Исеменә карамастан, бу язманың иң шәп эссе булу нияте юк. Монда минем максатым — иң шәп эссенең нинди буласын аңлау.
Ул яхшы язылган булыр иде, ләкин теләсә нинди тема турында да яхшы язып була. Аны үзенчәлекле иткән нәрсә — аның нәрсә турында булуы.
Билгеле, кайбер темалар башкаларга караганда яхшырак булыр иде. Ул, бәлки, быелгы ирен иннеге төсләре турында булмас. Әмма ул бөек төшенчәләр турында буш сүз сөйләү дә булмас. Яхшы эссе гаҗәпләндерергә тиеш. Ул кешеләргә алар әле белмәгән нәрсәне сөйләргә тиеш.
Иң шәп эссе — кешеләргә гаҗәеп яңа нәрсә ачып биреп була торган иң мөһим тема турында булыр иде.
Бу бик гади кебек тоелырга мөмкин, ләкин аның көтелмәгән нәтиҗәләре бар. Берсе шунда: фән монда көймәгә баскан фил кебек килеп керә. Мәсәлән, Дарвин табигый сайланыш технологиясен беренче тапкыр 1844 елда язган эссесында тасвирлаган. Кешеләргә гаҗәеп яңа нәрсә әйтерлек мөһим тема дип менә моны әйтәләр! Әгәр бу бөек эссенең сынавы булса, бу һичшиксез 1844 елда язылган иң шәп эссе иде. Һәм, чыннан да, теләсә кайсы вакыттагы иң шәп эссе, гадәттә, ул вакытта ясап була торган иң мөһим фәнни яки технологик ачышны тасвирлаган булыр иде. [1]
Тагын бер көтелмәгән нәтиҗә: мин моны яза башлаганда, иң шәп эссе вакыттан өстен булыр дип уйлаган идем — ягъни 1844 елда язып була торган иң шәп эссе хәзер язып була торганга охшаш булыр дип. Ләкин чынлыкта моның киресе дөрес булып чыга. Бәлки, иң шәп картина нәкъ менә шушы мәгънәдә вакытка буйсынмый торгандыр. Ләкин хәзер табигый сайланышны аңлаткан эссе язу беркемне дә сокландырмас иде. Хәзерге иң шәп эссе без әле белмәгән бөек ачышны тасвирлаучы булыр иде.
Әгәр иң яхшы эссене ничек язу соравы бөек ачышларны ничек ясау соравына кайтып кала икән, димәк, мин дөрес булмаган сораудан башлаганмын. Бәлки, бу тәҗрибә безгә эссе язуга вакыт әрәм итмичә, ниндидер билгеле бер өлкәдә ачышлар ясауга игътибар итәргә кирәклеген күрсәтәдер. Ләкин мине эсселар һәм алар ярдәмендә нәрсәгә ирешеп булуы кызыксындыра, шуңа күрә мин бүтән сорау биреп булмас иде микән дип карарга телим.
Андый сорау бар, һәм тышкы яктан караганда ул мин башлаганына бик охшаган. Иң шәп эссе нинди булыр иде? дип сорау урынына миңа эссене ничек яхшы язарга? дип сорарга кирәк булган. Бу сораулар бары сүзләрдә генә аерылса да, аларның җаваплары төрле якка китә. Беренче сорауга җавап, без күргәнчә, эссе язу турында түгел диярлек. Икенче сорау исә нәкъ шуның турында уйларга мәҗбүр итә.
Эссе язу — иң югары дәрәҗәсендә — фикерләрне ачу юлы ул. Моны ничек яхшы эшләргә? Язу аша ничек ачыш ясарга?
Эссе гадәттә мин «сорау» дип атаячак нәрсәдән башланырга тиеш, гәрчә мин моны бик киң мәгънәдә кулланам: аның грамматик яктан сорау булуы шарт түгел, ул ниндидер җавап тудыра торган нәрсә булса җитә.
Бу башлангыч сорауны кайдан алырга? Очраклы рәвештә яңгыравыклы тоелган теманы сайлап, шуңа тотыну файда бирмәс, мөгаен. Профессиональ трейдерлар да, алар үзләре атаган өстенлекләре (edge) булмаса, сату-алуга керешми — ягъни ниндидер килешүләрдә оттырганга караганда күбрәк җиңәчәкләре турында ышандырырлык нигезләре булмаса. Шуның шикелле үк, темага эчтән караш яки аңа якын килүнең яңа ысулы булмаса, аңа ябырылырга ярамый.
