Технология ғәҙәти нәмәне тәбиғи булғандан айырырға ынтыла. Беҙҙең тәнебеҙ бай илдәрҙәге кешеләр ашаған ризыҡты ашауға йәки шул тиклем аҙ хәрәкәт итеүгә яраҡлашмаған. Беҙҙең эшләү рәүешебеҙҙә лә ошондай уҡ проблема булыуы ихтимал: ғәҙәти эш, аҡ он йәки шәкәр беҙҙең физик тәнебеҙгә зыян килтергән кеүек, интеллектуаль яҡтан да зыянлы булырға мөмкин.
Мин быны стартап ойоштороусылар менән бер нисә йыл эшләгәндән һуң шикләнә башланым. Хәҙер инде мин уларҙың 200-ҙән ашыуы менән эшләнем һәм үҙ стартаптары өҫтөндә эшләүсе программистар менән эре ойошмаларҙа эшләүселәр араһында асыҡ айырма күрҙем. Мин ойоштороусылар мотлаҡ бәхетлерәк күренә тип әйтмәҫ инем; стартап башлап ебәреү бик ныҡ көсөргәнешле булырға мөмкин. Бәлки, иң яҡшыһы ошолай тип әйтеүҙер: улар үҙҙәрен, диванда ултырып пончик ашағанға ҡарағанда, оҙон дистанцияға йүгергән ваҡытта тәнегеҙ нисек яҡшыраҡ тойһа, шул мәғәнәлә бәхетлерәк тоялар.
Статистика яғынан улар нормаға тура килмәһә лә, стартап ойоштороусылар кешеләр өсөн тәбиғирәк булған рәүештә эшләй кеүек.
Мин былтыр Африкала булдым һәм быға тиклем зоопарктарҙа ғына күргән бик күп хайуандарҙы ҡырағай тәбиғәттә күрҙем. Уларҙың шул тиклем айырылып тороуы ғәжәпләндерҙе. Бигерәк тә арыҫландар. Ҡырағай тәбиғәттәге арыҫландар яҡынса ун тапҡырға йәнлерәк күренә. Улар бөтөнләй башҡа хайуандар кеүек. Кешенең үҙе өсөн эшләүе уға, арыҫлан кеүек киң биләмәләрҙә йөрөүсе йыртҡысҡа ҡырағай тәбиғәттә йәшәү нисек яҡшыраҡ тойолһа, тап шулай яҡшыраҡ тойолорға тейеш тип уйлайым. Зоопаркта тормош еңелерәк, әммә улар был тормош өсөн яратылмаған.
Ағастар
Оло компанияла эшләүҙә нимә шул тиклем тәбиғи түгел һуң? Проблеманың тамыры шунда: кешеләр бындай ҙур төркөмдәрҙә эшләү өсөн тәғәйенләнмәгән.
Хайуандарҙы ҡырағай тәбиғәттә күргәндә һеҙ һиҙгән тағы бер нәмә — һәр төр билдәле бер дәүмәлдәге төркөмдәрҙә уңышлы йәшәй. Импала өйөрөндә 100 өлкән хайуан булыуы мөмкин; павиандарҙа — бәлки, 20; арыҫландарҙа һирәк осраҡта 10 була. Кешеләр ҙә төркөмдәрҙә эшләү өсөн яратылған кеүек, һәм һунарсы-сүпләүселәр тураһында уҡығандарым ойошмалар тураһындағы тикшеренеүҙәр һәм үҙ тәжрибәм менән тап килә, улар сама менән идеаль дәүмәлдең ниндәй булыуын күрһәтә: 8 кешенән торған төркөмдәр яҡшы эшләй; 20-гә еткәс, уларға етәкселек итеү ауырлаша; ә 50 кешенән торған төркөм иһә ысынлап та идара итеүгә бирешмәй. [1]
Юғары сик нисек кенә булмаһын, беҙҙең бер нисә йөҙ кешенән торған төркөмдәрҙә эшләү өсөн тәғәйенләнмәгәнебеҙ асыҡ. Шулай ҙа — кеше тәбиғәтенә ҡарағанда технология менән күберәк бәйле сәбәптәр арҡаһында — бик күп кешеләр йөҙҙәрсә йәки меңдәрсә хеҙмәткәре булған компанияларҙа эшләй.
