тема менән мауыҡҡан кешеләрҙең теләһә ниндәй әңгәмәне үҙҙәренең темаһына бороп алып китә алыуында күрәбеҙ. Ләкин был ҡайҙа барырға теләгәнеңде белгәндә генә эшләй, ә эссела һеҙ быны белмәйһегеҙ. Бар хикмәт шунда. Һеҙгә гел бер үк нәмә тураһында һөйләгән әңгәмәсе булыу кәрәкмәй, юғиһә барлыҡ эсселарығыҙ ҙа бер үк темаға булыр. [7]
Башланғыс һорауҙың мөһим булыуының тағы бер сәбәбе — ғәҙәттә уға тоғро ҡалырға тейешлек тойола. Ҡайһы тармаҡҡа эйәрергә икәнен хәл иткәндә мин был турала уйламайым. Мин бары тик яңылыҡҡа һәм дөйөмлөккә эйәрәм. Һорауға тоғролоҡто һаҡлау һуңыраҡ, үтә алыҫҡа китеп барғанымды һиҙеп, артҡа ҡайтырға тура килгәндә үтәлә. Әммә минеңсә, был иң ҡулай сиселеш. Һеҙ яңылыҡ һәм дөйөмлөк эҙләүҙең шул мәлдә сикләнеүен теләмәйһегеҙ. Ағымға эйәрегеҙ һәм нимә сыҡҡанын күрегеҙ. [8]
Башланғыс һорау һеҙҙе сикләгәнгә күрә, иң яҡшы осраҡта ул һеҙ яҙасаҡ эссеның сифатының өҫкө сиген билдәләй. Әгәр башланғыс һорауҙан килеп сыҡҡан уйҙар сынйырында мөмкин булған тиклем яҡшы эшләһәгеҙ, башланғыс һорау үҙе — үҙгәрештәр өсөн урын булған берҙән-бер урын.
Әммә бының һеҙҙе үтә һаҡсыл итеүенә юл ҡуйыу хата булыр ине, сөнки һорауҙың ҡайҙа алып барасағын алдан белеп булмай. Дөрөҫ эшләгәндә алдан белеп булмай, сөнки эште дөрөҫ башҡарыу — асыштар яһау тигәнде аңлата, ә билдәләмә буйынса уларҙы алдан күреп булмай. Шуға күрә бындай хәлдә ҡайһы башланғыс һорауҙы һайлауҙа үтә һаҡ булыу түгел, ә күп эсселар яҙыу кәрәк. Эссе — тәүәккәллек итеү өсөн.
Бөтөнләй тиерлек теләһә ҡайһы һорауҙан яҡшы эссе яҙырға мөмкин. Ысынында, өсөнсө абзацта етәрлек кимәлдә өмөтһөҙ тема табыу өсөн бер аҙ тырышырға тура килде, сөнки иң яҡшы эссе x тураһында була алмай тигәнде ишеткәс, теләһә ниндәй эссеистың тәүге ынтылышы тап шуны яҙып ҡарау булыр ине. Әммә күпселек һорауҙар яҡшы эсселар тыуҙырһа ла, тик ҡайһы берҙәре генә бөйөк эсселарға килтерә.
Ҡайһы һорауҙарҙың бөйөк эсселар бирәсәген алдан белеп буламы? Күпме ваҡыт эссе яҙыуымды иҫәпкә алғанда, был һорауҙың шул тиклем яңы тойолоуы шомландыра.
Башланғыс һорауҙа миңә оҡшаған бер нәмә — уның ғәҙәттән тыш ярһыу, ҡыйыу булыуы. Мин ниндәйҙер кимәлдә шаян, тыңлауһыҙ күренгән һорауҙарҙы яратам — мәҫәлән, интуицияға ҡаршы, саманан тыш амбициялы йәки дөйөм фекергә ҡаршы килгән һорауҙарҙы. Иң яҡшыһы — өсәүһе бергә. Был эссе — шундай миҫал. Иң яҡшы эссе тураһында яҙыу шундай төшөнсәнең барлығын күҙ уңында тота, быны ялған зыялылар ябайлаштырыу тип кире ҡағыр, әммә был бер эссеның икенсеһенән яҡшыраҡ булыуы мөмкинлегенән туранан-тура килеп сыға. Һәм шундай ҙур эш башҡарыу тураһында уйланыу уны эшләүгә шул тиклем яҡын, ул һеҙҙең иғтибарығыҙҙы үҙенә йәлеп итә.