Сезгә тулы бер тезис булуы кирәк түгел; бары тик үзегез тикшереп карый алырлык ниндидер кимчелек, бушлык булса җитә. Чынлыкта, башкалар шикләнми кабул иткән нәрсәгә карата сораулар булуы гына да җитәрлек өстенлек була ала.
Әгәр сез җитди төстә баш ватарлык сорауга очрасагыз, ул бик мөһим булып күренмәсә дә, аны өйрәнү кыйммәтле булырга мөмкин. Башта бөтенләй әһәмиятсез күренгән җеп башын тартып, бик күп мөһим ачышлар ясалган. Ничек аларның барысы да тау чыпчыклары була ала соң? [2]
Соравыгыз бар ди, аннары нәрсә? Сез аның турында кычкырып фикер йөртә башлыйсыз. Туры мәгънәдә тавыш чыгарып түгел, ә сөйләшкән вакыттагы кебек, җавап рәвешендә билгеле бер сүзләр чылбырын кәгазьгә теркәргә карар кыласыз. Бу беренчел җавап гадәттә хаталы яки тулы түгел була. Язу сезнең уйларыгызны тонык булудан яман булуга күчерә. Ләкин бу — алга таба бер адым, чөнки хатаны күрә башлагач, аны төзәтеп була.
Бәлки, яңа яза башлаган кешеләр хаталы яки тулы булмаган нәрсәдән башлау уйыннан курка торгандыр, ләкин куркырга ярамый, чөнки эссе язуның асылы нәкъ менә шунда. Үзеңне билгеле бер сүзләр тезмәсен кулланырга мәҗбүр итү сезгә башлангыч нокта бирә, һәм ул дөрес булмаса, аны кабат укыганда күрерсез. Эссе язуның ким дигәндә яртысы — язганыңны яңадан уку һәм бу дөресме һәм тулымы? дип сорау. Яңадан укыганда үзеңә карата бик таләпчән булырга кирәк, бу намуслы калу өчен генә түгел, ә сезнең җавап белән хакыйкать арасындагы аерма еш кына ачылырга торган яңа фикерләр билгесе булу сәбәпле дә кирәк.
Язганыңа карата таләпчән булуның бүләге — гади төзәтүләр генә түгел. Бер якынча дөрес җавапны алып, аны төгәл дөрес итәргә тырышканда, кайвакыт моны эшли алмаганыгызны күрәсез, ә сәбәбе — ялган фаразга таянган булуыгыз. Ә аннан баш тарткач, җавап бөтенләй башка булып чыга. [3]
Идеаль вариантта сорауга җавап ике нәрсәдән гыйбарәт: хакыйкатькә илтүче процессның беренче адымы һәм өстәмә сораулар (мин бу сүзгә биргән киң мәгънәдә) чыганагы. Шулай итеп, җавап яңа җавапларны тудырган саен, процесс рекурсив рәвештә дәвам итә. [4]
Гадәттә бер сорауга берничә мөмкин җавап була, димәк, сез агач буйлап хәрәкәт итәсез. Ләкин эсселар агач сыман түгел, ә сызыкча, бу исә һәр ноктада бер генә тармакны сайларга тиешлегегезне аңлата. Ничек сайларга? Гадәттә иң зур гомумилек һәм яңалык кушылмасын тәкъдим иткән тармак буенча барырга кирәк. Мин тармакларны аңлы рәвештә болай бүлмим; мин бары иң дулкынландыргыч күренгәне артыннан барам; ләкин тармакны нәкъ менә гомумилек һәм яңалык дулкынландыргыч итә дә инде. [5]
Әгәр дә сез бик күп яңадан язарга әзер булсагыз, шунда ук дөрес фаразларга кирәкми. Сез бер тармак буенча китеп, аның нәрсәгә китерүен карый аласыз, һәм ул җитәрлек дәрәҗәдә яхшы булмаса, аны кисеп ташлап, кире кайта аласыз. Мин моны гел эшлим. Әлеге эсседа мин сансыз кыскараклары өстенә 17 абзацлык бер ярым тармакны кисеп ташладым инде. Бәлки, мин аны ахырга ялгап куярмын, яки аңлатмага кыскартырмын, яисә аерым эссе итеп чыгарырмын; күрербез. [6]
Гомумән алганда, кыскартырга тиз булырга кирәк. Язуда (һәм программа төзүдә, һәм рәсем ясауда) иң куркыныч вәсвәсәләрнең берсе — берничә яхшы өлеше булганга яки аңа бик күп көч куйганга гына дөрес булмаган нәрсәне саклап калу.
