Оккам уҫтыраһы ике аңлатманың ябайырағын өҫтөн күрергә ҡуша. Мин уҡыусыларға был принципты иҫкә төшөрөүҙән башлайым, сөнки мин либералдәрҙе лә, консерваторҙарҙы ла рәнйетәсәк бер теория тәҡдим итмәксемен. Әммә Оккам уҫтыраһы, асылда, шул тигәнде аңлата: әгәр уның менән ризалашмаҫҡа теләһәгеҙ, һеҙгә ғәйәт ҙур бер тап килеүҙе аңлатырға тура киләсәк.
Теория: АҠШ президентын һайлауҙарҙа харизматигыраҡ кандидат еңә.
Сәйәсәт тураһында яҙған кешеләр, һул ҡарашлы булһынмы, уң ҡарашлымы, бер үк төрлө тайпылышҡа эйә: улар сәйәсәткә ныҡ етди ҡарай. Бер кандидат икенсеһен еңгәс, улар сәйәси аңлатмалар эҙләй. Ил һулға йәки уңға ауыша тиҙәр. Бындай ауышыу, әлбиттә, президент һайлауының һөҙөмтәһе булыуы ихтимал, шуға күрә уны сәбәп тип уйлау еңел.
Әммә мин үҙемдең беренсе Джордж Буш урынына ни өсөн Клинтонға тауыш биргәнем тураһында уйлаһам, был минең һулға ауышыуым арҡаһында түгел ине. Клинтон ябай ғына динамигыраҡ күренде. Ул был эште күберәк теләгән кеүек ине. Буш иһә ҡарт һәм арыған күренә ине. Күп кенә һайлаусылар өсөн дә хәл шулай булғандыр тип шикләнәм.
Клинтон бер ниндәй ҙә дөйөм милли һулға ауышыуҙы кәүҙәләндермәне. [1] Ул бары тик Джордж Бушҡа йәки (Хоҙай һаҡлаһын) Боб Доулға ҡарағанда күпкә харизматигыраҡ ине. 2000 йылда быны иҫбатлау өсөн беҙгә ғәмәлдә контролдә тотолған тәжрибә тап булды: Гор Клинтондың сәйәсәтенә эйә ине, әммә уның харизмаһына эйә түгел ине, һәм ул быға пропорциональ рәүештә зыян күрҙе. [2] 2004 йылда ла шул уҡ тарих. Керри Бушҡа ҡарағанда аҡыллыраҡ һәм фекерен асығыраҡ аңлата торған ине, әммә артыҡ ҡатып ҡалған кеше ине. Һәм Керри еңелде.
Артабан үткәнгә ҡараған һайын, мин шул уҡ законлылыҡты таптым. Белгестәр Картер Фордты Уотергейттан һуң ил республикандарға ышанмағанға күрә еңде, тип әйтте. Әммә шул уҡ ваҡытта Картер киң йылмайыуы һәм ябай халыҡсанлығы менән, ә Форд ҡыҙыҡһыҙ һәм етешһеҙ булыуы менән билдәле ине. Дүрт йылдан һуң белгестәр ил уңға ҡарай тайпылды тип белдерҙе. Әммә элекке актёр Рейган, үҙ сиратында, Картерҙан да харизматигыраҡ булып сыҡты (Картерҙың йылмайыуы дүрт йыллыҡ стреслы хакимлыҡтан һуң бер аҙ һүнгән ине). 1984 йылда Рейган менән Мондейл араһындағы харизма айырмаһы Клинтон менән Доул араһындағы кеүек ине, һәм һөҙөмтә лә шундай уҡ булды. Беренсе Джордж Буш 1988 йылда еңә алды (һуңыраҡ ул тарихтағы иң харизматик президенттарҙың береһенән еңеләсәк булһа ла), сөнки 1988 йылда уның дәғүәсеһе бөтөнләй харизмаһыҙ булыуы менән танылған Майкл Дукакис ине.