Компаниялар бындай ҙур төркөмдәрҙең эшләй алмауын белә, шуға күрә улар бергә эшләү өсөн етерлек дәрәжәлә бәләкәй булған бүлектәргә бүленә. Ләкин уларҙы координациялау өсөн яңы нәмә индерергә тура килә: түрәләр (етәкселәр).
Был бәләкәйерәк төркөмдәр һәр ваҡыт ағас структураһында төҙөлә. Һеҙҙең етәксегеҙ — төркөмөгөҙ ағасҡа беркетелгән нөктә. Ләкин ҙур төркөмдө бәләкәйҙәргә бүлеү өсөн ошо хәйләне ҡулланғанда, мин бер кемдең дә асыҡтан-асыҡ телгә алғанын ишетмәгән бер сәйер хәл килеп сыға. Һеҙҙекенән бер баҫҡыс юғарыраҡ төркөмдә һеҙҙең етәксегеҙ һеҙҙең бөтә төркөмдө кәүҙәләндерә. 10 менеджерҙан торған төркөм — был ғәҙәти рәүештә бергә эшләгән 10 кешенән торған төркөм генә түгел. Был ысынында төркөмдәр төркөмө. Тимәк, 10 менеджерҙан торған төркөм үҙҙәрен ябай 10 кешенән торған төркөм кеүек тотоп бергә эшләһен өсөн, һәр менеджер ҡулы аҫтында эшләгән төркөм үҙен берҙәм кеше кеүек тотоп эшләргә тейеш — эшселәр һәм менеджер үҙ-ара бары тик бер кешегә тейешле иректе генә бүлешә ала.
Ғәмәлдә кешеләр төркөмө бер ҡасан да үҙен бер кеше кеүек тота алмай. Ләкин ошондай рәүештә төркөмдәргә бүленгән ҙур ойошмала баҫым һәр ваҡыт ошо йүнәлештә була. Һәр төркөм үҙен кешеләр эшләү өсөн яратылған шул бәләкәй кешеләр төркөмө кеүек тотоп эшләргә бар көсөн һала. Уны булдырыуҙың маҡсаты ла шул ине. Һәм был сикләүҙе бөтә структураға таратҡанда, һөҙөмтәлә һәр кешегә тейгән эш-хәрәкәт иреге бөтә ағастың дәүмәленә кире пропорциональ була. [2]
Эре ойошмала эшләгән һәр кем быны тойғаны бар. Һеҙ төркөмөгөҙҙә ни бары 10 кеше булһа ла, 100 хеҙмәткәре булған компания менән 10 000 хеҙмәткәре булған компанияла эшләү араһындағы айырманы тоя алаһығыҙ.
Кукуруз сиробы
Оло ойошма эсендәге 10 кешенән торған төркөм — ялған ҡәбиләнең бер төрө. Һеҙ аралашҡан кешеләр һаны яҡынса тап килә. Ләкин бер нәмә етмәй: шәхси башланғыс. Һунарсы-сүпләүселәр ҡәбиләләрендә ирек күпкә күберәк. Юлбашсыларҙың хакимиәте ҡәбиләнең башҡа ағзаларына ҡарағанда бер аҙ ғына ҙурыраҡ, әммә улар, етәксе эшләй алған кеүек, кешеләргә нимәне һәм ҡасан эшләргә кәрәклеген бойороп тормай.
Был һеҙҙең етәксегеҙҙең ғәйебе түгел. Ысын проблема шунда: иерархияла һеҙҙән өҫтә торған төркөм өсөн һеҙҙең бөтә төркөмөгөҙ бер виртуаль шәхес булып тора. Етәксегеҙ — бары тик шул сикләүҙе һеҙгә еткереү ысулы ғына.
Шуға күрә ҙур ойошма эсендәге 10 кешенән торған төркөмдә эшләү бер үк ваҡытта дөрөҫ тә, ялған да кеүек тойолоп тора. Тышҡы яҡтан ҡарағанда, был һеҙ эшләргә тейешле төркөм кеүек, ләкин иң мөһим нәмә етмәй. Эре компаниялағы эш юғары фруктозалы кукуруз сиробына оҡшаған: унда һеҙ яратырға тейешле нәмәләрҙең ҡайһы бер сифаттары бар, ләкин башҡалары һәләкәтле рәүештә етешмәй.
