(Был эссе ICFP 2004 конференцияһындағы саҡырылған сығышҡа нигеҙләнгән.)
Мин Интернет-күбекте алғы рәттән күҙәттем, сөнки 1998 һәм 1999 йылдарҙа Yahoo-ла эшләнем. Бер көндө, акциялар яҡынса 200 долларға тиң булғанда, мин ултырып, уның хаҡы ысынында күпме булырға тейешлеген иҫәпләнем. Килеп сыҡҡан яуап — 12 доллар. Мин күрше бүлмәгә барып, был турала дуҫым Треворға әйттем. «Ун ике!» — тине ул. Ул ярһыған булып ҡыланырға тырышты, әммә яһалма килеп сыҡты. Беҙҙең баһаның аҡылһыҙ булыуын ул да минең кеүек яҡшы белә ине.
Yahoo айырым осраҡ ине. Беҙҙең хаҡ менән табыш нисбәте (P/E) генә ялған түгел ине. Беҙҙең табыштың яртыһы ла шундай ине. Әлбиттә, Enron кеүек мәғәнәлә түгел. Финанс бүлегендәгеләр табыш тураһында иҫәп-хисапты бик теүәл алып барған кеүек тойола ине. Беҙҙең табышты ялған иткән нәмә — Yahoo асылда Понци схемаһының үҙәге ине. Инвесторҙар Yahoo-ның табышына ҡарап: бына, Интернет-компанияларҙың аҡса эшләй алыуына дәлил, тип уйлай торғайны. Шуға күрә улар сираттағы Yahoo булырға вәғәҙә иткән яңы стартаптарға аҡса һалды. Һәм был стартаптар аҡса алыу менән уны нимәгә тотто? Үҙ брендтарын танытыу өсөн Yahoo-ла миллиондарса долларлыҡ реклама һатып алдылар. Һөҙөмтә: ошо кварталда стартапҡа һалынған капитал киләһе кварталда Yahoo-ның табышы булып күренә — был иһә стартаптарға инвестицияларҙың сираттағы тулҡынын дәртләндерә.
Понци схемаһындағы кеүек, был системаның килеме булып күренгән нәмә бары тик уға һалынған иң һуңғы инвестициялар тулҡыны ғына ине. Уны Понци схемаһы итмәгән берҙән-бер нәмә — бының аңлы рәүештә эшләнмәүе ине. Һәр хәлдә, мин шулай уйлайым. Венчур капиталы өлкәһе бик үҙ-ара тығыҙ бәйләнгән, һәм, был хәлде үҙҙәре тыуҙырмаһа ла, ни булып ятҡанын аңлап, унан файҙа күреү урынында булған кешеләр, моғайын, бар ине.
Бер йылдан уйын тамамланды. 2000 йылдың ғинуарынан башлап Yahoo-ның акциялары ҡолай башланы һәм ахыр сиктә үҙ ҡиммәтенең 95%-ын юғалтты.
Шуныһын иғтибарға алығыҙ: хатта баҙар капиталлаштырыуынан бөтә артыҡ майҙы киҫеп ташлағас та, Yahoo барыбер бик күп торған булып ҡалды. Хатта 2001 йылдың март һәм апрелендәге иҫереклектән айныу мәлендә лә Yahoo хеҙмәткәрҙәре ни бары алты йыл эсендә яҡынса 8 миллиард долларлыҡ компания булдыра алған ине.
Ысынында, Күбек ваҡытында «яңы иҡтисад» тураһында ишеткән бөтә һаташыуҙарға ҡарамаҫтан, унда дөрөҫлөк яралғыһы бар ине. Ысынлап та ҙур күбек барлыҡҡа килһен өсөн шул кәрәк: уның үҙәгендә ныҡлы нигеҙ булырға тейеш, хатта аҡыллы кешеләр ҙә уға ылығырлыҡ булһын. (Исаак Ньютон да, Джонатан Свифт та 1720 йылғы Көньяҡ диңгеҙҙәр компанияһы күбегендә аҡсаларын юғалтҡан.)
Хәҙер маятник икенсе яҡҡа тайпылды. Хәҙер Күбек заманында модаға ингән һәр нәмә үҙенән-үҙе моданан сыҡҡан тип һанала. Ләкин был — хата, хатта 1999 йылда һәр кем әйткән һүҙгә ышаныуҙан да ҙурыраҡ хата. Оҙайлы осорҙа Күбек ниндәй мәсьәләләрҙә хаҡлы булһа, шул ул яңылышҡан нәмәләрҙән күпкә мөһимерәк буласаҡ.
