(Бу эссе ICFP 2004 конференциясендәге чакырылган чыгышка нигезләнгән.)
Мин Интернет Куыгын алгы рәттән күзәттем, чөнки 1998 һәм 1999 елларда Yahoo компаниясендә эшләдем. Бервакыт, акцияләр 200 доллар тирәсендә сатылганда, мин утырып, аларның бәясе чынлыкта ничә булырга тиешлеген исәпләп чыгардым. 12 доллар килеп чыкты. Мин күрше бүлмәгә чыгып, дустым Треворга әйттем. «Унике?!» — диде ул. Ачуланган кыяфәт чыгарырга тырышты, ләкин бик барып чыкмады. Ул да минем кебек үк бәяләүнең акылдан язганлык икәнен белә иде.
Yahoo аерым очрак иде. Бездә бәя белән керем чагыштырмасы (P/E) гына ялган түгел иде. Керемнәребезнең яртысы да шундый иде. Әлбәттә, Enron ысулы белән түгел. Финанс бүлегендәгеләр хисапларны бик төгәл бирә төсле иде. Керемнәребезнең ялганлыгы шунда иде: Yahoo, асылда, Понци схемасының үзәгендә тора иде. Инвесторлар Yahoo'ның керемнәрен күреп: менә Интернет-компанияләрнең акча эшли алуының дәлиле, дип уйлый иде. Һәм алар киләсе Yahoo булырга вәгъдә иткән яңа стартапларга акча салдылар. Ә бу стартаплар акча алу белән нәрсә эшләделәр? Үз брендын таныту өчен Yahoo'да миллионнарча долларга реклама сатып алдылар. Нәтиҗә: бу кварталда берәр стартапка кертелгән инвестиция киләсе кварталда Yahoo кереме булып чагыла — һәм стартапларга инвестицияләрнең яңа раундын кузгата.
Понци схемасындагы кебек, бу системаның кереме булып күренгән нәрсә чынлыкта аңа яңа кертелгән инвестицияләр генә иде. Моны Понци схемасыннан аерып торган нәрсә — моның махсус эшләнмәвендә иде. Тәмам шулай булгандыр дип уйлыйм. Венчур капиталы бизнесы бик бер-беренә береккән, һәм бу хәлне булдырмасалар да, ни барганын аңлап, аннан файдаланып калырдай кешеләр, һичшиксез, бар иде.
Бер елдан соң уен тәмамланды. 2000 елның гыйнварыннан башлап Yahoo акцияләренең бәясе түбән оча башлады һәм ахыр чиктә үз бәясенең 95%ын югалтты.
Шунысы кызык: базар капитализациясеннән бөтен артык «май» сыпырып ташлангач та, Yahoo һаман бик күп тора иде. Хәтта 2001 елның март һәм апрелендәге «айныганнан соңгы» бәяләүләр белән дә, Yahoo кешеләре нибары алты ел эчендә якынча 8 миллиард долларлык компания төзи алган булып чыкты.
Хакыйкать шунда: Куык чорында «яңа икътисад» турында ишеткән бөтен сафсатага карамастан, аның нигезендә дөреслек бөртеге бар иде. Чыннан да зур куык барлыкка килсен өчен шул кирәк тә: хәтта акыллы кешеләр дә аңа алдансын өчен, үзәктә ниндидер ныклы нигез булырга тиеш. (Исаак Ньютон да, Джонатан Свифт та 1720 елгы Көньяк диңгезләр куыгында акчаларын югалтканнар.)
Хәзер исә маятник икенче якка тайпылды. Хәзер Куык вакытында модага кергән һәрнәрсә автомат рәвештә модадан чыккан дип санала. Ләкин бу хата — 1999 елда барысы сөйләгән сүзләргә ышануга караганда да зуррак хата. Озак вакытлы перспективада Куыкның нәрсәне дөрес аңлавы, нәрсәне ялгыш аңлавына караганда мөһимрәк булачак.
1. Ваклап сату венчур капиталы
Куык чорының артыклыкларыннан соң, хәзер компанияләрне керемнәре булганчы ук халыкка ачу (IPO үткәрү) шикле дип исәпләнә. Ләкин бу фикердә үз-үзеннән начар бернәрсә дә юк. Компанияне иртә этапта халыкка ачу — бу бары тик ваклап сату венчур капиталы (retail VC) гына: финанслауның соңгы раунды өчен венчур фондларына барасы урында, сез ачык базарларга чыгасыз.
