Технология гадәти булганны табигый булганнан аерырга омтыла. Безнең организм бай илләрдәге кешеләр ашый торган ризыкны ашарга яки шулкадәр аз хәрәкәтләнергә яраклашмаган. Эшләү рәвешебездә дә шуңа охшаш проблема булырга мөмкин: гадәти эш акыл ягыннан безгә ак он яки шикәр физик яктан зыян китергән кебек үк начар тәэсир итәргә мөмкин.
Мин моны стартап нигезләүчеләре белән берничә ел эшләгәннән соң сизә башладым. Хәзер мин 200 дән артык шундый кеше белән эшләдем һәм үз стартапларында эшләүче программистлар белән зур оешмаларда эшләүчеләр арасында ачык бер аерма күрдем. Нигезләүчеләр һичшиксез бәхетлерәк күренә дип әйтмәс идем; үз эшеңне башлап җибәрү бик стресплы булырга мөмкин. Бәлки, моны болай тасвирлау яхшырактыр: алар озак йөгерү вакытында организмыгыз диванда пончик ашап утыруга караганда бәхетлерәк булган кебек бәхетле.
Статистик яктан аномаль булсалар да, стартап нигезләүчеләре кеше өчен табигыйрәк булган рәвештә эшли кебек тоела.
Узган ел мин Африкада булдым һәм моңа кадәр зоопаркларда гына күргән күп кенә хайваннарны кыргый табигатьтә күрдем. Аларның шулкадәр башкача күренүләре таң калдырды. Бигрәк тә арысланнар. Кыргый табигатьтәге арысланнар якынча ун тапкыр җанлырак тоела. Алар бөтенләй башка хайваннар кебек. Кеше өчен үз-үзенә эшләү нәкъ менә киңлек яратучы ерткычка, мәсәлән, арысланга кыргый табигатьтә яшәү яхшырак тоелган кебек яхшырак тәэсир итәдер дип шикләнәм. Зоопаркта тормыш җиңелрәк, әмма бу алар яратылган тормыш түгел.
Агачлар
Зур компаниядә эшләүдә нәрсә шулкадәр табигый түгел соң? Проблеманың тамыры шунда: кешеләр мондый зур төркемнәрдә эшләү өчен яратылмаган.
Хайваннарны кыргый табигатьтә күргәндә сез сизә торган тагын бер нәрсә: һәр төр билгеле бер зурлыктагы төркемнәрдә үсә һәм алга китә. Импалалар көтүендә 100 өлкән хайван булырга мөмкин; бабуиннарда — бәлки, 20; арысланнарда — бик сирәк 10. Кешеләр дә төркемнәрдә эшләү өчен яратылган кебек, һәм минем аучы-җыючылар турында укыганнарым оешмалар турындагы тикшеренүләр һәм үз тәҗрибәм белән туры килә, алар идеаль күләмнең якынча нинди булуын күрсәтә: 8 кешелек төркемнәр яхшы эшли; 20 гә җиткәч, аларны идарә итү кыенлаша; ә 50 кешелек төркем инде чыннан да идарә итеп булмаслык дәрәҗәгә җитә. [1]
Югары чик нинди генә булмасын, без берничә йөз кешелек төркемнәрдә эшләү өчен яратылмаганбыз. Шулай да — кеше табигатенә караганда технологиягә күбрәк бәйле сәбәпләр аркасында — бик күп кеше йөзләрчә яки меңнәрчә хезмәткәре булган компанияләрдә эшли.
Компанияләр мондый зур төркемнәрнең эшли алмавын беләләр, шуңа күрә алар үзләрен бергә эшләү өчен җитәрлек дәрәҗәдә кечкенә булган бүлекчәләргә бүләләр. Әмма аларның эшен координацияләү өчен яңа нәрсә кертергә туры килә: начальниклар.