Мин эссены күҙемдә ут уйнау менән башларға яратам. Был минең үҙемдең генә зауығым булыуы ла мөмкин, әммә уның бәхәсһеҙ булған бер яғы бар: берәй темаға ысынлап та яҡшы эссе яҙыу өсөн уның менән ҡыҙыҡһынырға кәрәк. Яҡшы яҙыусы теләһә нимә тураһында яҡшы яҙа ала, әммә эссеның төп асылы булған яңы ҡараштарға ынтылыу өсөн һеҙгә был мөһим булырға тейеш.
Әгәр яҡшы башланғыс һорауҙың бер критерийы булып уның мөһим булыуы торһа, ул саҡта иң ҡулай һорау төрлө кешеләр өсөн төрлөсә була. Был шулай уҡ төрлө нәмәләр менән ҡыҙыҡһынһағыҙ, бөйөк эсселар яҙыу ихтималлығығыҙ ҙурыраҡ тигәнде лә аңлата. Һеҙ ни тиклем ҡыҙыҡһыныусан булһағыҙ, һеҙҙе ҡыҙыҡһындырған нәмәләр даирәһе менән бөйөк эсселар тыуҙырыусы темалар даирәһе араһында тап килеү ихтималлығы ла шул тиклем ҙурыраҡ буласаҡ.
Бөйөк башланғыс һорауҙың тағы ниндәй сифаттары булыр ине? Моғайын, уның бик күп төрлө өлкәләргә йоғонтоһо булһа яҡшы булыр. Һәм кешеләр тарафынан тулыһынса өйрәнелгән тип иҫәпләнгән һорау булһа, был яҡшы билдә тип табам. Әммә дөрөҫөн әйткәндә, мин башланғыс һорауҙарҙы нисек һайлау тураһында бик уйланғаным юҡ, сөнки быны һирәк эшләйем. Мин нимә тураһында яҙырға икәнен һирәк һайлайым; мин бары тик ниндәйҙер нәмә тураһында уйлана башлайым, һәм ҡайһы ваҡыт ул эссеға әйләнә.
Мин башыма нимә килә, шуның тураһында эсселар яҙыуҙы туҡтатып, системалы рәүештә төҙөлгән темалар исемлеге буйынса эшләй башларға тейешменме? Был әллә ни күңелле яңғырамай. Шулай ҙа мин яҡшы эсселар яҙырға теләйем, әгәр башланғыс һорау мөһим икән, был минең өсөн дә әһәмиәтле булырға тейеш.
Бәлки, бер аҙым артҡараҡ барырға кәрәктер: башығыҙға нимә килә, шуның тураһында яҙырға, әммә башығыҙға яҡшы уйҙар килеүен тәьмин итергә тырышырға. Ысынлап та, уйлап ҡараһаң, яуап шулай булырға тейеш, сөнки берәйһенә ҡарата өҫтөнлөгөгөҙ булмаһа, ябай ғына темалар исемлегенең бер ниндәй файҙаһы булмаҫ ине. Эссе яҙа башлар өсөн һеҙгә тема һәм уның тураһында ниндәйҙер башланғыс яңы ҡараш кәрәк, ә уларҙы системалы рәүештә тыуҙырып булмай. Әгәр булһа ине икән. [9]
Ләкин һеҙ үҙегеҙҙә уларҙың күберәк барлыҡҡа килеүенә сәбәпсе була алаһығыҙ. Башығыҙҙан сыҡҡан идеяларҙың сифаты эскә нимә ингәненә бәйле, һәм һеҙ быны ике үлсәмдә — киңлек һәм тәрәнлек буйынса яҡшырта алаһығыҙ.
Һеҙ бөтә нәмәне өйрәнә алмайһығыҙ, шуға күрә киңлек алыу — бер-береһенән бик айырылып торған темалар тураһында белем алыу тигәнде аңлата. Мин кешеләргә Хей ҡалаһына китап алырға барыуым тураһында һөйләгәндә һәм улар минең нимә тураһында китаптар алғанымды һорағанда, ғәҙәттә яуап биргәндә үҙемде уңайһыҙ тоям, сөнки темалар бер-береһенә бәйһеҙ предметтарҙың буталсыҡ исемлеге кеүек тойола. Ләкин, бәлки, был эштә был ысынында иң ҡулай ысулдыр.