1. Сауҙа венчур капиталы (Retail VC)
Күбек осорондағы артыҡлыҡтарҙан һуң, компанияларҙы табыш килтерә башлағанға тиклем асыҡ баҙарға (IPO-ға) сығарыу хәҙер шикле тип һанала. Ләкин был фекерҙең үҙендә бер ниндәй ҙә насар нәмә юҡ. Компанияны иртә баҫҡыста биржаға сығарыу — ул бары тик сауҙа венчур капиталы: финанслауҙың һуңғы раунды өсөн венчур фирмаларына барыу урынына, һеҙ асыҡ баҙарға сығаһығыҙ.
Күбек аҙағына ҡарай бер тин дә табышы булмаған килеш асыҡ баҙарға сыҡҡан компанияларҙы, уларға аҡса һалыу үҙенән-үҙе ахмаҡлыҡ булғандай, «концепция акциялары» тип мыҫҡылланылар. Ләкин концепцияларға аҡса һалыу ахмаҡлыҡ түгел; венчур инвесторҙары тап ошоноң менән шөғөлләнә, ә уларҙың иң яҡшылары ахмаҡтарҙан бик алыҫ тора.
Әлегә бер ниндәй табыш килтермәгән компанияның акцияһы ла нимәлер тора. 20-се быуат башында ябай акцияларҙы нисек баһаларға өйрәнгән кеүек, баҙарға ла бындай компанияларҙы нисек баһаларға өйрәнеү өсөн бер аҙ ваҡыт кәрәк булыуы ихтимал. Ләкин баҙар бындай проблемаларҙы яҡшы сисә. Ахыр сиктә баҙар был эште венчур инвесторҙарына ҡарағанда яҡшыраҡ башҡарһа, мин ғәжәпләнмәҫ инем.
Иртә асыҡ баҙарға сығыу һәр компания өсөн дөрөҫ юл булмаҫ. Һәм ул, әлбиттә, ҡаҡшатыусы булыуы мөмкин — етәкселекте төп эштән айырып, йә тәүге хеҙмәткәрҙәрҙе ҡапыл байытып. Ләкин баҙар стартаптарҙы баһаларға өйрәнгән кеүек, стартаптар ҙа асыҡ баҙарға сығыуҙың зыянын кәметергә өйрәнәсәк.
2. Интернет
Интернет — ысынлап та ҙур ваҡиға. Хатта аҡыллы кешеләрҙең дә Күбеккә алданыуының бер сәбәбе ошо ине. Уның ҙур йоғонто яһаясағы асыҡ ине. Nasdaq компанияларының ҡиммәтен ике йыл эсендә өс тапҡырға арттырырлыҡ йоғонтомо? Һөҙөмтә күрһәткәнсә — юҡ. Ләкин ул ваҡытта быны теүәл әйтеүе ауыр ине. [1]
Миссисипи һәм Көньяҡ диңгеҙҙәр күбектәре ваҡытында ла шул уҡ хәл булған. Уларҙы ойошторолған дәүләт финанстары уйлап табылыуы ҡуҙғатҡан (Көньяҡ диңгеҙҙәр компанияһы, исеменә ҡарамаҫтан, ысынында Англия Банкының конкуренты булған). Һәм оҙайлы осорҙа был ысынлап та бөйөк асыш булып сыҡты.
Мөһим йүнәлеште таныу унан нисек табыш алырға икәнен аңлауға ҡарағанда еңелерәк булып сыға. Инвесторҙар гел ебәрә торған хата — йүнәлеште артыҡ тура мәғәнәлә ҡабул итеү. Интернет ҙур яңылыҡ булғанға күрә, инвесторҙар компания ни тиклем нығыраҡ «Интернетса» булһа, шул тиклем яҡшыраҡ, тип уйланы. Ошонан Pets.Com кеүек пародиялар килеп сыҡты.
Ысынында ҙур йүнәлештәрҙән төп аҡса ситтән тороп эшләнә. Тимер юлдар үҫеше ваҡытында иң ҙур аҡсаны тимер юлдар үҙҙәре эшләмәне, ә уларҙың ике яғында булған компаниялар эшләне — рельстар етештергән Карнегиҙың ҡорос ҡойоу заводтары һәм тимер юл аша нефтен Көнсығыш ярға, унан Европаға оҙатыу өсөн ташыған Standard Oil кеүек.