Бу кечерәк төркемнәр һәрвакыт агач сыман структурага тезелә. Сезнең начальнигыгыз — сезнең төркемнең агачка тоташкан ноктасы. Ләкин зур төркемне кечерәкләргә бүлү өчен бу хәйләне кулланганда, мин беркемнең дә турыдан-туры телгә алганын ишетмәгән бер сәер нәрсә килеп чыга. Сезнекеннән бер баскыч югарырак булган төркемдә сезнең начальник сезнең бөтен төркемне гәүдәләндерә. 10 менеджердан торган төркем — бу гадәти рәвештә бергә эшләүче 10 кеше төркеме генә түгел. Бу чынлыкта төркемнәр төркеме. Димәк, 10 менеджер төркеме гади генә 10 шәхес төркеме кебек эшләсен өчен, һәр менеджерга буйсынган төркем бер генә кеше кебек эшләргә тиеш булачак — эшчеләр һәм менеджер үз араларында бер генә кешегә җитәрлек ирекне бүлешәчәк.
Тәҗрибәдә бер төркем кеше беркайчан да бер кеше кебек эш итә алмый. Ләкин шул рәвешчә төркемнәргә бүленгән зур оешмада басым һәрвакыт шул юнәлештә була. Һәр төркем кешеләр эшләү өчен яратылган кечкенә шәхесләр төркеме кебек эшләргә тырыша. Аны төзүнең максаты да шул иде. Һәм бу чикләүне алга таба тараткач, нәтиҗәдә һәр кеше бөтен агач зурлыгына кире пропорциональ рәвештә эш итү иреген ала. [2]
Зур оешмада эшләгән һәркем моны сизде. Сез 100 хезмәткәре булган компаниядә эшләү белән 10 000 хезмәткәре булган компаниядә эшләү арасындагы аерманы, хәтта сезнең төркемдә бары 10 гына кеше булса да, тоя аласыз.
Кукуруз сиробы
Зур оешма эчендәге 10 кешелек төркем — ялган кабиләнең бер төре. Сез аралашкан кешеләр саны якынча туры килә. Ләкин бер нәрсә җитешми: шәхси инициатива. Аучы-җыючылар кабиләләрендә ирек күпкә күбрәк. Җитәкчеләрнең кабиләнең башка әгъзаларына караганда берникадәр күбрәк хакимияте бар, әмма гадәттә алар начальник кебек нәрсәне һәм кайчан эшләргә кирәклеген боерып тормыйлар.
Бу сезнең начальнигыгызның гаебе түгел. Чын проблема шунда: иерархиядә сездән өстәрәк торган төркемдә сезнең бөтен төркем бер виртуаль кеше булып тора. Сезнең начальник — ул чикләүнең сезгә җиткерелү ысулы гына.
Шуңа күрә зур оешма эчендәге 10 кешелек төркемдә эшләү бер үк вакытта дөрес тә, ялгыш та тоела. Тышкы яктан караганда, бу сез эшләргә тиешле төркем төренә охшаган, әмма ниндидер мөһим нәрсә җитми. Зур компаниядәге эш югары фруктозалы кукуруз сиробы кебек: анда сез яратырга тиешле әйберләрнең кайбер сыйфатлары бар, әмма башка яклардан ул бик нык аксый.
Чыннан да, ризык — гадәти эш төрендә нәрсә начар икәнен аңлату өчен искиткеч метафора.
Мәсәлән, зур компаниядә эшләү — килешү буенча сайлана торган юл, ким дигәндә программистлар өчен. Бу ни дәрәҗәдә начар булырга мөмкин соң? Моны ризык бик ачык күрсәтә. Әгәр сезне бүген Американың очраклы бер ноктасына ташласалар, тирә-юньдәге барлык ризык диярлек сезнең өчен зарарлы булыр иде. Кешеләр ак он, эшкәртелгән шикәр, югары фруктозалы кукуруз сиробы һәм гидрогенизацияләнгән үсемлек мае ашау өчен яратылмаган. Шулай да, әгәр сез уртача бер азык-төлек кибетенең эчтәлеген анализласагыз, мөгаен, калорияләрнең күпчелек өлешен нәкъ менә шушы дүрт ингредиент тәшкил итүен күрерсез. «Гадәти» ризык сезнең өчен бик зыянлы. Кеше чынлыкта ашарга тиеш булган ризыкны ашаучылар — Берклидагы Birkenstock кигән берничә сәер кеше генә.