Ысынлап та, ғәҙәти эштең нимәһе яраҡһыҙ булыуын аңлатыу өсөн аҙыҡ-түлек бик яҡшы метафора булып тора.
Мәҫәлән, ҙур компанияла эшләү — ғәҙәти, өндәшмәй ҡабул ителгән юл, кәм тигәндә программистар өсөн. Уның нимәһе насар булырға мөмкин? Ризыҡ быны бик асыҡ күрһәтә. Әгәр һеҙҙе бөгөн Американың осраҡлы бер еренә ташлаһалар, тирә-яғығыҙҙағы бөтә ризыҡ тиерлек һеҙҙең өсөн зыянлы булыр ине. Кешеләр аҡ он, таҙартылған шәкәр, юғары фруктозалы кукуруз сиробы һәм гидрогенизацияланған үҫемлек майы ашау өсөн яратылмаған. Шулай ҙа, әгәр һеҙ уртаса аҙыҡ-түлек магазинының эсен тикшереп сыҡһағыҙ, моғайын, ошо дүрт ингредиенттың калорияларҙың күпселек өлөшөн тәшкил итеүен күрер инегеҙ. «Ғәҙәти» ризыҡ һеҙҙең өсөн ғәйәт зыянлы. Кеше ысынында нимә ашарға тейеш булһа, шуны ашаусы берҙән-бер кешеләр — ул Берклиҙағы Birkenstock кейеп йөрөүсе бер нисә сәйер кеше.
Әгәр «ғәҙәти» ризыҡ беҙҙең өсөн шул тиклем зыянлы икән, ни өсөн ул шул ҡәҙәр таралған һуң? Бының ике төп сәбәбе бар. Беренсеһе — ул тиҙ арала үҙенә тарта. Шул пиццаны ашағандан һуң бер сәғәт үткәс, үҙегеҙҙе насар тойорға мөмкинһегеҙ, ләкин тәүге бер-ике ҡабымды ҡабыу иҫ киткес рәхәт. Икенсеһе — етештереү күләменең экономияһы. Ҡый-ризыҡты (фастфудты) күпләп етештереү еңел яйға һалына; яңы өлгөргән йәшелсәләрҙе етештереү яйға һалынмай. Тимәк, (а) зарарлы ризыҡ бик арзан була ала, һәм (б) уны рекламалауға күп аҡса сарыф итеү үҙен аҡлай.
Кешеләргә осһоҙ, киң рекламаланған һәм ҡыҫҡа ваҡыт эсендә үҙенә йәлеп иткән нәмә менән ҡиммәтле, билдәһеҙ һәм оҙайлы ваҡытта ылыҡтырғыс булған нәмә араһында һайларға тура килһә, күпселек нәфсеһен нимәгә бирер тип уйлайһығыҙ?
Эш менән дә шулай уҡ. MIT-ты тамамлаған уртаса белгес Google йәки Microsoft-та эшләргә теләй, сөнки ул билдәле бренд, хәүефһеҙ һәм уларға шунда уҡ яҡшы эш хаҡы түләнәсәк. Был улар төшкө ашҡа ашаған пиццаның эш төрөндәге баламаһы. Етешһеҙлектәр һуңыраҡ ҡына, һәм ул саҡта ла насар кәйефтең тоноҡ тойғоһо аша ғына беленәсәк.
Ә был ваҡытта стартаптарҙы ойоштороусылар һәм тәүге хеҙмәткәрҙәр иһә Берклиҙағы шул Birkenstock кейгән сәйер кешеләр кеүек: улар халыҡтың бик бәләкәй өлөшө булһа ла, кешеләргә нисек йәшәргә яҙылған, тап шулай йәшәүселәр. Яһалма донъяла бары тик экстремистар ғына тәбиғи йәшәй.