Был һайлауҙарҙы мин үҙем хәтерләйем, әммә күрәһең, шул уҡ хәл 1964 һәм 1972 йылдарҙа ла ҡабатланған. Быға ҡаршы килгән иң яңы миҫал булып 1968 йыл күренә, ул саҡта Никсон харизматигыраҡ булған Хьюберт Хамфриҙы еңгәйне. Әммә был һайлауҙы ентекләп тикшерһәгеҙ, ул харизма теорияһын кире ҡағыуға ҡарағанда, уны күберәк раҫлай. Джо Макгиннис үҙенең билдәле The Selling of the President 1968 китабында яҙғанса, Никсон үҙенең Хамфриға ҡарағанда харизмаһы аҙыраҡ булыуын белгән, шуға күрә телевидениела уның менән дебаттарҙа ҡатнашыуҙан ябай ғына баш тартҡан. Ул икәүһенең йәнәш күренеүенә юл ҡуя алмауын аңлаған.
Хәҙерге ваҡытта кандидат дебаттарҙан баш тартып ҡотола алмайҙыр. Ләкин 1968 йылда телевизион дебаттар йолаһы әле яңы ғына формалаша ине. Асылда, Никсон 1968 йылда еңде, сөнки һайлаусыларға ысын Никсонды күрергә бер ҡасан да мөмкинлек бирелмәне. Улар тик ентекләп яҙылған сценарийлы һайлау алды роликтарын ғына күрҙе.
Нисек кәйен булһа ла, иң яңы ысын ҡаршы миҫал, моғайын, 1960 йылдыр. Был һайлау ғәҙәттә телевидениеның көсөн күрһәткән миҫал итеп килтерелһә лә, күрәһең, Кеннеди Иллинойс һәм Техастағы партия машиналарының мутлашыуынан башка еңә алмаҫ ине. Әммә 1960 йылда телевидение әле яңы башлана ине; ғаиләләрҙең бары тик 87%-ында ғына телевизор бар ине. [3] Һис шикһеҙ, ТВ Кеннедиға ярҙам итте, шуға күрә тарихсылар был һайлауҙы һынылыш осоро тип дөрөҫ һанай. ТВ яңы төрҙәге кандидаттарҙы талап итте. Бынан ары бер ниндәй ҙә Калвин Кулидждар булмаясаҡ ине.
Харизма теорияһы шулай уҡ ни өсөн демократтарҙың президент һайлауҙарында еңелеүгә ынтылыуын да аңлата ала. Демократтар идеологияһының нигеҙе хөкүмәткә ышаныуҙан ғибәрәт кеүек. Бәлки, был ихлас, әммә ҡыҙыҡһыҙ кешеләрҙе йәлеп итә торғандыр. Был йәһәттән Дукакис, Гор һәм Керри шул тиклем оҡшаш ине, хатта уларҙы бер туғандар тип уйларға булыр ине. Демократтарҙың фильтры ваҡыты-ваҡыты менән, ниндәйҙер ғауға тыуҙырһа ла, берәй Клинтонды үткәреп ебәрә алғаны улар өсөн ҙур бәхет. [4]
Һайлауҙар фәҡәт көнүҙәк мәсьәләләр буйынса, хатта Вилли Хортон кеүек ялған һорауҙар нигеҙендә еңелә йә еңелә тип ышанғы килә. Шулай ҙа, әгәр был ысынлап та шулай булһа, беҙгә ғәжәйеп бер тап килеүҙе аңлатырға тура киләсәк. Телевидение киң таралғандан бирле үткән һәр президент һайлауында асыҡтан-асыҡ харизматигыраҡ күренгән кандидат еңеп сыҡты. Һайлаусыларҙың мәсьәләләр буйынса фекерҙәренең тотош 11 һайлау рәттән харизма менән тап килеүе ғәжәп түгелме ни?
