Оккам кылычы ике аңлатманың гадирәген сайларга кирәк дип өйрәтә. Мин укучыларга бу принципны искә төшерүдән башлыйм, чөнки мин либералларга да, консерваторларга да ошамаячак бер теория тәкъдим итмәкче булам. Әмма Оккам кылычы шуны аңлата: әгәр сез бу теория белән килешмәскә телисез икән, сезгә гаҗәеп бер туры килүне аңлатырга туры киләчәк.
Теория: АКШ президенты сайлауларында иң харизматик кандидат җиңә.
Сәясәт турында язучы кешеләр, суллармы алар яисә уңнармы, даими бер яклылыкка ия: алар сәясәтне артык җитди кабул итә. Бер кандидат икенчесен җиңгәндә, алар сәяси аңлатмалар эзли. Ил сулга яки уңга авыша, имеш. Һәм мондый тайпылыш чыннан да президент сайлаулары нәтиҗәсе булырга мөмкин, шуңа күрә аны сәбәп дип ышану бик җиңел.
Әмма беренче Джордж Бушка караганда ни өчен Клинтонга тавыш биргәнем турында уйлаганда, бу минем сулга авышуымнан түгел иде. Клинтон бары тик динамикрак булып күренде. Аның бу эшне күбрәк теләгәне сизелә иде. Буш исә картайган һәм арыган күренде. Һәм бу бик күп сайлаучыларда шулай булгандыр дип уйлыйм.
Клинтон бернинди милли сулга авышуны гәүдәләндерми иде. [1] Ул бары тик Джордж Бушка яки (ходай сакласын) Боб Доулга караганда харизматиграк иде. 2000 елда без моны раслаучы контрольдә тотылган эксперимент диярлек күрдек: Горда Клинтонның сәясәте бар иде, әмма аның харизмасы юк иде, һәм ул моның өчен тиешенчә зыян күрде. [2] 2004 елда да шул ук хәл кабатланды. Керри Бушка караганда акыллырак һәм сүзгә остарак иде, әмма артык ясалма, салкын иде. Һәм Керри җиңелде.
Мин тарихка тирәнрәк караган саен, шул ук калыпны күрә тордым. Сәяси күзәтүчеләр Картер Фордны Уотергейттан соң илнең республикачыларга ышанмавы сәбәпле җиңде дип әйтте. Ләкин Картер үзенчәлекле киң елмаюы һәм гади халыкчан холкы белән, ә Форд кызыксыз һәм мәшәкатьле икәнлеге белән билгеле булып чыкты. Дүрт елдан соң күзәтүчеләр ил уңга авышты диделәр. Әмма элеккеге актер Рейган шулай ук Картерга караганда да харизматиграк булып чыкты (соңгысының елмаюы хакимияттәге дүрт стресслы елдан соң шактый сүнгән иде). 1984 елда Рейган белән Мондейл арасындагы харизма аермасы Клинтон белән Доул арасындагы кебек үк иде, һәм нәтиҗәләре дә шундый ук булды. Беренче Джордж Буш 1988 елда җиңә алды — гәрчә соңрак иң харизматик президентларның берсе тарафыннан җиңеләчәк булса да, — чөнки 1988 елда аңа каршы гаять харизмасыз саналган Майкл Дукакис иде.
Бу — мин шәхсән хәтерләгән сайлаулар, әмма күрәсең, шул ук калып 1964 һәм 1972 елларда да кабатланган. Иң соңгы каршы мисал 1968 ел кебек күренә, ул вакытта Никсон күбрәк харизмага ия булган Хьюберт Хамфрины җиңгән иде. Әмма бу сайлауларны җентекләп өйрәнгәндә, алар харизма теориясен инкарь итүдән бигрәк, аны куәтли. Джо Макгиннис үзенең The Selling of the President 1968 дигән танылган китабында язганча, Никсон үзендә Хамфрига караганда харизма азрак икәнен белгән һәм шуңа күрә телевидениедә аның белән дебатларда катнашудан баш тарткан. Ул аларны янәшә күрсәтүгә юл куя алмасын аңлаган.
Хәзерге вакытта кандидат дебатлардан баш тартып котыла алмас иде, мөгаен. Әмма 1968 елда телевизион дебатлар гадәте әле формалаша гына иде. Чсынында, Никсон 1968 елда җиңде, чөнки сайлаучыларга чын Никсонны күрергә беркайчан да ирек бирмәделәр. Алар күргән бөтен нәрсә — җентекләп әзерләнгән сайлау алды роликлары иде.
Ни гаҗәп, иң соңгы чын каршы мисал, мөгаен, 1960 елдыр. Гәрчә бу сайлаулар гадәттә телевидениенең көче үрнәге итеп китерелсә дә, күрәсең, Кеннеди Иллинойс һәм Техастагы партия машиналарының ялганнарыннан башка җиңә алмас иде. Ләкин 1960 елда телевидение әле яшь иде; хуҗалыкларның бары 87% ында гына ул бар иде. [3] Һичшиксез, ТВ Кеннедига ярдәм итте, шуңа күрә тарихчылар бу сайлауларны борылыш ноктасы дип атауда хаклы. ТВ яңа төр кандидат таләп итте. Моннан соң башка бернинди Калвин Кулиджлар булмаячак иде.
