Тақырыбына қарамастан, бұл эссе ең үздік эссе болуға таласпайды. Мұндағы менің мақсатым — ең үздік эссе қандай болатынын түсіну.
Ол жақсы жазылған болар еді, бірақ кез келген тақырып туралы жақсы жазуға болады. Оны ерекше ететін нәрсе — оның не туралы болатыны.
Әрине, кейбір тақырыптар басқаларына қарағанда жақсырақ болады. Ол биылғы далап түстері туралы болмайтыны анық. Бірақ ол асқақ тақырыптар туралы бос сөз де болмас еді. Жақсы эссе таңғалдыруы керек. Ол адамдарға әлі білмейтін нәрсесін айтуы тиіс.
Ең үздік эссе адамдарды таңғалдыратындай бірдеңе айтуға болатын ең маңызды тақырыпта жазылар еді.
Бұл қарапайым көрінуі мүмкін, бірақ оның күтпеген салдарлары бар. Соның бірі — ғылымның ескекті қайыққа аяқ басқан піл сияқты көрініске кіріп келуі. Мысалы, Дарвин табиғи сұрыпталу идеясын алғаш рет 1844 жылы жазылған эсседе сипаттаған. Адамдарды таңғалдыратын бірдеңе айта алатын маңызды тақырып десе осыны айт. Егер ұлы эссенің өлшемі осы болса, бұл сөзсіз 1844 жылы жазылған ең үздік эссе болды. Шынында да, кез келген уақыттағы ең жақсы эссе әдетте жасауға болатын ең маңызды ғылыми немесе технологиялық жаңалықты сипаттайтын эссе болар еді. [1]
Тағы бір күтпеген салдар: мен мұны жаза бастағанда, ең үздік эссе уақытпен шектелмейтін мәңгілік болады — 1844 жылы жаза алатын ең жақсы эссеңіз қазір жаза алатын ең жақсы эссеңізбен шамалас болады деп ойладым. Бірақ шын мәнінде керісінше сияқты. Осы тұрғыдан алғанда, ең үздік картина мәңгілік болатыны рас шығар. Бірақ қазір табиғи сұрыпталуды таныстыратын эссе жазу таңғалдырмас еді. Қазіргі ең үздік эссе біз әлі білмейтін ұлы жаңалықты сипаттайтын эссе болар еді.
Егер мүмкін болатын ең үздік эссені қалай жазу керек деген сұрақ ұлы жаңалықтарды қалай ашу керек деген сұраққа келіп тірелсе, онда мен қате сұрақтан бастағанмын. Мүмкін, бұл тәжірибе бізге эссе жазып уақыт өткізбей, керісінше белгілі бір салада жаңалықтар ашуға назар аудару керектігін көрсететін шығар. Бірақ мен эсселерге және олармен не істеуге болатынына қызығамын, сондықтан басқа қандай сұрақ қоюға болар еді деп көргім келеді.
Ондай сұрақ бар, және сырттай қарағанда ол мен бастаған сұрақпен бірдей сияқты. Ең үздік эссе қандай болар еді? деп сұраудың орнына мен эссені қалай жақсы жазу керек? деп сұрауым керек еді. Бұлар бір-бірінен тек сөз саптауымен ғана ерекшеленетін сияқты көрінгенімен, жауаптары екі жаққа кетеді. Бірінші сұрақтың жауабы, байқағанымыздай, негізінде эссе жазу туралы емес. Ал екінші сұрақ оны солай етуге мәжбүрлейді.
Эссе жазу, ең жоғарғы мәнінде, идеяларды ашудың тәсілі. Мұны қалай жақсы істеуге болады? Жазу арқылы қалай жаңалық ашуға болады?
Эссе әдетте мен «сұрақ» деп атайтын нәрседен басталуы керек, бірақ мен мұны өте кең мағынада айтып отырмын: ол грамматикалық тұрғыдан сұрақ болуы шарт емес, жай ғана белгілі бір жауапты тудыратын сұрақ сияқты әсер ететін нәрсе болса жеткілікті.
Бұл бастапқы сұрақты қалай табуға болады? Кездейсоқ маңызды болып көрінетін тақырыпты таңдап, оған кірісіп кету әдетте нәтиже бермейді. Кәсіби трейдерлер өздері edge (артықшылық) деп атайтын нәрсесі болмаса, яғни белгілі бір сауда түрінде неге ұтылғаннан гөрі көбірек ұтатыны туралы сенімді себебі болмаса, тіпті сауда жасамайды да. Сол сияқты, тақырыпқа кіретін жолыңыз — ол туралы қандай да бір жаңа түсінігіңіз немесе оған келудің тың тәсілі болмаса, оған кіріспеуіңіз керек.