Һеҙ шулай уҡ кешеләр менән һөйләшеп, нимәлер эшләп һәм ҡороп, төрлө урындарға барып һәм күреп идеялар ала алаһығыҙ. Минеңсә, яңы кешеләр менән һөйләшеү түгел, ә һеҙҙә яңы идеялар уятҡан кешеләр менән һөйләшеү мөһим. Мин Роберт Моррис менән ярты көн һөйләшкәндән һуң, 20 яңы аҡыллы кеше менән һөйләшеүгә ҡарағанда күберәк яңы идеялар алам. Мин быны беләм, сөнки Y Combinator-ҙағы офис сәғәттәре тап шунан тора.
Киңлек уҡыуҙан, һөйләшеүҙән һәм күреүҙән килһә, тәрәнлек эшләүҙән килә. Ниндәйҙер өлкәне ысынлап та өйрәнеүҙең берҙән-бер юлы — унда проблемалар сисергә мәжбүр булыу. Был яҙыу формаһында ла булыуы мөмкин, әммә яҡшы эссеист булыу өсөн һеҙгә ниндәйҙер башҡа төрлө эш менән дә шөғөлләнергә йәки шөғөлләнгән булырға кәрәктер тип уйлайым. Был күпселек башҡа өлкәләр өсөн дөрөҫ булмауы мөмкин, ләкин эссе яҙыу башҡаса. Һеҙ ваҡытығыҙҙың яртыһын башҡа ауыр эшкә арнай алаһығыҙ һәм барыбер отошта буласаҡһығыҙ.
Мин быны әҙер рецепт итеп түгел, ә быны эшләп йөрөгәндәргә дәртләндереү итеп тәҡдим итәм. Әгәр һеҙ бөтә ғүмерегеҙҙе башҡа нәмәләр өҫтөндә эшләп үткәргән булһағыҙ, юлдың яртыһын үткәнһегеҙ инде. Әлбиттә, яҙыуҙа яҡшы булыу өсөн уны яратырға кәрәк, ә әгәр яҙыуҙы яратһағыҙ, һеҙ, моғайын, ваҡытығыҙҙың бер өлөшөн булһа ла уға арнағанһығыҙҙыр.
Башланғыс һорауҙар тураһында әйткәндәремдең барыһы ла эссе яҙғанда осраған һорауҙарға ла ҡағыла. Улар — бер үк нәмә; эссеның һәр аҫҡы тармағы — ғәҙәттә ҡыҫҡараҡ эссе, нәҡ Колдер мобильенең һәр аҫҡы тармағы бәләкәйерәк мобиль булған кеүек. Шулай итеп, һеҙгә яҡшы башланғыс һорауҙар биргән теләһә ниндәй ысул һеҙгә яҡшы тотош эсселар ҙа бирә.
Бер мәл килеп, һорау һәм яуап циклы тәбиғи тамамланыу кеүек тойолған нөктәгә етә. Был бер аҙ шикле; һәр яуап яңы һорауҙар тыуҙырырға тейеш түгелме ни? Минеңсә, һеҙ туйына башлайһығыҙ. Етәрлек кимәлдә ҡыҙыҡлы майҙанды үткәс, яңы һорауҙарға ҡарата табит юғала башлай. Һәм был яҡшы ла, сөнки уҡыусы ла туйынғанлыҡ тойғоһо кисерәлер инде. Һорауҙар биреүҙән туҡтау ялҡаулыҡ түгел, сөнки уның урынына яңы эссеның башланғыс һорауын ҡуя алаһығыҙ.
Идеялар бәйләнешенә ҡамасаулаусы төп кәртә — юл ыңғайында яһаған асыштарығыҙ. Әгәр А һорауынан башлап етерлек асыштар яһаһағыҙ, һеҙ бер ҡасан да Б һорауына барып етмәйәсәкһегеҙ. Шулай ҙа, күп эссе яҙыуҙы дауам итһәгеҙ, бындай асыштарҙы «яндырып бөтөп», яйлап был мәсьәләне хәл итәсәкһегеҙ. Шулай итеп, ғәжәп тойолһа ла, күп эссе яҙыу идеялар арауығын үҙ-ара нығыраҡ бәйләнгән һымаҡ итә.