Бу мизгелдә туган иң гаҗәеп яңа сорау: башлангыч сорауның нинди булуы чыннан да мөһимме? Әгәр фикерләр киңлеге нык бәйләнгән булса, мөһим булмаска тиеш, чөнки сез теләсә кайсы сораудан иң кыйммәтлеләренә берничә адымда барып җитә алырга тиешсез. Моның бик көчле бәйләнгәнлеген без, мәсәлән, ниндидер бер темага табынган кешеләрнең теләсә кайсы сөйләшүне үз темаларына борып җибәрә алуыннан күрәбез. Ләкин бу сез кая барырга теләгәнегезне белгәндә генә эшли, ә эсседа сез моны белмисез. Барлык мәгънә шунда. Сезнең ул ябышучан сөйләшүче буласыгыз килми, югыйсә бөтен эсселарыгыз бер үк нәрсә турында булыр иде. [7]
Башлангыч сорауның мөһим булуының икенче сәбәбе — гадәттә сез аңа тугры калырга ниндидер бер дәрәҗәдә бурычлы хис итәсез. Мин кайсы тармакка керергә икәнен хәл иткәндә бу турыда уйламыйм. Мин бары тик яңалык һәм гомумилек артыннан барам. Сорауга тугры калу соңрак, үземнең артык ерак киткәнемне сизеп, артка чигенергә туры килгәч кенә мәҗбүри ителә. Ләкин минемчә, бу иң кулай чишелеш. Сез яңалык һәм гомумилеккә омтылуның шул мизгелдә чикләнүен теләмисез. Аның артыннан барыгыз һәм нәрсә килеп чыкканын күрегез. [8]
Башлангыч сорау сезне чикли икән, иң яхшы очракта ул сез язачак эссенең сыйфатына өске чик куя. Әгәр сез башлангыч сораудан туган уйлар чылбырыннан мөмкин кадәр яхшырак файдалансагыз, башлангыч сорау үзе — төрлелек өчен бердәнбер урын булып кала.
Ләкин бу уйның сезне артык сак булырга мәҗбүр итүе хата булыр иде, чөнки сорауның кая илтәчәген алдан әйтеп булмый. Эшне дөрес башкарганда һич әйтеп булмый, чөнки эшне дөрес эшләү — ачышлар ясау дигән сүз, ә билгеләмә буенча аларны алдан күреп булмый. Шуңа күрә мондый хәлдә нинди башлангыч сорау сайлауда сак булырга түгел, ә күп эсселар язарга кирәк. Эсселар — рискка бару өчен.
Теләсә кайсы сорау диярлек сезгә яхшы эссе бирә ала. Чыннан да, өченче абзацта җитәрлек дәрәҗәдә өметсез тема уйлап табу өчен шактый көч куярга туры килде, чөнки теләсә кайсы эссеистның иң шәп эссе «фәлән нәрсә» турында була алмый дигәнне ишетүгә үк беренче теләге — нәкъ менә шуның турында язарга тырышу булыр иде. Ләкин күпчелек сораулар яхшы эсселарга китерсә дә, аларның кайберләре генә бөек эсселар тудыра.
Кайсы сорауларның бөек эсселар китерәчәген алдан әйтә алабызмы? Минем никадәр озак эсселар язганымны исәпкә алганда, бу сорауның никадәр яңа булып тоелуы шомландыра.
Башлангыч сорауда миңа ошаган бер сыйфат — чиктән тыш кыюлык. Мин ниндидер дәрәҗәдә киребеткән тоелган сорауларны яратам — мәсәлән, интуициягә каршы килүче, артык амбицияле яки гадәти калыпларга сыймый торган сораулар. Идеаль вариантта — өчесе бергә. Бу эссе — шуның бер мисалы. Иң шәп эссе турында язу шундый нәрсә бар дигәнне аңлата, ә псевдоинтеллектуаллар моны ябайлаштыру дип кире кагачак, гәрчә бу бер эссенең икенчесеннән яхшырак булу ихтималыннан табигый рәвештә килеп чыкса да. Һәм шундый зур максатны ничек тормышка ашыру турында уйлау — аны эшләүгә шулкадәр якын, хәтта игътибарыгызны тулысынча җәлеп итә.