Сізге дайын тұжырымдаманың болуы қажет емес; тек зерттеуге болатын қандай да бір олқылық қажет. Шын мәнінде, басқа адамдар әдеттегідей қабылдайтын нәрсе туралы жай ғана сұрақтардың болуының өзі жеткілікті артықшылық болуы мүмкін.
Егер сіз жеткілікті дәрежеде жұмбақ болып көрінетін сұраққа тап болсаңыз, тіпті аса маңызды болып көрінбесе де, оны зерттеген жөн болуы мүмкін. Көптеген маңызды жаңалықтар басында елеусіз көрінген жіпті тарту арқылы ашылған. Олардың барлығы қалайша шымшық болады? [2]
Сұрақты тапқаннан кейін не болады? Сіз ол туралы дауыстап ойлана бастайсыз. Сөзбе-сөз дауыстап емес, бірақ сөйлеп жатқандай, жауап ретінде белгілі бір сөздер тізбегін қағазға түсіресіз. Бұл алғашқы жауап әдетте қате немесе толық болмайды. Жазу сіздің идеяларыңызды бұлыңғырлықтан нашар күйге ауыстырады. Бірақ бұл алға басқан қадам, өйткені кемшілікті көргеннен кейін, оны түзете аласыз.
Мүмкін, жаңадан бастаған авторларды қате немесе толық емес нәрседен бастау туралы ой қорқытатын шығар, бірақ қорықпау керек, себебі эссе жазу осылай жұмыс істейді. Өзіңізді белгілі бір сөздер тізбегін жазуға мәжбүрлеу бастапқы нүктені береді, ал егер ол қате болса, оны қайта оқығанда көресіз. Эссе жазудың кем дегенде жартысы — жазғаныңды қайта оқып: бұл дұрыс және толық па? деп сұрау. Қайта оқыған кезде өзіңізге өте қатал болуыңыз керек, тек өзіңізбен адал болу үшін ғана емес, сонымен бірге сіздің жауабыңыз бен шындықтың арасындағы алшақтық көбінесе ашылуы тиіс жаңа идеялардың белгісі болып табылады.
Жазғаныңызға қатал болудың берері тек өңдеу мен мінсіз ету ғана емес. Шамамен дұрыс жауапты алып, оны нақты дұрыс етуге тырысқанда, кейде олай істей алмайтыныңызды байқайсыз, ал себебі — сіздің жалған болжамға сүйенгеніңіз болып шығады. Ал одан бас тартқан кезде, жауап мүлде басқаша болып шығады. [3]
Ең дұрысы, сұраққа қайтарылған жауап екі нәрсе болуы керек: шындыққа жақындататын процестің алғашқы қадамы және қосымша сұрақтардың (бұл сөздің мен айтқан өте кең мағынасында) қайнар көзі. Сондықтан процесс рекурсивті түрде жалғасады, өйткені бір жауап келесі жауапты тудырады. [4]
Әдетте сұраққа бірнеше ықтимал жауап болады, бұл сіздің тармақты ағашты шарлап жүргеніңізді білдіреді. Бірақ эсселер ағаш пішінді емес, сызықты болады, бұл дегеніміз — әр нүктеде жүретін бір ғана бұтақты таңдауыңыз керек. Қалай таңдайсыз? Әдетте жалпылық пен жаңалықтың ең үлкен үйлесімін ұсынатын бұтақты таңдау керек. Мен бұтақтарды саналы түрде осылай сараламаймын; мен жай ғана ең қызықты көрінетінімен жүремін; бірақ бұтақты қызықты ететін нәрсе — жалпылық пен жаңалық. [5]
Егер сіз көп қайта жазуға дайын болсаңыз, бірден дұрыс табуыңыз шарт емес. Бір бұтақпен жүріп, оның немен аяқталатынын көре аласыз, егер ол жеткілікті жақсы болмаса, оны кесіп тастап, кері шегіне аласыз. Мен мұны үнемі жасаймын. Осы эсседе мен сансыз қысқа үзінділерден басқа, 17 абзацтық ішкі бұтақты кесіп тастадым. Мүмкін оны соңына қайта қосармын, немесе түсіндірме жазбаға айналдырармын, әлде жеке эссе ретінде бөліп шығарармын; көре жатармыз. [6]
Жалпы алғанда, кесіп тастауға тез шешім қабылдау керек. Жазудағы (және бағдарламалық жасақтама мен кескіндемедегі) ең қауіпті азғырулардың бірі — бірнеше жақсы бөлігі бар болғандықтан немесе оған көп күш жұмсағандықтан ғана дұрыс емес нәрсені сақтап қалу.