Мин Интернет ҙур үҙгәрештәр килтерәсәк, һәм беҙ әле күргәндәр киләсәктәге менән сағыштырғанда бер ни ҙә түгел, тип уйлайым. Ләкин еңеүселәрҙең күбеһе ситтән генә Интернет-компаниялар буласаҡ; һәр Google өсөн ун JetBlue буласаҡ.
3. Һайлау мөмкинлектәре
Ни өсөн Интернет ҙур йоғонто яһаясаҡ? Дөйөм фекер шунда: бәйләнеш алыуҙың яңы төрҙәре һәр ваҡыт шулай итә. Улар һирәк барлыҡҡа килә (индустриаль заманға тиклем тик телмәр, яҙыу һәм китап баҫыу ғына бар ине), ләкин барлыҡҡа килгәс тә, гел ҙур шау-шыу ҡуптара.
Был фекерҙең айырым бер дәлиле — Интернет беҙгә күберәк һайлау мөмкинлеге бирә. «Иҫке» иҡтисадта кешеләргә мәғлүмәт еткереүҙең ҡыйбатлығы сәбәпле, уларҙың һайлау мөмкинлеге тар ине. Ҡулланыусыларға табан тар, ҡыйбатлы торбаны мәғәнәле итеп «канал» тип атай торғайнылар. Каналды контролдә тотһаң — кешеләргә үҙ шарттарыңда үҙең теләгән нәмәне тыға ала инең. Был принципҡа эре корпорациялар ғына бәйле булманы. Үҙҙәренсә профсоюздар ҙа, традицион яңылыҡтар саралары ла, сәнғәт һәм әҙәбиәт элитаһы ла шуға таянды. Еңеү яҡшы эш эшләүгә түгел, ә ниндәй ҙә булһа тар муйынды контролдә тотоуға бәйле ине.
Бының үҙгәреүенә билдәләр бар. Google-дың айына 82 миллиондан ашыу уникаль ҡулланыусыһы һәм яҡынса өс миллиард доллар йыллыҡ килеме бар. [2] Шулай ҙа һеҙҙең Google рекламаһын күргәнегеҙ бармы? Бында нимәлер бара.
Дөрөҫөн әйткәндә, Google — сиктән тыш айырым осраҡ. Кешеләргә яңы эҙләү системаһына күсеү бик еңел. Яңыһын һынап ҡарау бер ниндәй тырышлыҡ һәм бер ниндәй аҡса талап итмәй, ә һөҙөмтәләрҙең яҡшыраҡ булыу-булмауын күреү бик ябай. Шуға күрә Google үҙен рекламаларға мәжбүр түгел. Уларҙыҡы кеүек бизнеста иң яҡшыһы булыу етә.
Интернеттың тулҡынландырғыс яғы — ул барыһын да ошо йүнәлешкә борғай. Иң яҡшы нәмәләр яһап еңергә теләһәгеҙ, иң ауыр өлөшө — башлап ебәреү. Ахыр сиктә ауыҙҙан-ауыҙға ишетеп һәр кем һеҙҙең иң яҡшыһы икәнегеҙҙе беләсәк, ләкин шул мәлгә тиклем нисек иҫән ҡалырға? Һәм тап ошо хәлткес баҫҡыста Интернет иң ҙур йоғонто яһай. Беренсенән, Интернет һәр кемгә һеҙҙе бер ниндәй ҙә сығымһыҙ тиерлек табырға мөмкинлек бирә. Икенсенән, ул абруйҙың ауыҙҙан-ауыҙға таралыу тиҙлеген ғәйәт ҙур кимәлдә арттыра. Был икәү бергә күп тармаҡтарҙа ҡағиҙәне ошоға әйләндерә: яһаһаң, килерҙәр. Яҡшы нәмә эшлә һәм уны селтәргә ҡуй. Был — үткән быуаттағы еңеү рецепты менән сағыштырғанда ҙур үҙгәреш.
4. Йәшлек
Интернет-күбектең матбуғатты иң ныҡ ҡыҙыҡһындырған яғы — стартап ойоштороусыларҙың ҡайһы берҙәренең йәш булыуы ине. Был да — һаҡланасаҡ йүнәлеш. 26 йәшлектәр араһында стандарт тайпылыш бик ҙур. Ҡайһы берҙәре бары тик башланғыс кимәлдәге эштәргә генә яраҡлы, ләкин икенселәре, әгәр документ эштәрен башҡарыусы берәйһен тапһалар, донъя менән идара итергә әҙер.