Мин эссене күздә очкын белән башларга яратам. Бу минем шәхси зәвыгым гына булырга мөмкин, ләкин аның бер ягы һичшиксез алай түгел: ниндидер тема буенча чыннан да яхшы эссе язу өчен, сез аның белән кызыксынырга тиешсез. Яхшы язучы теләсә нәрсә турында да оста яза ала, ләкин эссенең төп мәгънәсе булган яңа фикерләрне табып чыгару өчен сезгә бу нәрсә битараф булмаска тиеш.
Әгәр бу турыда кайгырту яхшы башлангыч сорауның критерийларының берсе булса, димәк, иң кулай сорау һәр кеше өчен төрлечә. Бу шулай ук сез күптөрле нәрсәләр белән кызыксынсагыз, бөек эсселар язу ихтималыгыз зуррак дигәнне аңлата. Сез никадәр кызыксынучан булсагыз, сезне кызыксындырган нәрсәләр җыелмасы белән бөек эсселар китерә торган темалар җыелмасы арасында кисешү ихтималы шулкадәр зуррак була.
Бөек башлангыч сорау тагын нинди сыйфатларга ия булырга тиеш? Аның күп төрле өлкәләргә кагылышлы нәтиҗәләре булса, яхшыдыр, мөгаен. Һәм кешеләр аны инде тулысынча өйрәнелгән дип санаса, бу яхшы билге дип саныйм. Ләкин дөресе шул: мин башлангыч сорауларны ничек сайлау турында бик аз уйландым, чөнки моны бик сирәк эшлим. Мин нәрсә турында язарга икәнен сирәк сайлыйм; мин бары тик нәрсәдер турында уйлана башлыйм, һәм кайвакыт ул эссега әверелә.
Мин башыма килгән теләсә нәрсә турында эсселар язуны ташлап, ниндидер системалы рәвештә төзелгән темалар исемлеге буенча эшли башлармын микән? Бу бик кызык тоелмый. Шулай да мин яхшы эсселар язарга телим, ә башлангыч сорау мөһим икән, мин аның турында кайгыртырга тиешмен.
Бәлки, җавап бер адым алданрак барудадыр: башыңа нәрсә килсә, шуның турында язарга, ләкин башыңа яхшы нәрсәләр килүен тәэмин итәргә тырышырга. Чыннан да, уйлап карасаң, җавап нәкъ шулай булырга тиеш, чөнки сезнең бернинди өстенлегегез булмаса, коры темалар исемлеге бернинди файда китермәячәк. Эссе яза башлау өчен сезгә тема һәм аның турында ниндидер башлангыч яңа караш кирәк, ә аларны системалы рәвештә җитештереп булмый. Их, булса иде икән! [9]
Ләкин сез аларның үзегездә күбрәк тууын тәэмин итә аласыз, мөгаен. Башыгыздан чыккан фикерләрнең сыйфаты анда нәрсә керүенә бәйле, һәм сез моны ике үлчәмдә — киңлектә һәм тирәнлектә яхшырта аласыз.
Сез барысын да өйрәнә алмыйсыз, шуңа күрә киңлек алу бер-берсеннән бик нык аерылган темаларны өйрәнүне аңлата. Мин кешеләргә Хей шәһәрчегенә китап сатып алырга баруларым турында сөйләгәндә һәм алар минем нәрсә турында китаплар сатып алуымны сораганда, мин гадәттә җавап биргәндә бераз уңайсызланам, чөнки темалар бәйләнешсез фәннәрнең чукпар исемлеге кебек тоела. Ләкин, бәлки, бу эштә бу нәкъ менә иң отиедер.
Фикерләрне шулай ук кешеләр белән сөйләшеп, нәрсәләрдер эшләп һәм төзеп, төрле урыннарга барып һәм яңа нәрсәләр күреп тә алып була. Минемчә, яңа кешеләр белән сөйләшү түгел, ә сездә яңа фикерләр уята торган кешеләр белән сөйләшү мөһим. Мин Роберт Моррис белән бер көн утырып сөйләшкәннән соң, 20 яңа акыллы кеше белән сөйләшүгә караганда күбрәк яңа фикер алам. Мин моны яхшы беләм, чөнки Y Combinator'дагы кабул итү сәгатьләре нәкъ менә шуннан тора.