Иртәнге анализдарында һулға йәки уңға боролоштар уйлап тапҡан сәйәси күҙәтеүселәр көн һайын фонд баҙарының осраҡлы тирбәлеүҙәре тураһында хәбәрҙәр яҙып ултырған финанс репортерҙарына оҡшаған. Көн бөтә, баҙар үҫеш йә төшөү менән ябыла, репортер ярашлы рәүештә яҡшы йәки яман хәбәр эҙләй һәм баҙарҙың Intel килеме тураһындағы яңылыҡ арҡаһында күтәрелеүе, йәки Яҡын Көнсығыштағы тотороҡһоҙлоҡ ҡурҡынысы арҡаһында төшөүе тураһында яҙа. Әгәр беҙ был репортерҙарға баҙарҙың ябылыуы тураһында ялған мәғлүмәт биреп, ә башҡа бөтә яңылыҡтарҙы үҙгәрешһеҙ ҡалдырһаҡ, тип фараз итәйек. Улар был ғәҙәттән тыш хәлде күреп ҡалыр һәм шул көндә булған ниндәйҙер яҡшы (йәки яман) яңылыҡҡа һылтанып, акциялар күтәрелде (йәки төштө) тип кенә яҙмаҫ, тип кем дә булһа ышанамы? Улар, туҡтағыҙ әле, Яҡын Көнсығыштағы ошондай сыуалыштар фонында акциялар нисек күтәрелә ала, тип әйтер тип уйлайһығыҙмы?
Мин һайлаусылар өсөн көнүҙәк мәсьәләләр мөһим түгел тип әйтмәйем. Әлбиттә, мөһим. Ләкин төп партиялар ҡайһы мәсьәләләрҙең күпме һайлаусы өсөн ни дәрәжәлә мөһим булыуын шул тиклем яҡшы белә һәм үҙҙәренең белдереүҙәрен шуға ҡарап шул тиклем теүәл яраҡлаштыра, хатта һөҙөмтәлә был мәсьәләләр буйынса өҫтөнлөктө тигеҙ бүләләр, һәм һайлауҙы үҙҙәре контроль итә алмаған берҙән-бер факторға ҡалдыралар: харизмаға.
Әгәр демократтар 2004 йылғы һайлауҙа Клинтон кеүек харизматик кандидат сығарһа, ул еңер ине. Һәм беҙ демократтарҙың урта Америкалағы инжил христиандарынан алыҫлашыуы тураһында түгел, ә был һайлауҙың Ираҡтағы һуғыш буйынса референдум булыуы тураһында уҡыр инек.
1992 йылғы һайлау кампанияһы ваҡытында Клинтон штабының бүлмәһендә «Был иҡтисад тураһында, ахмаҡ» тигән ҙур яҙыу эленеп торған. Бәлки, барыһы ла улар уйлағандан да ябайыраҡ булғандыр.
Һуңғы һүҙ
Харизма теорияһына ҡарата фекерҙәр икегә бүленгән кеүек. Ҡайһы берәүҙәр был мөмкин түгел, ти, икенселәр иһә был үҙенән-үҙе аңлашылып тора, ти. Был яҡшы билдәгә оҡшай. Бәлки, ул ике аралағы иң ҡулай урындалыр.
Уның мөмкин түгеллеге тураһында әйтеүселәргә мин былай тип яуап бирәм: бына мәғлүмәттәр; бына теория; теория мәғлүмәттәрҙе 100% аңлата. Ғалим өсөн, кәм тигәндә, был күренеш ҡансалыҡ ышанғыһыҙ тойолһа ла, уның иғтибарға лайыҡ булыуын аңлата.
Һайлаусыларҙың шул тиклем өҫтән-мөҫтән фекер йөрөтөп, иң харизматик кешене генә һайлауына ышана алмайһығыҙмы? Минең теориям быны талап итмәй. Мин харизма берҙән-бер фактор тип әйтмәйем, бары тик ике партияның тырышлығы бер-береһен юҡҡа сығарғандан һуң, уның ҡалған берҙән-бер фактор булыуын ғына белдерәм.