Куык ахырына керемсез көйгә биржага чыккан компанияләрне «концепция акцияләре» дип көлкегә калдыра башладылар, аларга акча салу гүя табигый төстә тилелек булган кебек. Әмма концепцияләргә акча салу тилелек түгел; венчур инвесторлары нәкъ менә шуны эшли, һәм аларның иң яхшылары һич тә тиле түгел.
Әле кереме булмаган компаниянең акциясе нәрсәгәдер тора. Базарга мондый компанияләрне бәяләргә өйрәнү өчен күпмедер вакыт кирәк булыр, нәкъ 20 гасыр башында гади акцияләрне бәяләргә өйрәнергә туры килгән кебек. Ләкин базарлар мондый мәсьәләләрне яхшы чишә. Ахыр чиктә базар бу эшне хәзерге венчур инвесторларына караганда да яхшырак башкарса, мин һич гаҗәпләнмәс идем.
Иртә IPO һәр компания өчен үк дөрес план булмас. Һәм ул, әлбәттә, комачауларга да мөмкин — җитәкчеләрнең игътибарын читкә юнәлтеп яки тәүге хезмәткәрләрне кинәт баетып. Әмма базар стартапларны бәяләргә өйрәнгән кебек үк, стартаплар да халыкка чыгу зыянын ничек киметергә икәнен өйрәнерләр.
2. Интернет
Интернет — чыннан да зур күренеш. Хәтта акыллы кешеләрнең дә Куыкка алдануының бер сәбәбе шул иде. Аның гаять зур йогынты ясаячагы ачык иде. Nasdaq компанияләренең кыйммәтен ике ел эчендә өч тапкырга арттырырлык дәрәҗәдә зурмы? Юк, ахыр чиктә алай булмавы ачыкланды. Әмма ул вакытта моны төгәл әйтүе кыен иде. [1]
Миссури (Миссисипи) һәм Көньяк диңгезләр куыклары вакытында да шундый ук хәл булган иде. Аларны кузгаткан нәрсә оешкан дәүләт финансларының уйлап табылуы булды (Көньяк диңгезләр компаниясе, үз исеменә карамастан, чынлыкта Англия Банкының көндәше иде). Һәм бу, озак перспективада, чыннан да гаять мөһим булып чыкты.
Мөһим трендны тану аннан ничек акча эшләргә икәнен табуга караганда җиңелрәк булып чыга. Инвесторларның һәрвакыт җибәрә торган хатасы — трендны артык туры мәгънәдә кабул итү. Интернет иң төп яңа нәрсә булгач, инвесторлар компания никадәр ныграк «интернетлы» булса, шулкадәр яхшырак дип уйлады. Моннан Pets.Com кебек пародияләр килеп чыкты.
Чынлыкта зур трендлардан табыла торган акчаның күпчелеге турыдан-туры түгел, читтән эшләнә. Төрле тимер юллар бумы вакытында иң күп акчаны тимер юллар үзләре түгел, ә ике яктагы компанияләр эшләде: мәсәлән, рельслар ясаган Карнеги металлургия заводлары яки Европага чыгару өчен нефтьне Көнчыгыш яр буена тимер юллар аша ташыган Standard Oil.
Минемчә, Интернет зур үзгәрешләр китерәчәк, һәм без бүгенгәчә күргәннәр алда көткәннәр белән чагыштырганда берни түгел. Әмма җиңүчеләрнең күбесе бары тик кыек рәвештә генә Интернет-компанияләр булачак; һәр Google өчен унлап JetBlue булачак.
3. Сайлау мөмкинлекләре
Нигә Интернет шундый зур нәтиҗәләр китерәчәк? Гомуми дәлил шунда: яңа элемтә чаралары һәрвакыт шулай итә. Алар бик сирәк барлыкка килә (индустриаль дәвергә кадәр бары сөйләм, язу һәм китап басу гына бар иде), ләкин алар чыккан саен зур дулкын куптаралар.