Осы сәтте туындайтын ең таңғаларлық жаңа сұрақ: бастапқы сұрақтың қандай болғаны шынымен маңызды ма? Егер идеялар кеңістігі бір-бірімен тығыз байланысты болса, маңызды болмауы керек, өйткені сіз кез келген сұрақтан бірнеше қадам арқылы ең құнды сұрақтарға жете алуыңыз тиіс. Біз оның тығыз байланысты екенін, мысалы, қандай да бір тақырыпқа құмартып алған адамдардың кез келген әңгімені соған бұрып жібере алатындығынан көреміз. Бірақ бұл қайда барғыңыз келетінін білгенде ғана жұмыс істейді, ал эсседе сіз оны білмейсіз. Мәселенің бар мәні де осында. Сіз бәрін бір тақырыпқа бұратын жалықтырғыш әңгімелесуші болғыңыз келмейді, әйтпесе барлық эссеңіз бір ғана нәрсе туралы болады. [7]
Бастапқы сұрақтың маңызды болуының тағы бір себебі — сіз әдетте одан алшақтамауға өзіңізді міндетті сезінесіз. Мен қай бұтақпен жүру керектігін шешкенде бұл туралы ойламаймын. Мен тек жаңалық пен жалпылыққа еріп отырамын. Сұрақтан ауытқымау кейіннен, тым алыс кетіп қалғанымды байқап, кері шегінуге тура келгенде күшіне енеді. Бірақ меніңше, бұл — ең оңтайлы шешім. Сіз жаңалық пен жалпылықты іздеудің дәл сол сәтте шектелуін қаламайсыз. Соған еріп көріңіз, не шығатынын бақылаңыз. [8]
Бастапқы сұрақ сізді шектейтіндіктен, ең жақсы жағдайда ол сіз жазатын эссенің сапасына жоғарғы шек қояды. Егер сіз бастапқы сұрақтан өрбитін ойлар тізбегінде мүмкіндігінше жақсы нәтижеге қол жеткізсеңіз, бастапқы сұрақтың өзі ғана өзгеріске орын қалдыратын жалғыз нәрсе болып қалады.
Дегенмен, бұл сізді тым сақтандырып жібермеуі керек, өйткені сұрақтың қайда апаратынын болжай алмайсыз. Егер сіз бәрін дұрыс істеп жатсаңыз, болжай алмайсыз, өйткені бәрін дұрыс істеу — жаңалықтар ашу дегенді білдіреді, ал анықтама бойынша сіз оларды болжай алмайсыз. Сондықтан бұл жағдайға жауап ретінде қандай бастапқы сұрақты таңдау керектігіне тым сақ болу емес, көп эссе жазу қажет. Эссе тәуекелге бару үшін арналған.
Кез келген дерлік сұрақтан жақсы эссе шығаруға болады. Шынында да, үшінші абзацта болашағы жоқ тақырыпты ойлап табу біраз күш жұмсатты, өйткені кез келген эссеистің ең үздік эссе пәлен тақырыпта бола алмайды дегенді естігендегі алғашқы ниеті — дәл сол туралы жазып көру болар еді. Бірақ егер сұрақтардың көбі жақсы эсселерге әкелсе, тек кейбіреулері ғана ұлы эсселерді тудырады.
Қай сұрақтардың ұлы эсселерге әкелетінін болжай аламыз ба? Эссе жазып келе жатқан уақытымды ескерсек, бұл сұрақтың қаншалықты тың көрінетіні таңғалдырады.
Бастапқы сұрақта маған ұнайтын бір нәрсе — оның шектен шыққандығы. Маған қандай да бір жағынан ерсі болып көрінетін сұрақтар ұнайды — мысалы, интуицияға қайшы, тым өршіл немесе қалыптасқан ұғымға кереғар болып көрінуі арқылы. Дұрысы үшеуі бірдей болғаны жөн. Бұл эссе — соның бір мысалы. Ең үздік эссе туралы жазу ондай нәрсенің бар екенін аңғартады, ал жалған зиялылар мұны қарабайырлық деп ысырып тастайды, дегенмен бұл бір эссенің екіншісінен жақсырақ болу мүмкіндігінен заңды түрде туындайды. Ал осындай өршіл нәрсені қалай жасау керектігі туралы ойлау оны жасауға соншалықты жақын, ол сіздің назарыңызды ұстап тұрады.