Бер аҫҡы тармаҡ тамамланғас, һеҙ ике нәмәнең береһен эшләй алаһығыҙ. Туҡтай алаһығыҙ йәки алдараҡ төшөрөп ҡалдырған һорауға кире ҡайтып, айырым тармаҡтарҙы бер-береһенә ялғау буйынса кубистик алым ҡуллана алаһығыҙ. Ғәҙәттә, был урында эссеның өҙлөкһөҙ ағыуын тәьмин итеү өсөн ниндәйҙер хәйлә талап ителә, әммә был юлы түгел. Был юлы миңә был күренештең миҫалы ысынлап та кәрәк. Мәҫәлән, беҙ алдараҡ мөмкин булған иң яҡшы эссеның, иң яҡшы картина шикелле, ваҡыттан тыш булмауын асыҡланыҡ. Был тәрәнерәк тикшерергә арзырлыҡ дәрәжәлә ғәжәп тойола.
Эссеның ваҡытһыҙ булыуының ике мәғәнәһе бар: мәңгелек мөһимлеккә эйә мәсьәлә тураһында булыу һәм уҡыусыларға һәр саҡ бер үк төрлө йоғонто яһау. Сәнғәттә был ике мәғәнә бер-береһенә ҡушыла. Боронғо гректарға матур күренгән сәнғәт әле лә беҙгә матур күренә. Әммә эсселарҙа был ике мәғәнә тарҡала, сөнки эсселар өйрәтә, ә кешеләргә улар белгән нәмәне өйрәтеп булмай. Тәбиғи һайланыш, һис шикһеҙ, мәңгелек әһәмиәткә эйә мәсьәлә, әммә уны аңлатҡан эссе беҙгә Дарвиндың замандаштарына яһаған йоғонтоно яһай алмай, сөнки уның идеялары шул тиклем уңышлы булып сыҡты, уларҙы хәҙер һәр кем белә. [10]
Мин быны яҙа башлағанда иң яҡшы эссе ҡәтғирәк, «мәңге йәшел» мәғәнәлә ваҡытһыҙ булыр, йәғни үҙендә Аристотелгә лә, Фейнманға ла бер үк кимәлдә оҡшай торған тәрән, ваҡыттан тыш аҡылды туплар тип уйлағайным. Был дөрөҫ түгел һымаҡ. Ләкин иң яҡшы эссе был ҡәтғи мәғәнәлә ваҡытһыҙ булмаһа, ундай эсселар яҙыу өсөн нимә кәрәк?
Был һорауға яуап бик сәйер булып сыға: «мәңге йәшел» мәғәнәлә ваҡытһыҙ булыу өсөн эссе һөҙөмтәһеҙ булырға тейеш, йәғни уның асыштары беҙҙең уртаҡ мәҙәниәтебеҙгә һеңмәҫкә тейеш. Юғиһә икенсе быуын уҡыусылары өсөн унда бер ниндәй ҙә яңылыҡ ҡалмаясаҡ. Әгәр уҡыусыларҙы хәҙер генә түгел, киләсәктә лә ғәжәпләндерергә теләһәгеҙ, һеҙгә һеңмәй торған эсселар яҙырға тура киләсәк — улар нисек кенә яҡшы булмаһын, киләсәк кешеләренең уларҙы уҡығанға тиклем өйрәнгән белеменең өлөшөнә әйләнмәҫкә тейеш. [11]
Быны эшләүҙең бер нисә юлын күҙ алдына килтерә алам. Береһе — кешеләр бер ҡасан да өйрәнмәгән нәмәләр тураһында яҙыу. Мәҫәлән, амбициялы кешеләрҙең төрлө бүләктәр артынан ҡыуыуы һәм тик һуңыраҡ, бәлки, үтә һуң, уларҙың ҡайһы берҙәре үҙҙәре уйлағанса ҡиммәтле булмауын аңлауы күптән нығынған ҡалып булып тора. Әгәр был турала яҙһағыҙ, быға таң ҡалырлыҡ киләсәк уҡыусыларының өҙлөкһөҙ конвейеры буласағына ышана алаһығыҙ.
Шулай уҡ тәжрибәһеҙҙәрҙең берәй нәмәне арттырып ебәреүгә тартылыуы — мәҫәлән, йәш инженерҙарҙың саманан тыш ҡатмарлы сиселештәр уйлап табыуы тураһында яҙһағыҙ ҙа шул уҡ буласаҡ. Кешеләр хата яһамайынса өйрәнә алмай торған хата төрҙәре бар. Уларҙың теләһә ҡайһыһы ваҡыттан тыш тема булырға тейеш.