Программистар
Оло компанияларҙағы эштең сикләүҙәре айырыуса программистарға ауыр төшә, сөнки программалауҙың асылы — яңы нәмәләр тыуҙырыу. Һатыу буйынса белгестәр көн һайын бер үк тәҡдимдәр яһай; ярҙам хеҙмәте хеҙмәткәрҙәре бер үк һорауҙарға яуап бирә; әгәр һеҙ бер тапҡыр код яҙғанһығыҙ икән, уны ҡайтанан яҙырға кәрәкмәй. Шуға күрә программистарса эшләгән программист һәр ваҡыт яңы нәмә эшләй. Ә һеҙ структураһы һәр кемгә иректе ағастың дәүмәленә кире пропорциональ рәүештә биргән ойошманың бер өлөшө булһағыҙ, яңы нәмә эшләгәндә һеҙ ҡаршылыҡҡа осраясаҡһығыҙ.
Был ҙурлыҡтың ҡотолғоһоҙ эҙемтәһе булып тора. Хатта иң аҡыллы компанияларҙа ла был шулай. Күптән түгел мин колледж тамамлағас та стартап башларға уйлаған, ләкин унда күберәк өйрәнермен тип өмөтләнеп, Google-ға эшкә ингән бер нигеҙләүсе менән һөйләштем. Ул көткән тиклем күп өйрәнә алмаған. Программистар эшләп өйрәнә, ә ул эшләргә теләгән күпселек нәмәләрҙе эшләй алмаған — ҡайһы ваҡыт компания рөхсәт итмәгәнгә, ләкин йыш ҡына компанияның коды рөхсәт итмәгәнгә. Иҫке кодтың тотҡарлығы, бындай ҙур ойошмала эшкәртеү алып барыуҙың өҫтәмә сығымдары һәм башҡа төркөмдәргә ҡараған интерфейстар ҡуйған сикләүҙәр арҡаһында ул үҙе теләгән нәмәләрҙең бик бәләкәй өлөшөн генә һынап ҡарай алған. Ул үҙенең шәхси стартапында, программалау менән бер рәттән компанияның барлыҡ башҡа ваҡ йомоштарын да башҡарырға тура килеүгә ҡарамаҫтан, күпкә күберәк өйрәнеүен әйтте, сөнки исмаһам, программалаған ваҡытта ул үҙе нимә теләһә, шуны эшләй ала.
Ағымдың түбәнге өлөшөндәге кәртә өҫкә ҡарай тарала. Әгәр һеҙгә яңы идеяларҙы тормошҡа ашырырға рөхсәт ителмәһә, һеҙҙә улар бөтөнләй тыумай башлай. Һәм киреһенсә: нимә теләһәгеҙ, шуны эшләй алғанда, нимә эшләргә тигән идеялар ҙа күберәк була. Шулай итеп, үҙең өсөн эшләү, сикләүе аҙ булған сығарыу системаһы двигателде нисек ҡеүәтлерәк итһә, мейегеҙҙе лә тап шулай көслөрәк итә.
Үҙең өсөн эшләү, әлбиттә, мотлаҡ стартап асыу тигәнде аңлатмай. Ләкин эре компаниялағы ғәҙәти эш менән үҙ стартапы араһында һайлау яһаған программист, моғайын, стартап яһап күберәк өйрәнәсәк.
Һеҙ үҙегеҙ эшләгән компанияның дәүмәлен үҙгәртеп, үҙегеҙгә тейгән ирек күләмен көйләй алаһығыҙ. Әгәр компанияны үҙегеҙ башлап ебәрһәгеҙ, һеҙҙә иң күп ирек буласаҡ. Әгәр тәүге 10 хеҙмәткәрҙең береһе булһағыҙ, һеҙҙә ойоштороусылар менән бер тирә ирек буласаҡ. Хатта 100 кешеһе булған компания ла 1000 кешеһе булған компаниянан айырылып торасаҡ.
Бәләкәй компанияла эшләү иректе гарантияламай. Оло ойошмаларҙың ағас структураһы иректең түбәнге сиген түгел, ә юғары сиген билдәләй. Бәләкәй компанияның етәксеһе лә барыбер тиран булыуҙы һайлай ала. Ғиллә шунда: ҙур ойошма үҙенең төҙөлөшө арҡаһында ундай булырға мәжбүр.