Аерым дәлил, яисә шуларның берсе — Интернет безгә күбрәк сайлау мөмкинлеге бирә. «Иске» икътисадта кешеләргә мәгълүмат җиткерүнең кыйммәт булуы аларның сайлау мөмкинлекләре бик тар булуын аңлата иде. Кулланучыларга барып тоташкан тар, кыйммәтле торба үзенә бик туры исем алган иде: «канал». Каналны контрольдә тотсаң, аларга үзең теләгәнне үз шартларың белән бирә ала идең. Һәм бу принциптан зур корпорацияләр генә бәйле түгел иде. Шулай ук үз ысуллары белән профсоюзлар, традицион яңалыклар медиасы һәм сәнгать вә әдәбият элиталары да бәйле иде. Җиңү яхшы эшләүдән түгел, ә ниндидер тар җирне (bottleneck) контрольдә тотудан тора иде.
Моның үзгәрә башлавына билгеләр бар. Google'ның аена 82 миллионнан артык уникаль кулланучысы һәм якынча өч миллиард доллар еллык кереме бар. [2] Шулай да сезнең берәр кайчан Google рекламасын күргәнегез бармы? Монда ниндидер яңа нәрсә бара.
Дөрес, Google — бик аерым очрак. Кешеләргә яңа эзләү системасына күчү бик җиңел. Яңасын сынап карау бернинди көч һәм акча таләп итми, һәм аның нәтиҗәләре яхшыракмы-юкмы икәнен күрү ансат. Шуңа күрә Google үзенә реклама ясарга мәҗбүр түгел. Аларныкы кебек бизнеста иң яхшысы булу җитә.
Интернетның кызык ягы шунда: ул барысын да шул юнәлешкә таба күчерә. Әгәр иң яхшы әйберләрне ясап җиңәргә теләсәң, иң авыр өлеше — башлангыч чор. Ахыр чиктә барысы да тел кармагы аша синең иң яхшы икәнеңне беләчәк, әмма шул вакытка кадәр ничек яшәп калырга? Һәм нәкъ менә шушы хәлиткеч чорда Интернет иң зур нәтиҗә бирә. Беренчедән, Интернет һәркемгә сине бөтенләй диярлек бушлай табарга мөмкинлек бирә. Икенчедән, ул тел кармагы аша абруйның таралу тизлеген гаять зур арттыра. Бергәләп бу шуны аңлата: күп тармакларда төп кагыйдә: «Яса, һәм алар килер» булачак. Шәп әйбер яса һәм аны челтәргә куй. Бу узган гасырдагы җиңү рецептыннан зур үзгәреш.
4. Яшьлек
Матбугатны Интернет Куыгының иң кызыктырган ягы стартап нигезләүчеләренең кайберләренең яшьлеге булды. Бу да дәвам итәчәк тренд. 26 яшьлекләр арасында стандарт тайпылыш гаять зур. Аларның кайберләре бары башлангыч дәрәҗәдәге эшләр өчен генә яраклы, ләкин башкалары, әгәр кәгазь эшләрен алып баручы берәр кеше тапсалар, дөнья белән идарә итәргә әзер.
26 яшьлек кеше кешеләр белән идарә итүдә яки SEC (Кыйммәтле кәгазьләр буенча комиссия) белән мөнәсәбәттә бик оста булмаска мөмкин. Болар тәҗрибә таләп итә. Ләкин алар шулай ук икенче дәрәҗә ярдәмчегә тапшырып була торган гади нәрсәләр. Генераль директордагы (CEO) иң мөһим сыйфат — аның компаниянең киләчәген ничек күрүе. Алар алга таба нәрсә төзерләр? Һәм бу өлкәдә теләсә кем белән ярыша алырлык 26 яшьлекләр бар.
1970 елда компания президенты ким дигәндә иллеләрдәге кешене аңлата иде. Әгәр аның кул астында техник белгечләр эшләсә, аларга чабыш атлары каралтысына караган кебек карыйлар иде: кадерле, ләкин хакимиятсез. Әмма технологиянең мөһимлеге үскән саен, «нөрд»ларның (nerds) хакимияте дә моны чагылдырып үсте. Хәзер генераль директорга техник сораулар буенча киңәшләшергә берәр акыллы кеше булу гына җитми. Барган саен ул үзе шул кеше булырга тиеш.
Гадәттәгечә, бизнес иске формаларга ябышып ятты. Венчур инвесторлары һаман да CEO итеп абруйлы күренгән «сөйләүче баш»ны куярга тели төсле. Ләкин компаниягә нигез салучылар барган саен реаль көчкә әйләнә бара, ә венчур инвесторлары утырткан чал чәчле кеше генералдан бигрәк музыкаль төркемнең менеджерына охшый бара.