Ҡайһы ваҡыт беҙҙең нәмәләрҙе аңлауыбыҙ аҡрын булыуы аңһыҙлығыбыҙҙан йәки инҡар итеүебеҙҙән генә түгел, ә беҙгә аңлы рәүештә ялғанлағандары арҡаһында ла була. Ололарҙың балаларға ялыҡҡан бик күп нәмәләре бар, һәм олоғайғас, улар һеҙҙе ситкә алып сығып, был ялғандар исемлеген тоттормай. Улар һеҙгә ниндәй ялған һөйләгәндәрен хәтерләмәйҙәр ҙә, һәм уларҙың күбеһе барыбер өндәшмәйсә генә аңлашылған булған. Шуға күрә бындай ялғандарға ҡаршы сығыу ололар уларҙы һөйләүҙән туҡтамағанға тиклем ғәжәпләнеү сығанағы булып ҡаласаҡ.
Ҡайһы ваҡыт системалар үҙҙәре һеҙгә ялғанлай. Мәҫәлән, күпселек илдәрҙә мәғариф системаһы һеҙҙе тесты алдап еңергә өйрәтә. Әммә реаль донъяның иң мөһим һынауҙарында былай еңеп булмай, һәм тиҫтәләрсә йылдар дауамындағы күнекмәләрҙән һуң быны реаль донъяға яңы килгәндәргә аңлау ауыр. Уларға бындай институциональ ялғанды еңеп сығырға ярҙам итеү институттар емерек килеш ҡалған ваҡытта һәр ваҡыт эшләйәсәк. [12]
Ваҡытһыҙлыҡтың тағы бер рецепты — уҡыусылар инде белгән нәмәләр тураһында, әммә мәҙәни юл менән бирелә алғандан күпкә ентеклерәк яҙыу. Мәҫәлән, балаларың булыу күңелгә ҙур шатлыҡ килтерә ала икәнен «һәр кем белә». Әммә улар тыуғанға тиклем һеҙ бының аныҡ ҡына ниндәй формалар аласағын белмәйһегеҙ, хатта тыуғас та, белгәндәрегеҙҙең күбеһен бер ҡасан да һүҙ менән әйтеп бирмәгәнһегеҙҙер.
Мин был темаларҙың барыһы тураһында ла яҙҙым. Ләкин мин быны ҡәтғи мәғәнәлә ваҡытһыҙ булған эсселар яҙырға махсус ынтылып эшләмәнем. Ысынлап та, бының идеяларҙың халыҡ аңына һеңмәүенә бәйле булыуы махсус рәүештә быға ынтылмаҫҡа кәрәклеген күрһәтә. Һеҙ мәңгелек мөһимлектәге темалар тураһында яҙырға тейешһегеҙ, эйе, әммә эшегеҙҙе шул тиклем яҡшы башҡарып, һығымталарығыҙ кешеләргә һеңеп ҡалһа һәм киләсәк быуындар эссеғыҙҙы яңы түгел, ә аңлашылып торған ғәҙәти нәмә тип тапһа — был тағы ла яҡшыраҡ. Һеҙ Дарвин кимәленә аяҡ баҫтығыҙ тигән һүҙ.
Мәңгелек әһәмиәттәге темалар тураһында яҙыу тағы ла киңерәк бер нәмәнең бер миҫалы ғына: ҡулланыу киңлеге. Һәм киңлектең хронологик булғандан башҡа төрҙәре лә бар — мәҫәлән, күп төрлө өлкәләргә ҡулланыу. Шуға күрә киңлек — төп маҡсат.
Мин быға ынтылам инде. Киңлек һәм яңылыҡ — мин һәр ваҡыт ҡыуған ике нәмә. Ләкин ваҡыттан тыш булыу төшөнсәһенең бында ҡайһы урында тороуын аңлауыма шатмын.