26 йәшлек кеше кешеләр менән идара итеүҙә йәки SEC (ҡиммәтле ҡағыҙҙар комиссияһы) менән эш итеүҙә бик оҫта булмаҫҡа мөмкин. Былар тәжрибә талап итә. Ләкин улар шулай уҡ берәй ярҙамсыға тапшырып була торған көндәлек бурыстар. Башҡарма директорҙың (CEO) иң мөһим сифаты — уның компанияның киләсәген күрә белеүе. Улар артабан нимә төҙөйәсәк? Һәм был өлкәлә теләһә кем менән ярыша алырлыҡ 26 йәшлектәр бар.
1970 йылда компания президенты тигәндә, кәм тигәндә, иллеһен уҙған кеше күҙ алдына килә ине. Әгәр уның ҡулы аҫтында техник белгестәр эшләһә, уларға сабыш аты һымаҡ ҡарайҙар ине: ҡәҙерле, ләкин абруйһыҙ. Ләкин технологиялар мөһимерәк була барған һайын, нёрдтарҙың абруйы ла быға ярашлы үҫте. Хәҙер CEO өсөн техник мәсьәләләр буйынса кәңәшләшерлек аҡыллы берәйһенең булыуы ғына етмәй. Тора-бара ул ошо кеше үҙе булырға тейеш.
Һәр ваҡыттағыса, бизнес иҫке формаларға йәбешеп ята. Венчур инвесторҙары һаман да CEO итеп абруйлы күренгән берәй «һөйләүсе баш» ултыртырға теләй кеүек. Ләкин компанияны ойоштороусылар ысынында төп көскә әйләнә бара, ә венчур инвесторҙары ҡуйған сал сәсле ир-ат генералға ҡарағанда музыкаль төркөмдөң менеджерына оҡшабыраҡ тора.
5. Рәсмиһеҙлек
Нью-Йоркта Күбек ҡырҡа үҙгәрештәргә килтерҙе: костюмдар моданан сыҡты. Улар кешене ҡарт итеп күрһәтә ине. Шуға күрә 1998 йылда абруйлы Нью-Йорк түрәләре ҡапыл яғаһы асыҡ күлдәктәр, хаки ыштандары һәм түңәрәк тимер ҡыҫалаулы күҙлектәр кейә башланы — тап Санта-Клара егеттәре кеүек.
Кейем тармағының паникалы реакцияһы арҡаһында маятник бер аҙ артҡа тайпылды. Ләкин мин яғаһы асыҡ күлдәктәргә өмөт бағлайым. Һәм был ҡарамаҡҡа күренгәнсә еңел-елпе һорау түгел. Кейем мөһим, быны барлыҡ нёрдтар һиҙә, аңлы рәүештә төшөнмәһәләр ҙә.
Әгәр һеҙ нёрд булһағыҙ, эшкә костюм һәм галстук кейергә мәжбүр иткән компанияға ҡарата нисек ҡарар инегеҙ, шуны уйлап кейемдең ни тиклем мөһим икәнен төшөнә алаһығыҙ. Был фекер ҡурҡыныс яңғырай, шулай түгелме? Ысынында, бындай кейемде кейеп йөрөүҙең уңайһыҙлығы менән генә сағыштырғыһыҙ кимәлдә ҡурҡыныс. Программалаусыларҙы костюм кейергә мәжбүр иткән компанияның эсендә ниндәйҙер тәрән етешһеҙлек булыр ине.
Һәм был етешһеҙлек — кешенең үҙен нисек күрһәтеүе идеяларының сифатына ҡарағанда мөһимерәк тип һаналыуында булыр ине. Рәсмилектең проблемаһы тап бына шунда. Матур кейенеү үҙенән-үҙе шул тиклем насар түгел. Проблема уның ниндәй рецепторға бәйләнеүендә: яҡшы кейенеү ҡотолғоһоҙ рәүештә яҡшы идеяларҙы алмаштырыусыға әйләнә. Техник яҡтан яраҡһыҙ эшҡыуарҙарҙың «костюмдар» тип аталыуы осраҡлы түгел.
Нёрдтар осраҡлы рәүештә генә иркен кейенмәй. Улар быны үтә лә даими башҡара. Аңлы рәүештәме, юҡмы — улар наҙанлыҡҡа ҡаршы профилактик сара булараҡ ябай кейенә.