Киңлек укудан, аралашудан һәм күрүдән килсә, тирәнлек гамәлдән килә. Ниндидер өлкәне чынлап өйрәнүнең бердәнбер юлы — андагы проблемаларны үзеңә чишәргә туры килү. Гәрчә бу язу формасын да алырга мөмкин булса да, яхшы эссеист булу өчен башка берәр төрле эш белән дә шөгыльләнергә яки шөгыльләнгән булырга кирәк дип уйлыйм. Башка күп кенә өлкәләр өчен бу дөрес түгелдер, ләкин эссе язу башкача. Сез вакытыгызның яртысын башка нәрсәгә багышлап, шул ук вакытта ота гына аласыз — бары тик ул нәрсә катлаулы булсын.
Мин моны әзер рецепт буларак түгел, ә инде шулай эшләүчеләр өчен илһамландыру буларак тәкъдим итәм. Әгәр сез бөтен гомерегезне башка нәрсәләргә багышлаган булсагыз, сез юлның яртысын узгансыз инде. Әлбәттә, язуда яхшы булу өчен сез аны яратырга тиешсез, ә язуны яратсагыз, сез аңа ким дигәндә күпмедер вакыт бүлгән булыр идегез.
Башлангыч сораулар турында әйткәннәремнең барысы да эссе язу барышында очрый торган сорауларга да кагыла. Алар — бер үк нәрсә; эссенең һәр ярым тармагы гадәттә кыскарак эссе булып тора, нәкъ Колдер мобильенең һәр аскы өлеше кечерәк мобиль булган кебек. Димәк, яхшы башлангыч сораулар табуга китерә торган һәр ысул сезгә яхшы эсселар язарга да ярдәм итәчәк.
Ниндидер вакытта сорау һәм җавап әйләнеше табигый төгәлләнү кебек тоелган чиккә җитә. Бу бераз шикле; һәр җавап яңа сораулар тудырырга тиеш түгелме соң? Минемчә, сез туену сизә башлыйсыз. Җитәрлек кызыклы материалны яктырткач, яңа сорауларга карата аппетитыгыз кими башлый. Бу яхшы да, чөнки укучы да үзен туенган хис итә башлыйдыр. Һәм сораулар бирүдән туктау ялкаулык түгел, чөнки сез моның урынына яңа эссенең башлангыч соравын бирә аласыз.
Фикерләр бәйләнешенә тоткарлык ясаучы төп нәрсә менә шул: юл дәвамында сез ясаган ачышлар. Әгәр А соравыннан башлап җитәрлек ачыш ясасагыз, сез Б соравына беркайчан да барып җитмәячәксез. Ләкин күбрәк эссе язуны дәвам итсәгез, сез мондый ачышларны «яндырып бетереп», бу проблеманы әкренләп төзәтәчәксез. Шуңа күрә бик гаҗәп тоелса да, күп эссе язу фикерләр киңлеген тагын да ныграк бәйләнгән кебек итә.
Бер ярым тармак тәмамлангач, сез ике нәрсәнең берсен эшли аласыз. Сез я туктый аласыз, яисә элек төшереп калдырган сорауга кире кайтып, аерым ярым тармакларны бер-бер артлы тезүдән гыйбарәт кубистлар алымын куллана аласыз. Гадәттә бу урында эссенең шома дәвам итүен тәэмин итү өчен ниндидер хәйлә кирәк була, ләкин бу юлы түгел. Бу юлы миңа бу күренешнең үрнәге чыннан да кирәк. Мәсәлән, без алдарак иң яхшы эссенең иң яхшы картина кебек вакыттан өстен була алмавын ачыкладык. Бу алга таба тикшерергә лаек булырлык дәрәҗәдә гаҗәеп күренә.
Эссенең вакытка буйсынмавы ике мәгънәгә ия булырга мөмкин: мәңгелек әһәмияткә ия нәрсә турында булу һәм укучыларга һәрвакыт бер үк төрле тәэсир итү. Сәнгатьтә бу ике мәгънә бергә кушыла. Борынгы грекларга матур булып күренгән сәнгать безгә дә матур булып тоела. Ләкин эсселарда бу ике мәгънә аерыла, чөнки эссе өйрәтә, ә кешеләр инде белгән нәрсәне аларга өйрәтеп булмый. Табигый сайланыш — һичшиксез мәңгелек әһәмияткә ия мәсьәлә, ләкин аны аңлаткан эссе Дарвин замандашларына ясаган тәэсирне безгә ясый алмас иде, нәкъ менә аның фикерләре шулкадәр уңышлы булып чыкканга һәм алар турында хәзер барысы да белгәнгә күрә. [10]
Мин моны яза башлаганда, иң яхшы эссе катгыйрак, мәңге яшел мәгънәдә вакытка буйсынмас дип уйлаган идем: ягъни анда Аристотельгә дә, Фейнманга да бер үк дәрәҗәдә ошаячак ниндидер тирән, мәңгелек зирәклек булыр дип. Бу алай түгел икән. Ләкин иң яхшы эссе бу катгый мәгънәдә гадәттә вакыттан өстен булмаса, шундый эсселар язу өчен нәрсә кирәк булыр иде?