5. Рәсми булмау (неформальлек)
Нью-Йоркта Куык драматик нәтиҗәләргә китерде: костюмнар модадан чыкты. Алар кешене картайтып күрсәтә иде. Шуңа күрә 1998 елда абруйлы Нью-Йорк түрәләре кинәт, Санта-Клара егетләре кебек үк, якасы ачык күлмәкләр, хаки ыштаннар һәм чыбык кысалы овал күзлекләр кия башладылар.
Кием сәнәгатенең паникалы реакциясе аркасында маятник бераз артка кайтты. Ләкин мин барыбер якасы ачык күлмәкләргә өмет баглыйм. Һәм бу беренче карашка тоелган кебек җиңел-җилпе сорау түгел. Кием бик мөһим, моны барлык нөрдлар сизә, гәрчә моны аңлы рәвештә аңламаска да мөмкиннәр.
Әгәр сез нөрд икәнсез, киемнең ни дәрәҗәдә мөһим икәнен шуннан аңлый аласыз: эшкә костюм һәм галстук киеп килүне таләп иткән компаниягә мөнәсәбәтегез нинди булыр иде дип үзегездән сорагыз. Бу уй бик ямьсез яңгырый, шулай бит? Чынлыкта, мондый кием киюнең гади уңайсызлыгы белән чагыштырганда, коточкыч дәрәҗәдә ямьсез. Программалаучыларны костюм кияргә мәҗбүр иткән компаниянең эчендә бик тирән бер ялгышлык булыр иде.
Һәм бу ялгышлык шунда булыр иде: кешенең үзен ничек күрсәтүе аның идеяләренең сыйфатына караганда мөһимрәк булып чыга. Рәсмилекнең проблемасы нәкъ менә шунда. Ясанып киенү үзе начар түгел. Проблема аның нинди кабул итүче рецепторга бәйләнүендә: ясанып киенү котылгысыз рәвештә яхшы идеяләрне алыштыручыга әйләнә. Техник яктан берни аңламаган эшмәкәрләрне юкка гына «костюмнар» дип атамыйлар.
Нөрдлар очраклы рәвештә генә иркен киенмиләр. Алар моны артык даими эшли. Аңлы рәвештәме, юкмы, алар ахмаклыкка каршы профилактик чара буларак иркен киенәләр.
6. Нөрдлар
Кием — рәсмилеккә каршы көрәшнең иң күренеп торган мәйданы гына. Нөрдлар һәртөрле рәсмилектән качарга омтыла. Мәсәлән, аларны кешенең вазифасы яки хакимиятнең бүтән билгеләре һич тә сокландырмый.
Дөресен генә әйткәндә, бу нөрдның билгеләмәсе диярлек. Күптән түгел мин Голливудтан берәү белән сөйләштем, ул нөрдлар турында тамаша ясарга җыена иде. Нөрдның нәрсә икәнен аңлатсам файдалы булыр дип уйладым. Менә нәрсә уйлап чыгардым: үз-үзен маркетинглауга бернинди көч куймый торган кеше.
Башкача әйткәндә, нөрд — ул төп асылга игътибар итүче кеше. Алайса, нөрдлар белән технология арасында нинди бәйләнеш бар? Тәбигать-ананы алдап булмый дигән нәрсәдә. Техник мәсьәләләрдә дөрес җаваплар табарга кирәк. Әгәр программагыз космик аппаратның траекториясен ялгыш исәпләсә, сез үз кодыгызны патриотик яки авангард дип, яисә техник булмаган өлкәләрдә кулланыла торган башка сылтаулар белән котыла алмыйсыз.
Һәм технология икътисадта мөһимрәк була барган саен, нөрд культурасы да аның белән бергә күтәрелә. Мин бала чактагыга караганда нөрдлар хәзер инде күпкә шәп («крутой»). 1980 еллар уртасында мин колледжда укыганда, «нөрд» сүзе һаман да мыскыллау иде. Компьютер фәннәрен төп белгечлек итеп сайлаган кешеләр, гадәттә, моны яшерергә тырыша иде. Хәзер исә хатын-кызлар миннән нөрдлар белән кайда танышып була дип сорыйлар. (Иң беренче башка килгән җавап — «Usenix», ләкин бу янгын сүндерү торбасыннан су эчәргә тырышу кебек булыр иде.)