Хәҙер күп нәмәнең ҡайһы урында тороуын яҡшыраҡ аңлайым. Был эссе эссе яҙыу донъяһы буйлап бер төрлө сәйәхәт булды. Мин темалар буйынса кәңәш табырға өмөтләнеп башлағайным; әгәр яҡшы яҙыуҙы көн кеүек асыҡ тип алһаң, иң яҡшы эссены айырып тороусы берҙән-бер нәмә — уның темаһы ҡала. Һәм мин темалар буйынса кәңәш алдым да: тәбиғи һайланышты асығыҙ. Эйе, шәп булыр ине. Әммә бер аҙ ситкә тайпылып, шундай бөйөк асыш яһауҙан тыш иң яҡшыһы нимә эшләй алыуығыҙ тураһында һораһағыҙ, яуап процесс тураһында булып сыға. Ахыр сиктә, эссеның сифаты — унда асылған идеяларҙың функцияһы, ә һеҙ уларҙы һорауҙар өсөн киң селтәр ташлап, һуңынан яуаптарға ҡарата бик талапсан булыу аша табаһығыҙ.
Эссе яҙыуҙың был картаһында иң ныҡ күҙгә ташланған һыҙат — илһам менән талап ителгән тырышлыҡтың сиратлашып килгән һыҙаттары. Һорауҙар илһамға бәйле, ә яуаптарҙы ныҡышмалылыҡ менән табырға мөмкин. Беренсе тапҡырҙан уҡ дөрөҫ яуап табыу мотлаҡ түгел, әммә ахырҙа уны дөрөҫ тапмауға бер ниндәй аҡланыу юҡ, сөнки дөрөҫ тапҡанға тиклем уны үҙгәртеп яҙыуҙы дауам итә алаһығыҙ. Һәм был теоретик мөмкинлек кенә түгел. Был — минең эшләү рәүешемдең ярайһы уҡ теүәл тасуирламаһы. Хәҙер ҙә мин үҙгәртеп яҙыу менән мәшғүлмен.
Бөйөк эсселар яҙыу күбеһенсә тырышлыҡҡа бәйле тип әйтке килһә лә, иң сикке осраҡта айырманы тап илһам яһай. Сикке осраҡта һорауҙарҙы табыуы ауырыраҡ. Ул ҡоҙоҡтоң төбө юҡ.
Нисек күберәк һорауҙар табырға? Был — барыһынан да иң мөһим һорау.
Иҫкәрмәләр
[1] Был асыштарҙы тик аҙ һанлы уҡыусылар ғына аңлай алыуын сәбәп итеп алып, был һығымтаға ниндәйҙер ҡаршылыҡтар булыуы мөмкин. Ләкин эсселарҙы ошо сәбәп менән ситкә ҡаҡһағыҙ, төрлө ҡатмарлыҡтарға юлығаһығыҙ. Сикте ҡайҙа үткәрергә икәнен нисек хәл итергә? Әгәр вирус Лос-Аламоста ҡамалып ҡалған бер ус кешенән башҡа бөтә донъяны ҡырып бөтһә, элек яраҡһыҙ тип табылған эссе хәҙер ҡабул ителерлек булыр инеме? Һәм башҡалар.
Дарвиндың 1844 йылғы эссеһы 1839 йылда яҙылған иртәрәк вариантҡа нигеҙләнгән булған. Унан өҙөктәр 1858 йылда баҫылып сыҡҡан.
[2] Үҙегеҙҙең ябай ғына күренгән һорау менән бик ҡыҙыҡһынғанығыҙҙы һиҙһәгеҙ, был — тулҡынландырғыс билдә. Эволюция һеҙҙе мөһим нәмәләргә иғтибар итерлек итеп яһаған. Шуға күрә осраҡлы берәй нәмә тураһында бик ныҡ ҡыҙыҡһынһағыҙ, был һеҙҙең уның ҡарамаҡҡа күренгәнгә ҡарағанда кәмерәк осраҡлы булыуын аңһыҙ рәүештә һиҙеүегеҙҙе аңлатырға мөмкин.
[3] Эҙемтә: Әгәр һеҙ интеллектуаль йәһәттән намыҫлы булмаһағыҙ, яҙғанығыҙ бер яҡлы ғына түгел, ә ҡыҙыҡһыҙ ҙа буласаҡ, сөнки хәҡиҡәткә ынтылған осраҡта асырға мөмкин булған бөтә идеяларҙы ҡулдан ысҡындырасаҡһығыҙ.
[4] Ҡайһы ваҡыт был процесс яҙа башлағанға тиклем үк башлана. Ҡайһы ваҡыт һеҙ әйтергә теләгән тәүге бер нисә нәмәне асыҡлап өлгөргән булаһығыҙ. Мәктәп балаларына йыш ҡына эссены яҙа башлар алдынан әйтергә теләгән бөтә нәмәне аныҡлап, уны план рәүешендә теркәргә өйрәтәләр. Бәлки, был уларҙы эшкә тотондороуҙың яҡшы юлылыр — бәлки, юҡтыр, белмәйем — әммә был эссе яҙыу рухына ҡаршы килә. План ни тиклем ентеклерәк булһа, эсселар яһау өсөн тәғәйенләнгән асыштарҙан идеяларығыҙ шул тиклем аҙыраҡ файҙа ала аласаҡ.