Теорияның үҙенән-үҙе аңлашылып тороуына килгәндә, минең белеүемсә, быға тиклем уны бер кем дә тәҡдим итмәгәйне. Һайлауҙарҙы күҙаллаусылар шул уҡ һөҙөмтәгә күпкә ҡатмарлыраҡ моделдәр менән өлгәшә алғанда ғорурланалар.
Ниһайәт, был теория, моғайын, дөрөҫтөр, әммә күңелһеҙ тип әйтеүсе кешеләргә: был күренгәнсә насар түгел. Был күренеш хаҡтар аномалияһына оҡшаған; кешеләр уның барлығын аңлау менән, ул юҡҡа сығасаҡ. Ике партия ла харизмаһыҙ кандидаттар тәҡдим итеүҙең ваҡытты бушҡа уҙғарыу икәнен төшөнгәс, улар бары тик иң харизматиктарҙы ғына күрһәтергә ынтыласаҡ. Ә әгәр кандидаттар тигеҙ дәрәжәлә харизматик булһа, харизма үҙ-ара тигеҙләшәсәк, һәм һайлауҙар, сәйәси күҙәтеүселәр хәҙер шулай тип уйларға яратҡанса, көнүҙәк мәсьәләләр нигеҙендә хәл ителәсәк.
Иҫкәрмәләр
[1] Президент сифатындағы тәүге аҙымдарының береһендә Клинтон армияны һулға ауыштырырға маташҡас, быны үҙе лә аптырап аңланы. Ауыр алыштан һуң ул абруйын һаҡлап ҡалған компромисс менән ҡотолдо.
[2] Дөрөҫ, Гор дөйөм халыҡ тауыштарының күпселеген алды. Әммә сәйәсмәндәр һайлауҙы тауыш биреүселәр коллегияһы (electoral vote) хәл иткәнен белә, шуға күрә тап шуның өсөн кампания алып бара. Әгәр Буш дөйөм халыҡ тауышы өсөн көрәшһә, ул, моғайын, уны күберәк алыр ине. (Был фекер өсөн judgmentalist-ҡа рәхмәт.)
[3] Сығанаҡ: Nielsen Media Research. Ҡалған 13%-тың 11%-ы уны һатып алырға мөмкинлеге булмағанға күрә телевизорһыҙ ине. Мин шул етмәгән 11%-тың харизмаға иң ныҡ бирелеүсән 11% булыу ихтималлығын раҫлар инем.
[4] Был теорияның бер нәтижәһе шунда: партиялар шкафтарында «һөлдәләре» булған кандидаттарҙы кире ҡағырға артыҡ ашыҡмаҫҡа тейеш. Харизматик кандидаттарҙың «һөлдәләре» таҙа күңелле, ләкин күңелһеҙ кешеләргә ҡарағанда күберәк була, әммә практикала был һайлауҙарҙа еңелеүгә килтермәй кеүек. Мәҫәлән, хәҙерге Буш үҙенең егерме йәштәрендә алдағы теләһә ҡайһы президентҡа ҡарағанда күберәк наркотик ҡулланғандыр, әммә шуға ҡарамаҫтан инжил христиандарының таянысы менән һайланыуға иреште. Һеҙгә бары тик төҙәлдем тип әйтергә һәм ентекле мәғлүмәттәр тураһында өндәшмәҫкә генә кәрәк.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡығандары өсөн Тревор Блэквеллға, Мария Дэниелсҡа, Джессика Ливингстонға, Джеки Макдоноуға һәм Роберт Моррисҡа, шулай уҡ 1968 йыл буйынса хаталанғанымды күрһәткәне өсөн Эрик Реймондҡа рәхмәт белдерәм.
Был эссе тураһында фекер белдерегеҙ.