6. Нёрдтар
Кейем — рәсмилеккә ҡаршы һуғыштың иң күренеп торған яланы ғына. Нёрдтар ғәҙәттә һәр төрлө рәсмилектән ҡаса. Мәҫәлән, уларҙы кешенең вазифаһы йәки власҡа хас башҡа тышҡы билдәләр бер ҙә хайран ҡалдырмай.
Ысынында, был — нёрд төшөнсәһенең аныҡ билдәләмәһе тиерлек. Күптән түгел мин Голливудтан берәү менән һөйләштем, ул нёрдтар тураһында шоу төшөрөргә йыйына ине. Мин нёрдтың кем икәнен аңлатһам, файҙалы булыр тип уйланым. Мин бына нимә уйлап таптым: үҙен һатыуға (маркетингҡа) бер ниндәй ҙә көс һалмаған кеше.
Башҡаса әйткәндә, нёрд — төп асылға иғтибар иткән кеше. Улайһа, нёрдтар менән технологиялар араһында ниндәй бәйләнеш бар? Ҡыҫҡаса әйткәндә, тәбиғәт-әсәне алдап булмай. Техник мәсьәләләрҙә теүәл яуаптар алырға кәрәк. Әгәр программағыҙ йыһан аппаратының юлын дөрөҫ иҫәпләмәһә, кодтың патриотик, авангард йәки техник булмаған өлкәләрҙә кешеләр ҡулланған башҡа хәйләләргә бай булыуы тураһында һөйләп ҡотола алмайһығыҙ.
Һәм технологиялар иҡтисадта мөһимерәк була барған һайын, нёрд мәҙәниәте лә уның менән бергә күтәрелә. Нёрдтар мин бала саҡтағыға ҡарағанда күпкә матурыраҡ ҡабул ителә. Мин 1980-се йылдар уртаһында колледжда уҡығанда, «нёрд» тигән һүҙ һаман да мыҫҡыллау ине. Компьютер фәндәрен өйрәнгән кешеләр ғәҙәттә быны йәшерергә тырыша ине. Хәҙер ҡатын-ҡыҙҙар минән нёрдтарҙы ҡайҙа осратып була, тип һорай. (Уйға килгән яуап — «Usenix», ләкин был янғын шлангынан һыу эсергә тырышыу кеүек булыр ине.)
Нёрд мәҙәниәтенең ни өсөн нығыраҡ ҡабул ителеүе тураһында минең бер ниндәй ҙә хыялым юҡ. Был кешеләрҙең төп асыл маркетингтан мөһимерәк икәнен төшөнөүе арҡаһында түгел. Сөнки нёрдтар байый бара. Һәм был үҙгәрмәйәсәк.
7. Опциондар
Нёрдтарҙы ғәҙәттә акция опциондары байыта. Хәҙер компаниялар өсөн опциондар биреүҙе ҡатмарлаштырыу буйынса аҙымдар яһала. Әгәр ниндәйҙер ысын бухгалтерлыҡ яуызлығы бар икән, һис шикһеҙ, уны төҙәтегеҙ. Ләкин алтын йомортҡа һалған тауыҡты һуймағыҙ. Капиталдағы өлөш — техник яңылыҡтарҙы алға этәреүсе яғыулыҡ ул.
Опциондар — яҡшы идея, сөнки (а) улар ғәҙел, һәм (б) улар эшләй. Берәй компанияға эшкә барған кеше (өмөт ителеүенсә) уның ҡиммәтен арттыра, һәм уға шуның бер өлөшөн биреү — ғәҙеллек. Һәм саф практик сара булараҡ, опциондары булғанда кешеләр күпкә тырышыраҡ эшләй. Мин быны үҙ күҙем менән күрҙем.
Күбек ваҡытында бер нисә ҡараҡтың үҙҙәренә опциондар биреп компанияларын талаған булыуы опциондарҙы насар идея итмәй. Тимер юл үҫеше ваҡытында ҡайһы бер етәкселәр арттырып яҙылған акциялар һатып — булғандан күберәк акциялар сығарып — үҙҙәрен байытты. Ләкин был ябай акцияларҙы насар уй итмәй. Ҡараҡтар бары тик булған теләһә ниндәй сараны ҡуллана.