Маған эссені көзімде от жанып бастаған ұнайды. Бұл жай ғана менің талғамым болуы мүмкін, бірақ оның бір тұсы олай емес: қандай да бір тақырыпта шынымен жақсы эссе жазу үшін сізді ол қызықтыруы керек. Жақсы жазушы кез келген нәрсе туралы жақсы жаза алады, бірақ эссенің өмір сүру мәні болып табылатын тың пайымдарға ұмтылу үшін сізге оған бейжай қарамау қажет.
Егер тақырыпқа бейжай қарамау жақсы бастапқы сұрақтың критерийлерінің бірі болса, онда оңтайлы сұрақ адамнан адамға қарай өзгереді. Бұл сондай-ақ, егер сіз көптеген түрлі нәрселерге қызықсаңыз, ұлы эсселер жазу ықтималдығыңыз жоғары дегенді білдіреді. Сіз қаншалықты білуге құмар болсаңыз, сіз қызығатын нәрселер мен ұлы эсселерге әкелетін тақырыптар жиынының қиылысу ықтималдығы соғұрлым жоғары болады.
Керемет бастапқы сұрақтың тағы қандай қасиеттері болар еді? Оның көптеген түрлі салаларға әсері болса, жақсы болар. Сондай-ақ, егер адамдар бұл тақырып әлдеқашан жан-жақты зерттелген деп ойласа, бұл жақсы белгі деп білемін. Бірақ шындығында, мен бастапқы сұрақтарды қалай таңдау керектігі туралы аз ойландым, өйткені мен мұны сирек істеймін. Мен не туралы жазу керектігін сирек таңдаймын; мен жай ғана бір нәрсе туралы ойлана бастаймын, кейде ол эссеге айналады.
Мен ойыма келген нәрсе туралы эссе жазуды доғарып, оның орнына жүйелі түрде жасалған тақырыптар тізімі бойынша жұмыс істей бастаймын ба? Бұл өте қызық көрінбейді. Дегенмен мен жақсы эсселер жазғым келеді, ал егер бастапқы сұрақ маңызды болса, мен оған мән беруім керек.
Мүмкін, жауап — бір қадам ертерек жүру шығар: ойыңызға келген нәрсе туралы жазу, бірақ ойыңызға келетін нәрсенің жақсы болуын қамтамасыз етуге тырысу. Шынында да, енді ойланып қарасам, бұл солай болуы тиіс, өйткені егер сізде олардың ешқайсысында артықшылық (edge) болмаса, жай ғана тақырыптар тізімінің еш пайдасы болмас еді. Эссе жазуды бастау үшін сізге тақырып және ол туралы бастапқы пайым қажет, ал оларды жүйелі түрде жасап шығара алмайсыз. Әттең, солай болса ғой. [9]
Дегенмен, сіз олардың көбірек пайда болуына ықпал ете аласыз. Басыңыздан шығатын идеялардың сапасы оған не кіретініне байланысты және оны екі өлшемде жақсартуға болады: кеңдік пен тереңдік.
Сіз бәрін бірдей біле алмайсыз, сондықтан кеңдікке қол жеткізу бір-бірінен мүлдем өзгеше тақырыптарды оқып-үйренуді білдіреді. Мен адамдарға Хэй қаласына кітап сатып алуға барған сапарларым туралы айтқанда және олар не туралы кітаптар алатынымды сұрағанда, әдетте жауап беруге аздап қысыламын, өйткені тақырыптар бір-біріне қатысы жоқ нәрселердің ұзын-сонар тізімі сияқты көрінеді. Бірақ бұл істе, мүмкін, шын мәнінде оңтайлысы осы шығар.
Идеяларды адамдармен сөйлесу, бірдеңе жасау және құрастыру, сондай-ақ жаңа жерлерге барып, жаңа нәрселерді көру арқылы да алуға болады. Менің ойымша, жаңа адамдармен сөйлесуден гөрі, сізге жаңа ой салатын адамдармен сөйлесу маңыздырақ. Роберт Морриспен бір түстен кейін сөйлескеннен мен 20 жаңа ақылды адаммен сөйлескеннен гөрі көбірек жаңа идеялар аламын. Мен мұны білемін, себебі Y Combinator-дағы кеңес беру сағаттары (office hours) дәл осыдан тұрады.