Бу сорауга җавап бик сәер булып чыга: мәңге яшел мәгънәдә вакытка буйсынмас өчен, эссе нәтиҗәсез булырга тиеш, ягъни аның ачышлары безнең уртак мәдәнияткә үтеп керергә тиеш түгел. Югыйсә, укучыларның икенче буыны өчен анда бернинди яңа нәрсә калмаячак. Әгәр сез укучыларны хәзер генә түгел, киләчәктә дә гаҗәпләндерергә телисез икән, сезгә ныгып калмый торган эсселар язарга кирәк — никадәр яхшы булсалар да, киләчәктәге кешеләр аларны укыганчы өйрәнә торган белемнең бер өлешенә әйләнмәячәк эсселар. [11]
Мин моны эшләүнең берничә юлын күз алдына китерә алам. Берсе — кешеләр беркайчан да өйрәнми торган нәрсәләр турында язу булыр иде. Мәсәлән, амбицияле кешеләрнең төрле бүләкләр артыннан куып, соңрак, бәлки бик соң, аларның кайберләре уйлаган кадәр үк кыйммәтле түгел икәнен аңлавы — борынгыдан килгән бер гадәт. Әгәр сез бу турыда язсагыз, киләчәктә моңа гаҗәпләнәчәк укучылар конвейеры булуына шикләнмәскә була.
Тәҗрибәсез кешеләрнең нәрсәнедер арттырып җибәрүгә омтылышы турында язсагыз да шул ук хәл — мәсәлән, яшь инженерларның кирәгеннән артык катлаулы чишелешләр төзүе турында. Кешеләр хаталар ясамыйча торып беркайчан да качарга өйрәнми торган ялгышлыклар бар. Аларның теләсә кайсысы мәңгелек тема булырга тиеш.
Кайвакыт без нәрсәләрнедер аңларга ашыкмыйбыз, бу бары тик безнең аңгыра яки инкарь итүдә булуыбыз аркасында гына түгел, ә безгә белә торып ялганлаганнары өчен дә шулай. Өлкәннәр балаларга күп кенә нәрсәләр турында ялганлый, ә сез балигъ булгач, алар сезне бер якка алып чыгарып, шул ялганнарның исемлеген тоттырмыйлар. Алар сезгә нинди ялган сөйләгәннәрен хәтерләмиләр дә, өстәвенә, аларның күбесе болай да ачык әйтелмәгән иде. Шуңа күрә андый ялганнарны фаш итү, өлкәннәр аларны сөйләүдән туктамаганчы, гаҗәпләнү чыганагы булып калачак.
Кайвакыт сезгә системалар ялганлый. Мәсәлән, күпчелек илләрдәге мәгариф системалары сезне тестларны алдап җиңүгә өйрәтә. Ләкин реаль тормыштагы иң мөһим сынауларда сез болай җиңә алмыйсыз, һәм дистә еллар буе өйрәнгәннән соң, реаль дөньяга яңа аяк баскан кешеләргә моны аңлау кыен. Аларга мондый институциональ ялганнарны җиңәргә булышу институтлар җимерек булып калганчы эшләячәк. [12]
Вакытка буйсынмауның тагын бер рецепты — укучылар инде белгән нәрсәләр турында язу, ләкин мәдәни яктан тапшырып булганга караганда күпкә тәфсиллерәк итеп. «Һәркем белә», мәсәлән, балалары булуның никадәр күңелле булуын. Ләкин сезнең алар булганчы, сез моның төгәл нинди формалар алуын белмисез, һәм хәтта белгәннән соң да, белгәннәрегезнең күбесен беркайчан да сүзләр белән әйтеп бирмәгәнсездер.