Әгәр «гадәти» ризык безнең өчен шулкадәр зарарлы икән, ни өчен ул шулхәтле таралган соң? Моның ике төп сәбәбе бар. Берсе — аның тизрәк җәлеп итүендә. Сез ул пиццаны ашаганнан соң бер сәгать узгач үзегезне начар хис итә аласыз, ләкин беренче ике кабымны ашау бик рәхәт тоела. Икенчесе — масштаб икътисады. Чүп-чар ризык җитештерү масштаблана; яңа өзелгән яшелчәләр җитештерү масштабланмый. Димәк, (а) чүп-чар ризык бик арзан була ала, һәм (б) аны рекламалауга күп акча тотарга кыйммәт.
Әгәр кешеләргә арзан, көчле рекламаланган һәм кыска вакытлы кызыктыргыч нәрсә белән кыйммәтле, билгесез һәм озак вакытлы файдалы нәрсә арасында сайларга туры килсә, сезнеңчә, күпчелек нәрсәне сайлар?
Эш белән дә нәкъ шулай. Уртача MIT тәмамлаучысы Google яки Microsoft компаниясендә эшләргә тели, чөнки бу танылган бренд, бу куркынычсыз һәм аларга шунда ук яхшы хезмәт хакы түләячәкләр. Бу — төшке ашка ашаган пиццаның эш эквиваленты. Җитешсезлекләр соңрак кына, һәм ул вакытта да бары җиңелчә уңайсызлык хисе рәвешендә генә ачыкланачак.
Ә стартапларның нигезләүчеләре һәм беренче хезмәткәрләре шул вакытта Берклиның Birkenstock кигән сәер кешеләре кебек: халыкның бик аз өлеше булсалар да, алар — кеше яшәргә тиеш булганча яшәүчеләр. Ясалма дөньяда бары экстремистлар гына табигый яши.
Программистлар
Зур компанияләрдәге эшләрнең чикләүләре бигрәк тә программистларга авыр тәэсир итә, чөнки программалаштыруның асылы — яңа әйберләр төзү. Сату буенча белгечләр көн саен бер үк тәкъдимнәр ясыйлар; ярдәм хезмәте хезмәткәрләре бер үк сорауларга җавап бирәләр; ләкин сез кодның бер өлешен язгач, аны кабат язарга кирәкми. Шуңа күрә программистлар өчен билгеләнгәнчә эшләүче программист һәрвакыт яңа нәрсәләр ясый. Ә структурасы һәр кешегә агач зурлыгына кире пропорциональ рәвештә ирек бирүче оешманың бер өлеше булганда, сез яңа нәрсә эшләгәндә каршылыкка очраячаксыз.
Бу зурлыкның котылгысыз нәтиҗәсе кебек тоела. Бу хәтта иң акыллы компанияләрдә дә шулай. Мин күптән түгел колледж тәмамлагач та стартап башлап җибәрү турында уйлаган, ләкин анда күбрәк өйрәнермен дип уйлап, Google компаниясенә эшкә киткән бер нигезләүче белән сөйләштем. Ул көткән кадәр үк өйрәнмәгән. Программистлар эшләп өйрәнәләр, ә ул эшләргә теләгән нәрсәләрнең күбесен эшли алмаган — кайвакыт компания рөхсәт итмәгәнгә, ләкин еш кына компаниянең коды рөхсәт итмәгәнгә. Иске кодның авырлыгы, мондый зур оешмада эшкәртү алып баруның өстәмә чыгымнары һәм башка төркемнәргә караган интерфейслар куйган чикләүләр аркасында ул үзе теләгән әйберләрнең бик аз өлешен генә сынап карый алган. Ул үз стартапында күпкә күбрәк өйрәнүен әйтте, гәрчә аңа программалаштыру белән беррәттән компаниянең барлык вак-төяк эшләрен дә башкарырга туры килсә дә, чөнки, ким дигәндә, программа язганда ул нәрсә теләсә шуны эшли ала.
Агым буенча астагы каршылык агым буенча өскә тарала. Әгәр сезгә яңа идеяләрне тормышка ашырырга рөхсәт ителмәсә, алар сездә туудан туктый. Һәм киресенчә: сез нәрсә теләсәгез шуны эшли алганда, ни эшләргә кирәклеге турында идеяләрегез күбрәк була. Шулай итеп, үз-үзеңә эшләү миегезне, аз тоткарлыклы чыгару системасы двигательне көчлерәк иткән кебек үк, көчлерәк итә.