Эҙемтәләр
Был ойошмалар өсөн дә, айырым кешеләр өсөн дә ысын эҙемтәләргә эйә. Беренсеһе шунда: компаниялар нисек кенә үҙҙәренең стартап дәртен һаҡларға тырышмаһын, улар ҙурая барған һайын ҡотолғоһоҙ рәүештә аҡрынаясаҡ. Был һәр эре ойошма ҡабул итергә мәжбүр булған ағас структураһының эҙемтәһе.
Дөрөҫөрәге, ҙур ойошма ағас төҙөлөшөнән баш тартҡанда ғына аҡрынайыуҙан ҡотола алыр ине. Ә кеше тәбиғәте бергә эшләй алған төркөм дәүмәлен сикләгәнгә күрә, ҙурыраҡ төркөмдәргә ағас төҙөлөшөнән ҡотолоуҙың мин күҙ алдына килтерә алған берҙән-бер юлы — бер ниндәй ҙә структура булмауы: һәр төркөм ысынында бойондороҡһоҙ булырға һәм баҙар иҡтисады компоненттары кеүек бергә эшләргә тейеш.
Быны өйрәнеп ҡарарға төшөр ине. Мин ошо йүнәлешкә тартылған юғары кимәлдә бүленә торған ҡайһы бер бизнестар барҙыр тип шикләнәм. Ләкин быны эшләгән бер ниндәй ҙә технология компанияһын белмәйем.
Компаниялар үҙҙәрен губка кеүек төҙөүҙән тыш башҡара алған тағы бер нәмә бар: улар бәләкәй булып ҡала ала. Әгәр мин хаҡлы булһам, компанияны һәр этапта мөмкин тиклем бәләкәй итеп тотоу үҙен ысынлап та аҡлай. Бигерәк тә технология компанияһын. Тимәк, иң яҡшы кешеләрҙе яллау икеләтә мөһим. Урта ҡул хеҙмәткәрҙәр һеҙгә икеләтә зыян килтерә: улар аҙыраҡ эш башҡара, ләкин шул уҡ ваҡытта улар һеҙҙе ҙурайта, сөнки берәй проблеманы хәл итеү өсөн уларҙың һаны күберәк кәрәк була.
Айырым шәхестәр өсөн һөҙөмтә бер үк: бәләкәйерәккә ынтылығыҙ. Оло ойошмаларҙа эшләү һәр ваҡыт ҡыйын буласаҡ, һәм ойошма ни тиклем ҙурыраҡ булһа, эшләү шул тиклем ғазап булыр.
Бер нисә йыл элек яҙған эссәмдә мин юғары курс тамамлаусыларға үҙ эшен башлар алдынан бер-ике йыл башҡа компанияла эшләргә кәңәш иткәйнем. Хәҙер мин уны үҙгәртер инем. Теләһәгеҙ, башҡа компанияла эшләгеҙ, ләкин бары тик бәләкәй генә компанияла, әгәр үҙ стартапығыҙҙы башларға теләйһегеҙ икән — башлағыҙ.
Колледж тамамлаусыларға шунда уҡ стартап башламаҫҡа кәңәш итеүемдең сәбәбе — күпселегенең уңышһыҙлыҡҡа осраясағын тойғайным. Һәм улар осраясаҡ та. Ләкин ынтылышлы программистар өсөн ҙур компанияға эшкә барғансы, үҙ эшен башлап, еңелеү кисереүе лә яҡшыраҡ. Һис шикһеҙ, улар күберәк нәмәгә өйрәнәсәк. Финанс яҡтан да уларҙың хәле яҡшыраҡ булыуы ихтимал. Егерме йәшен яңы уҙған бик күп кешеләр бурысҡа бата, сөнки уларҙың сығымдары, уҡыуҙы тамамлағанда шул тиклем ҙур булып күренгән эш хаҡына ҡарағанда ла тиҙерәк үҫә. Исмаһам, стартап башлап уңышһыҙлыҡҡа осраһағыҙ, һеҙҙең саф капиталығыҙ кире түгел, ә нуль булыр. [3]
Беҙ хәҙер төрлө типтағы шул тиклем күп ойоштороусыларҙы финансланыҡ, хатта ҡануниәттәрҙе күрерлек етерлек мәғлүмәтебеҙ бар, һәм ҙур компанияла эшләүҙән бер ниндәй ҙә файҙа юҡ кеүек. Бер нисә йыл эшләгән кешеләр колледжды яңы ғына тамамлағандарға ҡарағанда яҡшыраҡ күренә, ләкин бары тик шул тиклем өлкәнерәк булғандары өсөн генә.