[5] Бындай «ҡомһоҙ» алгоритм менән бәйле проблема шунда: һеҙ локаль максимуста ҡалырға мөмкинһегеҙ. Әгәр иң ҡиммәтле һорауҙың алдынан ҡыҙыҡһыҙы килһә, һеҙ уны күрмәй ҡаласаҡһығыҙ. Ләкин мин бынан яҡшыраҡ стратегияны күҙ алдына килтерә алмайым. Яҙыуҙан башҡа алдан күреү мөмкин түгел. Шуға күрә ҡомһоҙ алгоритмды һәм күп ваҡытты ҡулланығыҙ.
[6] Ахырҙа мин 17 абзацтың тәүге 5-әүһен яңынан ялғаным, ә ҡалғандарын алып ташланым.
[7] Стивен Фрай Оксфордта имтихандар тапшырғанда ошо күренеште ҡулланыуын таныған. Уның башында ниндәйҙер дөйөм әҙәби темаға стандарт эссе булған, һәм ул имтихан һорауын шуға бороп, уны яңынан яҙып сығыу юлын тапҡан.
Ҡәтғи әйткәндә, арауыҡ түгел, ә идеялар графы үҙ-ара тығыҙ бәйләнгән булыр ине, әммә бындай төшөнсә графтар теорияһын белмәгән кешеләрҙе бутар ине, ә уны белгәндәр «арауыҡ» тиһәм дә минең нимәне күҙ уңында тотҡанымды аңлаясаҡ.
[8] «Артыҡ алыҫ» бары тик баштағы теманан алыҫлыҡҡа ғына бәйле түгел. Был күберәк шул алыҫлыҡты ошо тармаҡ эсендә тапҡан нәмәмдең ҡиммәтенә бүлеүгә оҡшаған.
[9] Йәки булдыра алаһығыҙмы? Миңә был хаҡта яҙып ҡарарға кәрәк. Уңышҡа өлгәшеү ихтималлығы бәләкәй булһа ла, көтөлгән файҙаһы ғәйәт ҙур.
[10] XX быуатта сәнғәттең маҡсаты шулай уҡ өйрәтеү ҙә булып тора тигән фекер модала ине. Ҡайһы бер рәссамдар үҙ эштәрен аҡларға тырышып, үҙҙәренең маҡсаты яҡшы бер нәмә тыуҙырыу түгел, ә сәнғәт тураһындағы беҙҙең күнегелгән ҡараштарға ҡаршы сығыу тип аңлатты. Ғәҙеллек өсөн шуны әйтергә кәрәк: сәнғәт билдәле бер кимәлдә өйрәтә ала. Боронғо гректарҙың натуралистик скульптуралары яңы идеяны кәүҙәләндергән һәм замандаштары өсөн тап шул сәбәпле айырыуса тулҡынландырғыс булғандыр. Ләкин улар беҙгә лә әле һаман күркәм күренә.
[11] Бертран Рассел XX быуат башында үҙенең «һынау никахы» тураһындағы идеялары менән ҙур бәхәстәр тыуҙырғайны. Ләкин улар хәҙер ҡыҙыҡһыҙ уҡыла, сөнки улар еңеп сыҡты. «Һынау никахы» — ул беҙ «осрашып йөрөү» (dating) тип йөрөткән нәмә.
[12] Әгәр 10 йыл элек минән һораһағыҙ, мәктәптәр быуаттар буйы имтихандарҙы алдап үтергә өйрәтеүен дауам итәсәк тип фаразлар инем. Ләкин хәҙер уҡыусыларҙы тиҙҙән яһалма интеллект (AI) ярҙамында шәхсән уҡытасаҡтар, ә имтихандар өҙлөкһөҙ, һиҙелмәҫ микробаһалауҙар менән алмаштырыласаҡ кеүек тойола.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Сэм Альтманға, Тревор Блэквеллға, Джессика Ливингстонға, Роберт Моррисҡа, Кортни Пипкинға һәм Хардж Таггарға рәхмәт белдерәм.