Мин нөрд культурасының ни өчен күбрәк кабул ителүе турында бернинди иллюзияләр тотмыйм. Кешеләр эчтәлекнең маркетингтан мөһимрәк булуын аңлаганга түгел. Нөрдларның баюы аркасында. Ләкин бу үзгәрмәячәк.
7. Опционнар
Нөрдларны баеткан нәрсә, гадәттә, акция опционнары. Хәзер компанияләрнең опционнар бирүен кыенлаштырырга омтылышлар бар. Бухгалтерия ягыннан ниндидер реаль явыз кулланулар булса, әлбәттә, аларны төзәтегез. Ләкин алтын йомырка салучы тавыкны суймагыз. Капиталында өлешкә (equity) ия булу — техник инновацияләрне алга этәрүче ягулык ул.
Опционнар яхшы фикер, чөнки (а) алар гадел, һәм (б) алар эшли. Компаниягә эшкә кергән кеше (өмет ителә ки) аның кыйммәтен арттыра, һәм аңа шул кыйммәттән өлеш бирү гадел генә. Һәм саф гамәли чара буларак, опционнары булганда кешеләр бик күпкә тырышыбрак эшли. Мин моны үз күзләрем белән күрдем.
Куык чорында берничә аяк астындагы караклар үзләренә опционнар биреп компанияләрен таладылар дигән факт опционнар начар идея дигәнне аңлатмый. Тимер юллар бумы вакытында кайбер җитәкчеләр «су кушылган» акцияләрне сатып баедылар — чыгарылган дип игълан ителгәннән күбрәк акция тараттылар. Ләкин бу гади акцияләрне начар нәрсә итми. Караклар бары тик кулда булган теләсә кайсы чараны кулланалар гына.
Опционнарда берәр проблема булса, ул аларның нәкъ дөрес булмаган нәрсәне бүләкләвендә. Һич гаҗәп түгел, кешеләр акча түләнгән нәрсәне эшли. Сәгатьләп түләсәгез, күп сәгать эшләячәкләр. Эш күләменә карап түләсәгез, алар күп эш башкарачак (ләкин эшне сез ничек билгеләгән булсагыз, шулай гына). Әгәр сез аларга акция бәясен күтәргән өчен түләсәгез (опционнарның мәгънәсе шул), алар акция бәясен күтәрәчәк.
Ләкин сез теләгән нәрсә бу гына түгел. Сез компаниянең базар капитализациясен түгел, ә аның реаль кыйммәтен арттыруны телисез. Вакыт узу белән бу икесе котылгысыз рәвештә очраша, ләкин һәрвакыт опционнар хокукы ачылганчы (vesting) өлгерми. Димәк, опционнар хезмәткәрләрне, хәтта аңсыз рәвештә булса да, «күпертеп ташларга» («pump and dump») котырта — компанияне кыйммәтле булып күрсәтә торган эшләр эшләргә этәрә. Yahoo'да эшләгәндә, «бу яхшы фикерме?» дип уйлыйсы урында, «бу инвесторларга ничек ишетелер?» дип уйламыйча булдыра алмаганымны сиземләдем.
Шуңа күрә бәлки стандарт опцион килешүен бераз үзгәртергә кирәктер. Бәлки опционнарны турыдан-туры керемгә бәйләнгән нәрсә белән алыштырырга кирәктер. Әле барысы да башлангыч чорда гына.
8. Стартаплар
Опционнарны кыйммәтле иткән нәрсә — аларның күбесенчә стартаплар акцияләренә бирелгән опцион булуы иде. Стартаплар, әлбәттә, Куык уйлап тапкан нәрсә түгел иде, ләкин нәкъ Куык чорында алар моңарчы күрелмәгән дәрәҗәдә күренекле булды.
Куык чорында күпчелек кеше беренче тапкыр белгән нәрсәләрнең берсе — сату нияте белән төзелгән стартап булды. Башта стартап зур компаниягә әйләнергә өметләнгән кечкенә компанияне аңлата иде. Ләкин стартаплар барган саен заказсыз, үз куркынычы белән технология үстерү коралына (on spec) әйләнә баралар.
«Хакерлар һәм рәссамнар» китабында язганымча, хезмәткәрләр үзләре тудырган байлыкка пропорциональ түләнгәндә иң нәтиҗәле эшли кебек. Ә стартапның өстенлеге — дөресен генә әйткәндә, аның барлыкка килүенең төп сәбәбе (raison d'etre) диярлек — ул башкача табып булмый торган нәрсәне бирә: моны үлчәү ысулы.