Опциондарҙа проблема булһа, ул уларҙың бер аҙ дөрөҫ булмаған нәмәне дәртләндереүендә. Ғәжәп түгел, кешеләр нимә өсөн аҡса түләйһегеҙ, шуны эшләй. Сәғәтләп түләһәгеҙ, улар күп сәғәттәр эшләйәсәк. Эш күләменә ҡарап түләһәгеҙ, улар күп эш башҡарасаҡ (тик һеҙ нисек эш тип билдәләгәнһегеҙ, шулай ғына). Әгәр һеҙ уларға акция хаҡын арттырыу өсөн түләһәгеҙ — опциондар тап ошоно аңлата — улар акция хаҡын арттырасаҡ.
Ләкин был һеҙ теләгән нәмә үк түгел. Һеҙгә компанияның баҙар капиталлаштырыуын түгел, ә ысын ҡиммәтен арттырыу кәрәк. Ваҡыт үтеү менән был икәү ҡотолғоһоҙ рәүештә бер-береһенә тап килә, ләкин һәр ваҡыт опциондарҙың көскә инеүе (вестинг) кеүек тиҙ булмай. Был иһә опциондар хеҙмәткәрҙәрҙе, хатта аңһыҙ рәүештә булһа ла, «өргәләп ташлауға» (pump and dump) ҡыҙыҡтыра — компанияны ҡиммәтле булып күрһәтә торған ғәмәлдәр ҡылырға мәжбүр итә. Мин Yahoo-ла эшләгәндә: «Был яҡшы идеямы?» тип уйлар урынға, үҙем дә һиҙмәҫтән: «Был инвесторҙарға нисек яңғырар?» тип уйлана инем.
Шуға күрә бәлки стандарт опцион килешеүен бер аҙ үҙгәртергә кәрәктер. Моғайын, опциондарҙы табышҡа туранан-тура бәйләнгән нәмә менән алмаштырырға кәрәктер. Әлегә был — бары тик башы ғына.
8. Стартаптар
Опциондарҙы ҡиммәтле иткән нәмә, күп өлөшөндә, уларҙың стартаптарҙың акцияларына опцион булыуы ине. Стартаптар, әлбиттә, Күбек уйлап тапҡан нәмә түгел, ләкин Күбек ваҡытында улар элеккегә ҡарағанда күпкә асығыраҡ күренде.
Күпселек кеше Күбек заманында тәүге тапҡыр ишеткән бер нәмә — һатыу маҡсаты менән төҙөлгән стартаптар булды. Тәүҙә стартап ҙур компанияға әйләнергә өмөт иткән бәләкәй ойошманы аңлата ине. Ләкин стартаптар торган һайын махсус заказ буйынса технологиялар эшләү ҡоралына әйләнә бара.
Хакерҙар һәм рәссамдар яҙмаһында билдәләгәнемсә, хеҙмәткәрҙәр етештергән байлыҡтарына пропорциональ рәүештә хаҡ алғанда иң юғары етештереүсәнлеккә өлгәшә кеүек. Ә стартаптың өҫтөнлөгө — ысынында, уның йәшәүенең төп мәғәнәһе — башҡаса өлгәшеп булмаған нәмәне тәҡдим итеүендә: быны үлсәү ысулында.
Күп тармаҡтарҙа компаниялар өсөн технологияны эстә үҫтергәнгә ҡарағанда стартаптарҙы һатып алыу күпкә отҡорораҡ. Һеҙ күберәк түләйһегеҙ, ләкин хәүеф аҙыраҡ, ә эре компаниялар тап хәүефтән ҡаса. Был технологияны эшләүсе егеттәрҙе нығыраҡ яуаплы итә, сөнки улар еңеүсе әйбер яһағанда ғына аҡса ала. Һөҙөмтәлә һеҙ ҙур компанияларҙың бюрократик мөхитендә түгел, ә стартаптарҙың яңылыҡтарға ынтылған атмосфераһында булдырылған яҡшыраҡ һәм тиҙерәк төҙөлгән технологияға эйә булаһығыҙ.
Беҙҙең стартап, Viaweb, һатыу өсөн төҙөлгәйне. Беҙ башынан уҡ инвесторҙар менән был турала асыҡ һөйләштек. Һәм беҙ ҙурыраҡ компанияға еңел генә инеп китә алған нәмә яһау өсөн тырыштыҡ. Был — киләсәктең моделе.
9. Калифорния
Күбек Калифорния феномены ине. Мин 1998 йылда Кремний үҙәненә килеп ингәс, үҙемде 1900 йылда Америкаға килеп төшкән Көнсығыш Европа иммигранты һымаҡ тойҙом. Һәр кем шул тиклем көр күңелле, сәләмәт һәм бай ине. Был яңы һәм яҡшыртылған донъя кеүек күренде.