Кеңдік оқудан, сөйлесуден және көруден келсе, тереңдік жасаудан келеді. Қандай да бір саланы шынымен үйренудің жолы — ондағы мәселелерді шешуге мәжбүр болу. Бұл жазу түрінде де көрініс табуы мүмкін болса да, жақсы эссеист болу үшін сіз басқа да жұмыстарды істеуіңіз немесе істеген болуыңыз керек деп ойлаймын. Бұл басқа салалардың көпшілігі үшін дұрыс болмауы мүмкін, бірақ эссе жазудың жөні бөлек. Уақытыңыздың жартысын басқа бірдеңемен айналысуға жұмсай аласыз және бұл қиын іс болған жағдайда, сайып келгенде ұтасыз.
Мен мұны дайын рецепт ретінде емес, қазірдің өзінде осылай істеп жүргендерге жігер беру үшін ұсынамын. Егер сіз осы уақытқа дейін бүкіл өміріңізді басқа нәрселермен айналысуға жұмсаған болсаңыз, сіз жолдың жартысын өтіп қойдыңыз. Әрине, жазуды жақсы меңгеру үшін оны ұнатуыңыз керек, ал егер сіз жазуды ұнатсаңыз, кем дегенде белгілі бір уақытты оған арнаған болар едіңіз.
Бастапқы сұрақтар туралы айтқандарымның бәрі эссе жазу барысында кездесетін сұрақтарға да қатысты. Олар — бірдей нәрсе; эссенің кез келген кіші тармағы әдетте қысқарақ эссе болып табылады, дәл Колдердің аспалы мүсінінің әрбір кіші тармағы кішірек аспалы мүсін болатыны сияқты. Сондықтан жақсы бастапқы сұрақтарды табуға мүмкіндік беретін кез келген әдіс тұтас жақсы эсселерге де қол жеткізеді.
Белгілі бір сәтте сұрақ пен жауап циклі табиғи аяқталу сияқты көрінетін межеге жетеді. Бұл сәл күмәнді; әрбір жауап жаңа сұрақтар туғызуы керек емес пе? Менің ойымша, бұл сіздің тойына бастауыңыздан болады. Жеткілікті қызықты аумақты қамтығаннан кейін, жаңа сұрақтарға деген тәбетіңіз жоғала бастайды. Бұл жақсы да, себебі оқырман да өзін тойынғандай сезіне бастаған шығар. Ал сұрақ қоюды тоқтату жалқаулық емес, өйткені оның орнына жаңа эссенің бастапқы сұрағын қоюыңызға болады.
Идеялардың өзара байланыстылығына кедергі келтіретін түпкілікті тежегіш осы: жол бойында жасайтын жаңалықтарыңыз. Егер сіз А сұрағынан бастап жеткілікті жаңалық ашсаңыз, В сұрағына ешқашан жете алмайсыз. Дегенмен, эссе жазуды жалғастыра берсеңіз, мұндай жаңалықтарды сарқу арқылы бұл мәселені біртіндеп шешесіз. Біртүрлі көрінгенімен, көп эссе жазу идеялар кеңістігін бір-бірімен әлдеқайда тығыз байланысты етіп көрсетеді.
Кіші тармақ аяқталған кезде екі нәрсенің бірін істей аласыз. Тоқтауыңызға болады немесе бұрын өткізіп жіберген сұраққа оралу арқылы жекелеген тармақтарды бір-біріне жалғайтын кубистік айланы қолдана аласыз. Әдетте бұл сәтте эссенің біркелкі, үздіксіз өрбуі үшін белгілі бір шеберлік қажет, бірақ бұл жолы олай емес. Бұл жолы маған бұл құбылыстың мысалы шынымен қажет. Мысалы, біз жоғарыда ең үздік эссе әдетте ең жақсы кескіндеме сияқты мәңгілік бола алмайтынын байқадық. Бұл одан әрі зерттеуге тұрарлықтай таңғаларлық болып көрінеді.