Үз-үзеңә эшләү, әлбәттә, һичшиксез стартап башлау дигәнне аңлатмый. Ләкин зур компаниядәге гадәти эш белән үз стартапы арасында сайлау ясаучы программист, мөгаен, стартап ясап күбрәк нәрсәгә өйрәнәчәк.
Сез үзегез эшләгән компаниянең зурлыгын үзгәртеп, алган ирек күләмен көйли аласыз. Әгәр сез компанияне башлап җибәрәсез икән, сездә иң зур ирек булачак. Әгәр сез беренче 10 хезмәткәрнең берсе булсагыз, сездә нигезләүчеләрнеке кебек үк диярлек ирек булачак. Хәтта 100 кешелек компания дә 1000 кешелек компаниядән башкачарак тоелачак.
Кечкенә компаниядә эшләү ирекне гарантияләми. Зур оешмаларның агач сыман структурасы ирекнең түбән чиген түгел, ә югары чиген билгели. Кечкенә компаниянең җитәкчесе барыбер тиран булырга сайлый ала. Төп мәсьәлә шунда: зур оешма үзенең структурасы аркасында тиран булырга мәҗбүр.
Нәтиҗәләр
Моның оешмалар өчен дә, аерым шәхесләр өчен дә реаль нәтиҗәләре бар. Берсе шул: компанияләр зуррак үскән саен, үзләренең стартап рухын сакларга никадәр генә тырышсалар да, котылгысыз рәвештә акрынаячаклар. Бу — һәр зур оешма кабул итәргә мәҗбүр булган агач сыман структураның нәтиҗәсе.
Дөресрәге, зур оешма агач сыман структурадан качкан очракта гына акрынаюдан котыла алыр иде. Ә кеше табигате бергә эшли ала торган төркемнең зурлыгын чикләгәнлектән, зуррак төркемнәрнең агач сыман структурадан качуының мин күз алдына китерә алган бердәнбер юлы — бернинди структурага да ия булмау: һәр төркем чынлыкта бәйсез булсын һәм базар икътисады компонентлары кебек бергә эшләсен.
Моны өйрәнеп карарга кыйммәттер. Мин бу якка тартылган кайбер бик нык бүленә торган бизнес төрләре инде бар дип уйлыйм. Ләкин мин моны эшләгән бернинди технология компаниясен дә белмим.
Компанияләр үзләрен губка кебек структуралаштырудан тыш эшли ала торган бер нәрсә бар: алар кечкенә булып кала алалар. Әгәр мин хаклы булсам, һәр этапта компанияне мөмкин кадәр кечкенә тоту чыннан да файда китерә. Бигрәк тә технология компаниясен. Димәк, иң яхшы кешеләрне эшкә алу икеләтә мөһим. Уртача эшчеләр сезгә икеләтә зыян китерә: алар азрак эшлиләр, ләкин алар шулай ук сезне зур да ясыйлар, чөнки бирелгән бурычны чишү өчен сезгә аларның күбрәге кирәк булачак.
Аерым кешеләр өчен нәтиҗә бер үк: кечкенәгә омтылыгыз. Зур оешмаларда эшләү һәрвакыт күңелсез булачак, һәм оешма никадәр зуррак булса, ул шулкадәр начаррак булачак.
Мин ике ел элек язган бер эсседа чыгарылыш сыйныф укучыларына һәм студентларга үз эшләрен башлаганчы берничә ел башка компаниядә эшләргә киңәш иткән идем. Мин моны хәзер үзгәртер идем. Теләсәгез, башка компаниядә эшләгез, ләкин кечкенәсендә генә, әгәр үз стартапыгызны башларга телисез икән — тартынмагыз, башлагыз.