Күп тармакларда компанияләр өчен технологияне үзләрендә эшләүгә караганда стартапларны сатып алу күпкә мәгънәлерәк. Сез күбрәк түлисез, ләкин куркыныч азрак, ә куркыныч — зур компанияләр теләмәгән нәрсә. Бу технологияне эшләүче кешеләрнең җаваплылыгын арттыра, чөнки җиңүче әйбер ясасалар гына акча алалар. Һәм сез тизрәк ясалган яхшырак технологиягә ия буласыз, чөнки әйберләр зур компанияләрнең бюрократик мохитендә түгел, ә стартапларның инновацион мохитендә туа.
Безнең стартап, Viaweb, сату өчен төзелгән иде. Без баштан ук инвесторлар белән бу турыда ачык сөйләштек. Һәм без зуррак компаниягә җиңел кереп урнаша алырлык нәрсә ясарга тырыштык. Бу — киләчәкнең моделе.
9. Калифорния
Куык — Калифорния феномены иде. 1998 елда Кремний үзәненә килеп төшкәч, үземне 1900 елда Америкага аяк баскан Көнчыгыш Европа иммигранты кебек хис иттем. Барысы да шулкадәр күңелле, сәламәт һәм бай иде. Бу яңа һәм яхшыртылган дөнья кебек күренде.
Кечкенә трендларны да кабартырга яраткан матбугат хәзер Кремний үзәнен өрәк-шәһәр кебек итеп күрсәтә. Бөтенләй алай түгел. Мин аэропорттан 101 нче юл буйлап барганда, үземне янәшәдә зур трансформатор торган кебек энергия дулкынын сизәм. Күчемсез милек һаман да илдәге теләсә кайсы җиргә караганда кыйммәтрәк. Кешеләр һаман да сәламәт күренә, һәм һава торышы һаман да искиткеч. Киләчәк шунда. (Мин «шунда» дим, чөнки Yahoo'дан соң Көнчыгыш ярга кире күчтем. Бу акыллы фикер булдымы икән дип һаман шикләнәм.)
Бей-Эрианы (Сан-Франциско култыгы төбәген) өстен иткән нәрсә — андагы кешеләрнең карашы. Мин моны Бостонга өйгә кайткач сизәм. Аэропорт терминалыннан чыкканда беренче күргән нәрсәм — такси чиратын карап торучы симез, чырайсыз ир-ат. Мин үземне тупаслыкка әзерлим: онытма, син хәзер янә Көнчыгыш ярда.
Мохит шәһәрдән шәһәргә нык аерыла, һәм стартап кебек нәфис организмнар мондый аермаларга гаять сизгер. Әгәр ул «либерал» сүзенең яңа эвфемизмы буларак үзләштерелмәгән булса, Бей-Эриадагы мохитне тасвирлау өчен иң кулай сүз «прогрессив» булыр иде. Андагы кешеләр киләчәкне корырга тырышалар. Бостонда MIT һәм Harvard бар, ләкин анда шулай ук күптән түгел Демократик милли конвентны йолым акчасы өчен тоткан полиция кебек үҗәт, профсоюзлашкан хезмәткәрләр һәм Тёрстон Һауэллга охшарга тырышучы бик күп кеше бар. Бер үк искергән тәңкәнең ике ягы.
Кремний үзәне киләсе Париж яки Лондон булмаска да мөмкин, ләкин ул ким дигәндә киләсе Чикаго. Киләсе илле елда яңа байлык нәкъ менә шуннан чыгачак.
10. Җитештерүчәнлек
Куык чорында оптимист аналитиклар технологияләр җитештерүчәнлекне кискен арттырачак дип югары P/E чагыштырмаларын аклый иде. Алар конкрет компанияләр турында ялгыштылар, ләкин төп принцип турында алай ук ялгышмадылар. Минемчә, киләсе гасырда без күрәчәк иң зур трендларның берсе — җитештерүчәнлекнең гаять зур үсеше булачак.
Дөресрәге, җитештерүчәнлекнең вариациясенең гаять зур үсеше. Технология — ул рычаг. Ул кушмый; ул тапкырлый. Әгәр хәзерге җитештерүчәнлек диапазоны 0-дән 100-гә кадәр булса, 10 тапкырлаучысын өстәү диапазонны 0-дән 1000-гә кадәр киңәйтә.