Эссенің мәңгілік болуының екі мағынасы бар: мәңгілік маңызды тақырыпта болу және оқырмандарға әрқашан бірдей әсер ету. Өнерде бұл екі мағына бір-бірімен астасып жатады. Ежелгі гректерге әдемі көрінген өнер бізге де әдемі көрінеді. Бірақ эсседе бұл екі мағына екіге бөлінеді, себебі эссе үйретеді, ал адамдарға олар білетін нәрсені үйрете алмайсыз. Табиғи сұрыпталу — сөзсіз мәңгілік маңызы бар мәселе, бірақ оны түсіндіретін эссе Дарвиннің замандастарына тигізген әсеріндей әсерді бізге тигізе алмайды, өйткені оның идеялары соншалықты сәтті болғандықтан, қазір оны бәрі біледі. [10]
Мен мұны жаза бастағанда, мүмкін болатын ең үздік эссе қатаңырақ, «мәңгі жасыл» мағынада мәңгілік болады — ол Аристотельге де, Фейнманға да бірдей ұнайтын қандай да бір терең, мәңгілік даналықты қамтиды деп ойладым. Бұл шындыққа жанаспайтын сияқты. Бірақ егер ең үздік эссе әдетте осы қатаң мағынада мәңгілік бола алмаса, ондай эсселерді жазу үшін не қажет?
Бұған берілетін жауап өте таңқаларлық болып шығады: мәңгі жасыл мағынада мәңгілік болу үшін эссе тиімсіз болуы керек, яғни оның жаңалықтары біздің ортақ мәдениетімізге сіңіп кетпеуі тиіс. Әйтпесе, оқырмандардың екінші ұрпағы үшін одан жаңа ештеңе табылмайды. Егер сіз оқырмандарды тек қазір ғана емес, болашақта да таңғалдырғыңыз келсе, жатталып қалмайтын эсселер жазуыңыз керек — олар қаншалықты жақсы болса да, болашақтағы адамдар оларды оқығанға дейін үйреніп үлгермейтін дүниеге айналуы тиіс. [11]
Мұны істеудің бірнеше жолын елестете аламын. Бірі — адамдар ешқашан сабақ алмайтын нәрселер туралы жазу. Мысалы, өршіл адамдардың әртүрлі жүлделердің соңынан жүгіруі және тек кейіннен, бәлкім тым кеш, олардың кейбіреуі ойлағандай құнды емес екенін түсінуі — әлдеқашан қалыптасқан үрдіс. Егер сіз осы туралы жазсаңыз, бұған таңғалатын болашақ оқырмандар конвейеріне сенімді бола аласыз.
Тәжірибесіз адамдардың шамадан тыс тыраштану үрдісі туралы — мысалы, жас инженерлердің тым күрделі шешімдер шығаруы туралы жазсаңыз да солай болады. Адамдар тек өздері қателесу арқылы ғана сабақ алатын қателіктердің кейбір түрлері бар. Олардың кез келгені мәңгілік тақырып бола алады.
Кейде бір нәрсені баяу ұғынуымыз тек біздің аңқаулығымыздан немесе мойындағымыз келмеуінен емес, бізге әдейі өтірік айтылғандықтан болады. Ересектер балаларға көптеген нәрселер туралы өтірік айтады, ал сіз есейген кезде олар сізді оңаша алып шығып, сол өтіріктердің тізімін ұсынбайды. Олар сізге қандай өтірік айтқандарын естерінде сақтамайды, оның үстіне көбі жасырын болды. Сондықтан мұндай өтіріктерді жоққа шығару — ересектер оларды айтуды жалғастырғанша, таңғалыс көзі болып қала береді.
Кейде сізге жүйелер өтірік айтады. Мысалы, көптеген елдердің білім беру жүйелері сізді тестті айналып өту (hacking the test) арқылы жеңіске жетуге үйретеді. Бірақ шынайы өмірдегі ең маңызды сынақтарда бұлай жеңіске жете алмайсыз және ондаған жылдар бойы осылай үйренген соң, шынайы өмірге жаңа келгендерге мұны түсіну қиынға соғады. Оларға осындай институционалдық өтіріктерді жеңуге көмектесу институттар бұзылған күйінде қалғанша жұмыс істей береді. [12]
Мәңгіліктің тағы бір рецепті — оқырмандар білетін, бірақ мәдени түрде берілуі мүмкін емес өте егжей-тегжейлі нәрселер туралы жазу. Мысалы, балалы болу үлкен бақыт екенін «бәрі біледі». Бірақ олар өзіңізде болғанша оның нақты қандай формада болатынын білмейсіз, тіпті сонда да білетініңіздің көбін сөзбен ешқашан жеткізбеген болуыңыз мүмкін.