Оло компанияларҙан беҙгә килгән кешеләр йыш ҡына ниндәйҙер кимәлдә консерватив күренә. Бының күпме өлөшө ҙур компаниялар уларҙы шундай иткәнгә, ә күпме өлөшө иң башта уҡ уларҙы ҙур компанияларға илткән тәбиғи консерватизмға бәйле булыуын әйтеүе ауыр. Ләкин, һис шикһеҙ, уның ҙур өлөшө үҙләштерелгән. Мин быны беләм, сөнки уның нисек юҡҡа сыҡҡанын күрҙем.
Бының шул тиклем күп тапҡырҙар ҡабатланыуын күреү мине үҙең өсөн эшләү йәки, кәм тигәндә, бәләкәй төркөмдә эшләү программистар өсөн иң тәбиғи йәшәү рәүеше булыуына ышандырған нәмәләрҙең береһе булып тора. Y Combinator-ға килгән ойоштороусылар йыш ҡына ҡасаҡтарҙыҡы кеүек баҫылған ҡиәфәттә була. Өс айҙан һуң улар танымаҫлыҡ булып үҙгәрә: уларҙа шул ҡәҙәр күп үҙ-үҙенә ышаныс барлыҡҡа килә, хатта бер нисә дюймға оҙонораҡ булып киткән кеүек күренәләр. [4] Был ни тиклем сәйер яңғырамаһын, улар бер үк ваҡытта борсоулыраҡ та, бәхетлерәк тә булып күренә. Мин арыҫландарҙың ҡырағай тәбиғәттәге торошон тап ошолай һүрәтләр инем.
Хеҙмәткәрҙәрҙең ойоштороусыларға әүерелеүен күҙәтеү, улар араһындағы айырманың башлыса мөхиткә бәйле булыуын асыҡ күрһәтә — атап әйткәндә, эре компанияларҙағы мөхиттең программистар өсөн ағыулы булыуын аңлата. Үҙ стартаптары өҫтөндә эшләй башлаған тәүге бер-ике аҙнала улар йәнләнеп киткәндәй була, сөнки ниһайәт, улар кешеләргә нисек эшләргә тейеш булһа, тап шулай эшләйҙәр.
Иҫкәрмәләр
[1] Кешеләрҙең ниндәйҙер рәүештә йәшәү өсөн тәғәйенләнеүе йәки яратылыуы тураһында һөйләгәндә, мин быны эволюция йәһәтенән күҙ уңында тотам.
[2] Бары тик япраҡтар (түбәнге баҫҡыстағылар) ғына яфаланмай. Сикләү түбәнгә лә, өҫкә лә тарала. Шуға күрә менеджерҙар ҙа сикләнгән; улар эште туранан-тура башҡарыу урынына ҡул аҫтындағы хеҙмәткәрҙәр аша хәрәкәт итергә мәжбүр.
[3] Стартапығыҙҙы кредит карталары менән финансламағыҙ. Стартапты бурыс менән финанслау — ғәҙәттә ахмаҡ аҙым, ә кредит картаһы бурысы — иң ахмағы. Кредит картаһы бурысы — насар идея, вәссәләм. Был — яуыз компаниялар тарафынан өмөтһөҙҙәр һәм ахмаҡтар өсөн ҡоролған ҡапҡан.
[4] Беҙ финанслаған ойоштороусылар элек йәшерәк ине (башта беҙ студенттарҙы ғариза бирергә дәртләндерә инек), һәм мин быны тәүге бер нисә тапҡыр күргәндә, улар ысынлап та физик яҡтан буйға үҫәме икән тип аптырай торғайным.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Trevor Blackwell, Ross Boucher, Aaron Iba, Abby Kirigin, Ivan Kirigin, Jessica Livingston һәм Robert Morris-ҡа рәхмәт белдерәм.