Колледж тәмамлаучыларга шунда ук стартаплар башламаска киңәш итүемнең сәбәбе шунда иде: миңа күпчелеге уңышсызлыкка очрар кебек тоелды. Һәм алар очраячак та. Ләкин амбицияле программистлар өчен зур компаниягә эшкә барганчы, үз эшләрен эшләп, уңышсызлыкка очрау яхшырак. Һичшиксез, алар күбрәк нәрсәгә өйрәнәчәк. Аларның финанс ягы да яхшырак булырга мөмкин. Егерме яшьләр тирәсендәге күп кенә кешеләр бурычка бата, чөнки аларның чыгымнары мәктәпне тәмамлаганда шулкадәр зур булып күренгән хезмәт хакына караганда да тизрәк үсә. Ким дигәндә, әгәр сез стартап башлап, уңышсызлыкка очрасагыз, сезнең чиста капиталыгыз тискәре түгел, ә нуль булачак. [3]
Хәзер без төрле типтагы шулкадәр күп нигезләүчеләрне финансладык ки, закончалыкларны күрер өчен бездә җитәрлек мәгълүмат бар, һәм зур компаниядә эшләүдән бернинди дә файда юк кебек тоела. Берничә ел эшләгән кешеләр колледждан яңа гына чыкканнарга караганда яхшырак күренә, ләкин алар шуның кадәр өлкәнрәк булганга гына.
Зур компанияләрдән безгә килгән кешеләр еш кына ниндидер консерватив булып тоела. Моның күпмесе зур компанияләр аларны шундый иткәнгә, ә күпмесе аларны башта ук зур компанияләргә эшләргә мәҗбүр иткән табигый консерватизм аркасында икәнен әйтү кыен. Ләкин, әлбәттә, аның зур өлеше үзләштерелгән. Мин моны беләм, чөнки аның юкка чыгуын күрдем.
Моның шулкадәр күп тапкырлар кабатланганын күрү — мине үз-үзеңә яки, ким дигәндә, кечкенә төркем өчен эшләү программистлар өчен табигый яшәү рәвеше булуына инандыручы нәрсәләрнең берсе. Y Combinator-га килгән нигезләүчеләр еш кына качаклар кебек басынкы кыяфәткә ия була. Өч айдан соң алар танымаслык булып үзгәрә: аларда шулкадәр күбрәк ышаныч барлыкка килә ки, алар хәтта берничә дюймга озынаеп киткән кебек тоела. [4] Бу никадәр сәер ишетелсә дә, алар бер үк вакытта борчулырак та, бәхетлерәк тә күренә. Мин нәкъ менә кыргый табигатьтәге арысланнарның торышын да шулай тасвирлар идем.
Хезмәткәрләрнең нигезләүчеләргә әверелүен күзәтү икесе арасындагы аерманың күбесенчә мохиткә бәйле булуын ачык күрсәтә — һәм аеруча зур компанияләрдәге мохитнең программистлар өчен агулы булуын дәлилли. Үз стартапларында эшләгән беренче ике атнада алар җанланып киткән кебек була, чөнки ахыр чиктә алар кешеләр эшләргә тиеш булганча эшли башлый.
Искәрмәләр
[1] Кешеләрнең билгеле бер рәвештә яшәү өчен яратылганы яки көйләнгәне турында сөйләгәндә, мин эволюцияне күз уңында тотам.
[2] Яфраклар гына интегә дигән сүз түгел. Чикләү түбәнгә генә түгел, өскә таба да тарала. Шуңа күрә менеджерлар да чикләнгән; эшләрне турыдан-туры эшләү урынына, аларга буйсынучылар аша эш итәргә туры килә.
[3] Стартапыгызны кредит карталары белән финансламагыз. Стартапны бурыч исәбенә финанслау — гадәттә акылсыз адым, ә кредит картасы бурычы — барыннан да акылсызрагы. Кредит картасы бурычы — начар идея, һәм нокта. Бу — өметсезләр һәм акылсызлар өчен явыз компанияләр тарафыннан корылган тозак.
[4] Без финанслый торган нигезләүчеләр элек яшьрәк иде (башта без студентларны гариза бирергә өнди идек), һәм беренче тапкыр моны күргәч, мин алар чыннан да физик яктан буйга үсәләрме икән дип уйлана идем.
Моның караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквеллга, Росс Бушега, Аарон Ибага, Эбби Киригинга, Иван Киригинга, Джессика Ливингстонга һәм Роберт Морриска рәхмәт.