Мен осы тақырыптардың бәрі туралы жаздым. Бірақ мен мұны қатаң мағынада мәңгілік болатын эсселер жазуға саналы түрде ұмтылып жасаған жоқпын. Шынында да, бұл адамның идеяларының халық жадында жатталып қалмауына байланысты екені оған саналы түрде ұмтылудың қажеті жоқ екенін көрсетеді. Иә, сіз мәңгілік маңызы бар тақырыптар туралы жазуыңыз керек, бірақ егер сіз өз қорытындыларыңыз халық жадында бекіп, болашақ ұрпақ сіздің эссеңізді жаңалық емес, анық нәрсе ретінде қабылдайтындай жақсы жазсаңыз, тіпті жақсы. Сіз Дарвин дәрежесіне жеттіңіз.
Дегенмен, мәңгілік маңызы бар тақырыптар туралы жазу одан да кеңірек нәрсенің көрінісі: қолданылу аясының кеңдігі. Ал кеңдіктің хронологиялықтан басқа да түрлері бар — мысалы, көптеген түрлі салаларға қолданылуы. Сондықтан кеңдік — түпкілікті мақсат.
Мен қазірдің өзінде соған ұмтыламын. Кеңдік пен жаңалық — мен әрқашан қуатын екі нәрсе. Бірақ мен мәңгіліктің қай жерге сәйкес келетінін түсінгеніме қуаныштымын.
Мен қазір көптеген нәрселердің қай жерде тұрғанын жақсырақ түсінемін. Бұл эссе эссе жазу саласына жасалған саяхат сияқты болды. Мен тақырыптар бойынша кеңес алуға үміттеніп бастадым; егер жақсы жазу бар деп есептесек, ең үздік эссені ерекшелейтін жалғыз нәрсе — оның тақырыбы болып қалады. Мен тақырыптар бойынша кеңес алдым: табиғи сұрыпталуды ашыңыз. Иә, тамаша болар еді. Бірақ бір қадам артқа шегініп, осындай ұлы жаңалық ашудан басқа қолыңыздан келетін ең жақсы нәрсе не деп сұрасаңыз, жауап әдіс-тәсілге қатысты болып шығады. Түптеп келгенде, эссенің сапасы — онда ашылған идеялардың функциясы, ал оларға сұрақтарды кең ауқымда қойып, содан кейін жауаптарға өте қатал қарау арқылы қол жеткізесіз.
Эссе жазудың бұл картасындағы ең таңғаларлық ерекшелік — қажет болатын шабыт пен еңбектің кезектесіп отыруы. Сұрақтар шабытқа байланысты, ал жауаптарды тек табандылықпен табуға болады. Жауапты бірінші реттен дұрыс табуыңыз шарт емес, бірақ түбінде дұрыс таппауға ешқандай сылтау жоқ, себебі тапқанша қайта жаза беруіңізге болады. Және бұл жай ғана теориялық мүмкіндік емес. Бұл менің жұмыс істеу тәсілімнің өте дәл сипаттамасы. Мен дәл қазір сөйлеп жатып қайта жазып отырмын.
Бірақ мен керемет эсселер жазу көбінесе еңбекке байланысты деп айтқым келсе де, ең шеткі шекте бәрін шешетін нәрсе — шабыт. Шеткі шекте сұрақтарды табу қиынырақ. Бұл бассейннің түбі жоқ.
Көбірек сұрақтарды қалай табуға болады? Бұл — барлық сұрақтардың ішіндегі ең маңыздысы.
Ескертпелер
[1] Бұл жаңалықтардың кейбірін оқырмандардың аз ғана бөлігі түсіне алады деген себеппен бұл тұжырымға қарсылық болуы мүмкін. Бірақ егер эсселерді осы себеппен жарамсыз деп тапқыңыз келсе, түрлі қиындықтарға тап боласыз. Шекті қай жерден қою керектігін қалай шешесіз? Егер вирус Лос-Аламоста оқшауланған бірнеше адамнан басқасының бәрін өлтірсе, бұрын жарамсыз болған эссе енді жарамды бола ала ма? Т.с.с.
Дарвиннің 1844 жылғы эссесі 1839 жылы жазылған бұрынғы нұсқадан алынған. Одан үзінділер 1858 жылы жарияланды.
[2] Бір қарағанда маңызды емес сұраққа қатты қызығушылық танытқаныңызды байқасаңыз, бұл — қызықты белгі. Эволюция сізді маңызды нәрселерге назар аударатындай етіп жасаған. Сондықтан кездейсоқ бір нәрсеге қатты қызықсаңыз, бұл оның көрінгеннен гөрі кездейсоқ емес екенін санадан тыс байқағаныңызды білдіруі мүмкін.