Мин бу төр темаларның барысы турында да яздым. Ләкин мин моны катгый мәгънәдә вакытка буйсынмый торган эсселар язуны максат итеп куеп эшләмәдем. Чыннан да, моның фикерләреңнең таралмавына бәйле булуы шуны күрсәтә: моңа махсус омтылырга кирәкми. Әйе, мәңгелек әһәмияткә ия темалар турында язарга кирәк, ләкин эшегезне шулкадәр яхшы башкарсагыз, хәтта сезнең нәтиҗәләр кешеләр аңына сеңеп, киләчәк буыннар сезнең эссене яңалык түгел, ә ачык нәрсә дип тапса — бу тагын да яхшырак. Сез Дарвин мәйданына кердегез дигән сүз.
Мәңгелек әһәмияткә ия темалар турында язу тагын да киңрәк бер нәрсәнең мисалы булып тора: куллану даирәсенең киңлеге. Һәм киңлекнең хронологик яктан башка төрләре дә бар — мәсәлән, төрле өлкәләргә кулланыла алу. Димәк, киңлек — төп максат.
Мин инде аңа омтылам. Киңлек һәм яңалык — мин һәрвакыт куа торган ике нәрсә. Ләкин вакыттан өстен булуның кайда урнашуын аңлавыма шатмын.
Хәзер мин бик күп нәрсәләрнең үз урынын яхшырак аңлыйм. Бу эссе эссе язу сәнгате буенча үзенә күрә бер сәяхәт булды. Мин башта темалар буенча киңәшләр алырга өметләнгән идем; әгәр оста язуны бар дип кабул итсәк, иң яхшы эссене аерып торучы бердәнбер нәрсә — аның темасы. Һәм мин темалар буенча киңәш тә алдым: табигый сайланышны ачыгыз. Әйе, бик яхшы булыр иде. Ләкин читкә китеп, мондый зур ачыш ясаудан кала тагын нинди иң яхшы нәтиҗәгә ирешеп була дип сорасагыз, җавап эш барышына кайтып кала. Ахыр чиктә, эссенең сыйфаты — анда ачылган фикерләрнең функциясе, ә сез аларны сораулар өчен киң ятьмә ташлап һәм аннары җавапларга карата бик таләпчән булып табасыз.
Эссе язуның бу картасында иң игътибарга лаек сыйфат — таләп ителгән илһам белән тырышлыкның бер-берсен алмаштырып торган сызыклары. Сораулар илһамга бәйле, ә җавапларны ныклы үҗәтлек белән алып була. Беренче тапкырдан ук дөрес җавап табарга мәҗбүр түгелсез, ләкин ахыр чиктә аны дөрес тапмауга сылтау юк, чөнки дөрес килеп чыкканчы яңадан язарга була. Һәм бу теоретик мөмкинлек кенә түгел. Бу минем эш рәвешемнең бик төгәл тасвирламасы. Сөйләшкән арада мин аны яңадан язам.
Ләкин бөек эсселар язу күбесенчә тырышлыкка бәйле дип әйтәсем килсә дә, иң чик очракта нәкъ менә илһам барысын да хәл итә. Иң чик очракта сорауларны табуы кыенрак. Бу диңгезнең төбе юк.
Ничек итеп күбрәк сораулар табарга? Менә бу — барыннан да мөһимрәк сорау.
Искәрмәләр
[1] Бу нәтиҗәгә каршы төшү булырга мөмкин, чөнки бу ачышларның кайберләрен укучыларның бик аз өлеше генә аңлый алыр иде. Ләкин эсселарны шул сәбәпле төшереп калдырырга теләсәгез, төрле авырлыкларга юлыгасыз. Чикне ничек билгеләргә? Әгәр вирус Лос-Аламоста яшеренгән бер уч кешедән кала бөтен кешене үтерсә, төшереп калдырылган эссе кинәт кабат яраклы була аламы? Һәм башкалар.
Дарвинның 1844 елгы эссесы 1839 елда язылган иртәрәк варианттан алынган. Аның өзекләре 1858 елда басылып чыккан.
[2] Беренче карашка икенче дәрәҗәдәге кебек күренгән сорау белән нык кызыксынуыгызны сизсәгез, бу — бик яхшы билге. Эволюция сезне мөһим нәрсәләргә игътибар итәрлек итеп яраткан. Шуңа күрә сез очраклы бер нәрсә белән бик нык кызыксынасыз икән, бу сезнең аның күренгәннән азрак очраклы булуын аңсыз рәвештә сиземләвегезне аңлатырга мөмкин.