Бәләкәй күренештәрҙе арттырып күрһәтергә гел әҙер торған матбуғат хәҙер Кремний үҙәне өрәктәр ҡалаһына әйләнгән тигән тәьҫорат тыуҙыра. Бер ҙә улай түгел. Мин аэропорттан 101-се трасса буйлап барғанда, эргәмдә гигант трансформатор торған кеүек, энергия геүләүен һаман тоям. Күсемһеҙ милек һаман да илдең теләһә ҡайһы еренә ҡарағанда ҡыйбатыраҡ. Кешеләр һаман да сәләмәт күренә, ә һауа торошо һаман да иҫ киткес. Киләсәк — шунда. (Мин «шунда» тием, сөнки Yahoo-нан һуң кире Көнсығыш ярға күстем. Был аҡыллы аҙым булдымы икән тип әле лә уйланам.)
Бей төбәген (Bay Area) өҫтөн иткән нәмә — кешеләрҙең ҡарашы. Бостонға өйгә ҡайтҡас мин быны һиҙәм. Аэропорт терминалынан сығыу менән мин күргән беренсе нәмә — такси сиратын ҡарап торған һимеҙ, сырайһыҙ ир. Мин үҙемде дорфалыҡҡа әҙерләйем: онотма, һин хәҙер кире Көнсығыш ярҙа.
Атмосфера бер ҡаланан икенсеһенә үҙгәрә, ә стартаптар кеүек наҙыҡ организмдар бындай айырмаларға үтә һиҙгер. Әгәр либерал һүҙенең яңы эвфемизмы булараҡ тартып алынмаған булһа, Бей төбәгендәге мөхитте тасуирлау өсөн иң тура килгән һүҙ «прогрессив» булыр ине. Унда кешеләр киләсәкте төҙөргә тырыша. Бостонда MIT һәм Harvard бар, ләкин унда шулай уҡ күптән түгел Демократик Милли Конвенцияны йолом өсөн тотҡан полиция кеүек уҫал, профсоюзға берләшкән хеҙмәткәрҙәр күп, һәм үҙҙәрен Тёрстон Хауэлл һымаҡ тоторға тырышҡан бик күп кеше бар. Бер үк иҫкергән тәңкәнең ике яғы.
Кремний үҙәне сираттағы Париж йәки Лондон булмаҫҡа мөмкин, ләкин ул кәм тигәндә сираттағы Чикаго. Киләһе илле йылда яңы байлыҡ тап шунан сығасаҡ.
10. Етештереүсәнлек
Күбек ваҡытында оптимистик аналитиктар, технологиялар етештереүсәнлекте ҡырҡа арттырасаҡ, тип юғары хаҡ һәм табыш нисбәтен аҡлай торғайны. Айырым компаниялар мәсьәләһендә улар яңылышты, ләкин төп принципта шул тиклем дә яңылышманылар. Минеңсә, алдағы быуатта беҙ күрәсәк иң ҙур йүнәлештәрҙең береһе — етештереүсәнлектең ғәйәт ҙур артыуы.
Дөрөҫөрәге, етештереүсәнлектең үҙгәреүсәнлегендә (дисперсияһында) ҙур үҫеш. Технология — ул рычаг. Ул ҡушмай; ул ҡабатлай. Әгәр етештереүсәнлектең хәҙерге диапазоны 0-дән 100-гә тиклем булһа, 10 тапҡырлыҡ ҡабатлатыусы индереү диапазонды 0-дән 1000-гә тиклем арттыра.
Бының бер һөҙөмтәһе — киләсәк компаниялары ғәжәпләнерлек дәрәжәлә бәләкәй булыуы ихтимал. Мин ҡайһы саҡта хеҙмәткәрҙәр һаны ундан артмаған килеш компанияны (табыш буйынса) ни тиклем ҙур итеп үҫтереп булыуы тураһында хыялланам. Әгәр продуктты эшләүҙән башҡа барыһын да аутсорсингҡа бирһәгеҙ, нимә булыр ине? Был экспериментты үткәреп ҡараһағыҙ, ни тиклем ары китеп булыуына үҙегеҙ ҙә ғәжәпләнерһегеҙ, тип уйлайым. Фред Брукс билдәләгәнсә, бәләкәй төркөмдәр төптән етештереүсәнлерәк, сөнки төркөм эсендәге ышҡылыу уның ҙурлығының квадратына ярашлы арта.