[3] Салдары: Егер сіз интеллектуалды тұрғыдан адал болмасаңыз, жазғаныңыз тек біржақты ғана емес, сонымен бірге жалықтыратын да болады, себебі шындыққа ұмтылған жағдайда таба алатын барлық идеяларды жіберіп аласыз.
[4] Кейде бұл процесс жаза бастағанға дейін басталады. Кейде сіз айтқыңыз келетін алғашқы бірнеше нәрсені анықтап алған боласыз. Мектеп оқушыларына көбінесе айтқысы келетін барлық нәрсені шешіп, эссенің өзін жаза бастамас бұрын оны жоспар ретінде жазып алу керек деп үйретеді. Бәлкім, бұл олардың бастауы үшін жақсы әдіс шығар — немесе олай емес, мен білмеймін — бірақ бұл эссе жазудың рухына қайшы келеді. Жоспарыңыз неғұрлым егжей-тегжейлі болса, идеяларыңыз эссе арналған жаңалықтардың пайдасын соғұрлым аз көреді.
[5] Мұндай «ашкөз» (greedy) алгоритмнің мәселесі мынада: сіз жергілікті максимумда қалып қоюыңыз мүмкін. Егер ең құнды сұрақтың алдында қызықсыз сұрақ тұрса, сіз оны байқамай қаласыз. Бірақ бұдан жақсы стратегияны елестете алмаймын. Жазудан басқа алдын ала көрудің жолы жоқ. Сондықтан ашкөз алгоритмді және көп уақытты пайдаланыңыз.
[6] Мен 17 абзацтың алғашқы 5-еуін қайта қосып, қалғанын алып тастадым.
[7] Стивен Фрай Оксфордта емтихан тапсырғанда осы құбылысты пайдаланғанын мойындады. Оның ойында қандай да бір жалпы әдеби тақырып бойынша стандартты эссе болған және ол емтихан сұрағын соған бұрудың жолын тауып, оны қайтадан жазып шығатын.
Қатаң айтқанда, кеңістік емес, идеялар графы тығыз байланысқан болар еді, бірақ бұл қолданыс графтар теориясын білмейтін адамдарды шатастырады, ал оны білетіндер мен «кеңістік» десем де не айтқым келгенін түсінеді.
[8] Тым алысқа кету тек бастапқы тақырыптан қаншалықты қашықтағаныңа ғана байланысты емес. Бұл көбінесе сол қашықтықты ішкі тармақтан тапқан жаңалығыңның құндылығына бөлгенге ұқсайды.
[9] Әлде мүмкін бе? Бұл туралы жазып көруім керек. Сәтті шығу ықтималдығы аз болса да, оның күтілетін құны өте зор.
[10] 20 ғасырда өнердің мақсаты — үйрету, тәлім беру деу сәнге айналған еді. Кейбір суретшілер өз туындыларын ақтап алу үшін мақсаттары жақсы дүние жасау емес, өнер туралы біздің қалыптасқан түсініктерімізге күмән тудыру екенін түсіндіруге тырысты. Әділін айтқанда, өнер белгілі бір деңгейде үйрете алады. Ежелгі гректердің натуралистік мүсіндері жаңа идеяны көрсетті және сол себепті замандастарына ерекше әсерлі көрінген болуы керек. Дегенмен олар бізге әлі күнге дейін керемет көрінеді.
[11] Бертран Рассел 20 ғасырдың басында "сынақ неке" туралы идеяларымен үлкен дау тудырды. Бірақ бүгінде оларды оқу қызықсыз, өйткені олар қоғамда толық орнығып кетті. "Сынақ неке" деп отырғаны — қазір біз "кездесіп жүру" (dating) деп атайтын нәрсе.
[12] Егер менен 10 жыл бұрын сұрасаңыз, мектептер әлі ғасырлар бойы тестке дайындалудың айла-тәсілдерін үйретуді жалғастыра береді деп болжаған болар едім. Бірақ қазір оқушылар жақында AI арқылы жеке оқытыла бастайды, ал емтихандардың орнын үздіксіз әрі байқалмайтын микро-бағалаулар басады деген ой қисынды көрінеді.
Осы мәтіннің нобайларын оқып шыққандары үшін Сэм Альтманға, Тревор Блэквеллге, Джессика Ливингстонға, Роберт Морриске, Кортни Пипкинге және Хардж Таггарға алғыс білдіремін.