[3] Нәтиҗә: Әгәр сез интеллектуаль яктан намуслы булмасагыз, язганыгыз берьяклы гына түгел, ә кызыксыз да булачак, чөнки хакыйкатькә омтылганда таба алырлык бөтен фикерләрне югалтачаксыз.
[4] Кайвакыт бу процесс яза башлаганчы ук башлана. Кайвакыт сез әйтергә теләгән беренче берничә нәрсәне инде аңлагансыз. Мәктәп балаларын еш кына әйтергә теләгән бар нәрсәне алдан хәл итәргә һәм эссенең үзен яза башлаганчы аны план рәвешендә теркәп куярга өйрәтәләр. Бәлки, бу аларны башлап җибәрү өчен яхшы ысулдыр — яисә алай түгелдер, белмим, — ләкин бу эссе язу рухына капма-каршы килә. Сезнең план никадәр тәфсилле булса, сезнең фикерләр эсселар хезмәт иткән ачышлар төреннән шулкадәр азрак файда алачак.
[5] Мондый «комсыз» алгоритмның проблемасы шунда: сез локаль максимурга килеп терәлергә мөмкинсез. Әгәр иң кыйммәтле сорау алдыннан кызыксыз сорау торса, сез аны игътибарсыз калдырачаксыз. Ләкин мин яхшырак стратегияне күз алдына китерә алмыйм. Язудан тыш бернинди алдан күрү юк. Шуңа күрә комсыз алгоритм кулланыгыз һәм күп вакыт бүлегез.
[6] Ахырда мин 17 абзацның беренче 5сен кире куштым, ә калганын ташладым.
[7] Стивен Фрай Оксфордта имтиханнар биргәндә бу күренешне куллануын таныган. Аның башында ниндидер гомуми әдәби тема буенча стандарт эссе булган, һәм ул имтихан соравын шул темага таба бору юлын табып, аны яңадан язып кына биргән.
Дөресен әйткәндә, киңлек түгел, ә фикерләр графы югары дәрәҗәдә бәйләнгән булыр иде, ләкин бу төшенчә графлар теориясен белмәгән кешеләрне бутар иде, ә аны белгән кешеләр мин «киңлек» дисәм дә нәрсә күз уңында тотканымны аңлаячак.
[8] «Бик ерак» бары тик башлангыч темадан ераклыкка гына бәйле түгел. Бу күбрәк шул ераклыкны мин яңа тармакта тапкан нәрсәләрнең кыйммәтенә бүлүгә охшаган.
[9] Әллә мөмкинме? Бу хакта язып карарга кирәк. Хәтта уңышка ирешү ихтималы аз булса да, көтелгән нәтиҗәнең кыйммәте бик зур.
[10] XX гасырда сәнгатьнең максаты шулай ук өйрәтүдә дә дигән фикер модада иде. Кайбер рәссамнар үз эшләренең максаты яхшы нәрсә ясау түгел, ә безнең сәнгать турындагы элекке карашларыбызга каршы чыгу дип акланырга тырыштылар. Дөресен әйткәндә, сәнгать ниндидер дәрәҗәдә өйрәтә ала. Борынгы грекларның натуралистик скульптуралары яңа идеяне гәүдәләндергән, һәм замандашлары өчен нәкъ менә шул сәбәпле аеруча кызыклы булгандыр. Әмма алар бүген дә безгә матур күренә.
[11] Бертран Рассел XX гасыр башында үзенең «сынау никахы» турындагы идеяләре белән зур бәхәсләр уяткан иде. Әмма хәзер алар кызыксыз укыла, чөнки җиңеп чыктылар. «Сынау никахы» — ул без «dating» (очрашып йөрү) дип атаган нәрсә инде.
[12] Әгәр сез 10 ел элек миннән сораган булсагыз, мәктәпләр тестларны алдарга өйрәтүне гасырлар буе дәвам итәр дип фаразлар идем. Әмма хәзер укучыларны тиздән AI шәхсән укытыр, ә имтиханнарны өзлексез, күренми торган микро-бәяләүләр алмаштырыр кебек тоела.
Мондагы караламаларны укыганнары өчен Сэм Альтман, Тревор Блэквелл, Джессика Ливингстон, Роберт Моррис, Кортни Пипкин һәм Хардж Таггарга рәхмәт.