Моның бер нәтиҗәсе шунда: киләчәк компанияләре гаҗәп дәрәҗәдә кечкенә булырга мөмкин. Мин кайвакыт компанияне уннан артык кеше алмыйча гына (керем буенча) никадәр үстереп булуы турында хыялланам. Әгәр продукт үстерүдән башка бөтен нәрсәне аутсорсингка бирсәгез, нәрсә булыр иде? Әгәр бу экспериментны сынап карасагыз, никадәр ерак китә алуыгызга үзегез дә шаккатарсыз дип уйлыйм. Фред Брукс билгеләп үткәнчә, кечкенә төркемнәр асылда нәтиҗәлерәк, чөнки төркем эчендәге сүрелү аның зурлыгының квадраты белән үсә.
Күптән түгел генә зур компания белән идарә итү эшчеләр армиясен җитәкләүне аңлата иде. Компаниядә ничә хезмәткәр булырга тиешлеге турындагы безнең стандартлар һаман да иске калыплар йогынтысында. Стартаплар чарасызлыктан кечкенә, чөнки күп кеше ялларга хәлләреннән килми. Ләкин керемнәр арткан саен компанияләрнең билбауларын бушатуы зур хата дип саныйм. Мәсьәлә сезнең өстәмә хезмәт хакларын түли алуыгызда түгел. Компанияне зурайтудан килә торган җитештерүчәнлек югалтуын күтәрә аласызмы?
Технологик рычаг перспективасы, әлбәттә, эшсезлек шәүләсен күтәрәчәк. Кешеләрнең моның турында һаман борчылуына гаҗәпләнәм. Эш урыннарын үтерә дип саналган гасырлар буе дәвам иткән яңалыклардан соң да, эш урыннары саны аны теләүчеләр саныннан ун процент кысаларында кала бирә. Бу очраклы хәл була алмый. Ниндидер тигезләү механизмы булырга тиеш.
Нәрсә яңа
Бу трендларга күз салганда, нинди дә булса гомуми тема бармы? Бар кебек: киләчәк гасырда яхшы идеяләр күбрәк әһәмияткә ия булачак. Яхшы идеяләре булган 26 яшьлекләрнең зур элемтәләре булган 50 яшьлекләргә караганда өстенлеге артачак. Яхшы эшләү ясанып киенүгә — яки рекламага караганда мөһимрәк булачак, бу компанияләр өчен бер үк нәрсә. Кешеләр үзләре тудырган кыйммәткә карап бераз гаделрәк бүләкләнәчәкләр.
Әгәр шулай булса, бу чыннан да яхшы яңалык. Яхшы идеяләр һәрвакыт ахыр чиктә җиңә. Проблема шунда: бу бик озак вакыт алырга мөмкин. Чагыштырмалылык теориясенең кабул ителүе өчен дистәләгән еллар кирәк булды, ә планлы икътисадның эшләмәвен раслау өчен гасырның зур өлеше китте. Шуңа күрә яхшы идеяләрнең җиңү тизлегенең хәтта аз гына артуы да гаять зур үзгәреш булыр иде — бәлки, «яңа икътисад» кебек исемне акларлык дәрәҗәдә зур.
Искәрмәләр
[1] Чынлыкта моны хәзер дә әйтү кыен. Джереми Сигел билгеләп үткәнчә, әгәр акциянең кыйммәте аның киләчәктәге керемнәре икән, аның керемнәренең нинди булуын күрмичә торып, аның артык бәяләнгән булуын әйтеп булмый. 1999 елда кайбер билгеле Интернет-акцияләр, һичшиксез, артык бәяләнгән булса да, мәсәлән, Nasdaq индексының артык бәяләнгән булуын бүген дә төгәл әйтү кыен.
Siegel, Jeremy J. "What Is an Asset Price Bubble? An Operational Definition." European Financial Management, 9:1, 2003.
[2] Кулланучылар саны Google сайтында китерелгән 2003 елның июнендәге Nielsen тикшеренүеннән алынган. (Яңарак нәрсәләре булыр иде дип уйларсың.) Керем фаразы аларның IPO гаризасында хәбәр ителгәнчә, 2004 елның беренче яртыеллыгындагы 1,35 миллиард доллар керемгә нигезләнгән.
Бу язманың караламаларын укыганнары өчен Крис Андерсонга, Тревор Блэквеллга, Сара Харлинга, Джессика Ливингстонга һәм Роберт Морриска рәхмәт белдерәм.