Күптән түгел генә эре компанияға етәкселек итеү тотош бер эшселәр армияһы менән идара итеүҙе аңлата ине. Компанияла нисә хеҙмәткәр булырға тейешлеге тураһындағы беҙҙең ҡағиҙәләребеҙгә әле лә иҫке ғәҙәттәр йоғонто яһай. Стартаптар ирекһеҙҙән бәләкәй, сөнки улар күп кеше яллай алмай. Ләкин килемдәр артҡан һайын компанияларҙың билдәрен бушатыуы — ҙур хата, тип уйлайым. Һорау өҫтәмә эш хаҡтарын түләй алыу-алмауығыҙҙа түгел. Компанияны ҙурайтыуҙан килеп сыҡҡан етештереүсәнлек юғалтыуын үҙегеҙгә рөхсәт итә алаһығыҙмы?
Технологик рычагтың киләсәге, әлбиттә, эшһеҙлек ҡурҡыуын уятасаҡ. Кешеләрҙең быға һаман борсолоуына мин ғәжәпләнәм. Эш урындарын үлтерә тип һаналған инновациялар быуаттары үткәндән һуң да, эш урындары һаны уны теләгән кешеләр һанының ун проценты сиктәрендә тирбәлә. Был осраҡлыҡ була алмай. Ниндәйҙер тигеҙләүсе механизм булырға тейеш.
Яңылыҡ нимәлә
Был йүнәлештәрҙе күҙҙән үткәргәндә, ниндәй ҙә булһа дөйөм тема бармы? Бар кеүек: алдағы быуатта яҡшы идеялар ҙурыраҡ роль уйнайсаҡ. Яҡшы идеялары булған 26 йәшлектәрҙең абруйлы таныштары булған 50 йәшлектәрҙән өҫтөнлөгө арта барасаҡ. Яҡшы эш эшләү матур күренеүҙән — йәки компаниялар өсөн шул уҡ нәмә булған рекламанан — мөһимерәк буласаҡ. Кешеләр үҙҙәре тыуҙырған ҡиммәткә күберәк ярашлы рәүештә баһаланасаҡ.
Әгәр шулай булһа, был ысынлап та яҡшы хәбәр. Яҡшы идеялар ахыр сиктә һәр ваҡыт еңеп сыға. Ҡыйынлығы шунда: быға бик оҙаҡ ваҡыт кәрәк булыуы мөмкин. Сағыштырмалыҡ теорияһы ҡабул ителһен өсөн тиҫтәләрсә йылдар кәрәк булды, ә үҙәктән планлаштырыуҙың эшләмәүен иҫбатлау өсөн быуаттың ҙур өлөшө китте. Шуға күрә яҡшы идеяларҙың еңеү тиҙлегенең хатта ҙур булмаған үҫеше лә мөһим үҙгәреш булыр ине — бәлки, «яңы иҡтисад» тигән исемде аҡларлыҡ кимәлдә ҙур үҙгәреш.
Иҫкәрмәләр
[1] Ысынында быны хәҙер ҙә әйтеү ауыр. Джереми Сигел билдәләгәнсә, әгәр акцияның ҡиммәте уның киләсәктәге табышы икән, был табыштың ниндәй булыуын күрмәйенсә, уның хаҡы арттырып баһаланғанмы-юҡмы икәнен әйтә алмайһығыҙ. 1999 йылда ҡайһы бер билдәле Интернет-акцияларҙың хаҡы арттырып баһаланғаны бәхәсһеҙ булһа ла, мәҫәлән, Nasdaq индексы тураһында быны теүәл әйтеүе һаман да ҡыйын.
Сигел, Джереми Дж. «Активтар хаҡы күбеге нимә ул? Оператив билдәләмә.» European Financial Management, 9:1, 2003.
[2] Ҡулланыусылар һаны Google сайтында килтерелгән 2003 йылдың июнендәге Nielsen тикшеренеүенән алынған. (Яңыраҡ мәғлүмәттәре барҙыр тип уйларһың.) Килем баһаһы уларҙың IPO документтарында күрһәтелгәнсә, 2004 йылдың беренсе яртыһындағы 1,35 миллиард доллар килемгә нигеҙләнгән.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Крис Андерсонға, Тревор Блэквеллға, Сара Харлинға, Джессика Ливингстонға һәм Роберт Моррисҡа рәхмәт.