Харизма теориясе шулай ук демократларның ни өчен президент сайлауларында җиңелүгә тартылуын да аңлата ала. Демократлар идеологиясенең үзәгендә хөкүмәткә ышану ята кебек. Бәлки, бу ихлас, әмма күңелсез кешеләрне үзенә җәлеп итә торгандыр. Дукакис, Гор һәм Керри бу җәһәттән шулкадәр охшаш иделәр, алар хәтта бертуганнар дип уйларга да булыр иде. Демократларның фильтры вакыт-вакыт, хәтта ниндидер җәнҗалга китерсә дә, ара-тирә бер Клинтонны үткәреп җибәрүе яхшы. [4]
Сайлаулар проблемалар, хәтта Вилли Хортон кебек ялган мәсьәләләр аркасында җиңелә яки оттырыла дип ышанасы килә. Ләкин алай икән, безгә гаҗәеп бер туры килүне аңлатырга туры киләчәк. Телевидение киң таралганнан бирле һәр президент сайлауларында күрәләтә харизматиграк кандидат җиңде. Сайлаучыларның мәсьәләләр буенча фикерләре рәттән 11 сайлау дәвамында харизма белән туры килеп баруы гаҗәп түгелме?
Иртәнге анализларында сулга яки уңга тайпылышларны уйлап чыгаручы сәяси комментаторлар фонд базарының очраклы тирбәнүләре турында көн саен язарга мәҗбүр булган финанс репортерларына охшаган. Көн бетә, базар өскә яки аска төшеп ябыла, репортер тиешенчә яхшы яки начар хәбәрләр эзли һәм базар Intel табышы турындагы хәбәрләр аркасында күтәрелде, яисә Якын Көнчыгыштагы тотрыксызлык куркуы аркасында төште дип яза. Әгәр без ниндидер рәвештә бу репортерларга базар ябылулары турында ялган мәгълүмат биреп, калган барлык хәбәрләрне үзгәртми калдырсак, ди. Аларның бу хилафлыкны сизәчәгенә, һәм шул көндә булган ниндидер яхшы (яки начар) хәбәр аркасында акцияләр күтәрелде (яки төште) дип язу белән генә чикләнмәячәгенә кем дә булса ышанамы? Аларның «туктыйк әле, Якын Көнчыгышта шундый чуалышлар барганда акцияләр ничек күтәрелсен?» дип әйтәчәгенәме?
Мин сайлаучылар өчен мәсьәләләр мөһим түгел дип әйтмим. Әлбәттә, алар мөһим. Ләкин төп партияләр кайсы мәсьәләләрнең күпме сайлаучы өчен никадәр мөһим булуын шулкадәр яхшы белә һәм үз сүзләрен шуңа җавап итеп шулкадәр төгәл җайлый ки, алар мәсьәләләр буенча аерманы тигезләп бетерә, һәм сайлау нәтиҗәсен үзләре контрольдә тота алмаган бердәнбер фактор: харизма хәл итәргә кала.
Әгәр демократлар 2004 елгы сайлауларда Клинтон кебек харизматик кандидат чыгарсалар, ул җиңгән булыр иде. Һәм без, демократлар урта Америкадагы евангелист христианнарны аңламый дигән сүзләр урынына, бу сайлаулар Гыйрактагы сугыш буенча референдум булды дип укыр идек.
1992 елгы сайлаулар вакытында Клинтон штабының офисында «Хикмәт икътисаbracketта, ахмак» дигән зур язу эленеп тора иде. Бәлки, барысы алар уйлаганнан да гадирәк булгандыр.
Соңгы сүз
Харизма теориясе турында фикерләр икегә бүленгән кебек. Кайберәүләр моны мөмкин түгел ди, икенчеләр — бу күз алдында торган нәрсә ди. Бу яхшы билге кебек. Бәлки, ул икесенең нәкъ уртасындагы иң кулай ноктададыр.
Аның мөмкин түгеллеге турында әйтүчеләргә мин шулай җавап бирәм: менә мәгълүмат; менә теория; теория мәгълүматны 100% аңлата. Галим өчен, ким дигәндә, бу — теория никадәр ышангысыз күренсә дә, игътибарга лаек дигәнне аңлата.
Сез сайлаучыларның иң харизматик кешене сайларлык дәрәҗәдә өстән-өстен булуына ышана алмыйсызмы? Минем теориям моны таләп итми. Мин харизма бердәнбер фактор дип әйтмим, бары тик ике партиянең көчләре бер-берсен юкка чыгарганнан соң калган бердәнбер фактор дип саныйм.
Теориянең ачык булуына килгәндә, минем белүемчә, моңа кадәр моны беркем дә тәкъдим итмәгән. Сайлау нәтиҗәләрен фаразлаучылар шул ук нәтиҗәләргә күпкә катлаулырак модельләр ярдәмендә ирешә алганда горурланалар.
Ниһаять, теория дөрестер, әмма күңелсез дип әйтүчеләргә: барысы да күренгәнчә начар түгел. Бу күренеш бәя аномалиясенә охшаган; кешеләр аның барлыгын аңлагач, ул юкка чыгачак. Ике партия дә харизмасыз кандидатларны тәкъдим итү вакытны әрәм итү икәнен аңлагач, алар иң харизматик кандидатларны гына чыгарырга омтылачак. Әгәр кандидатлар бертигез харизматик булса, харизма үз көчен югалтачак, һәм сайлауларны сәяси комментаторлар хәзер дә шулай дип уйларга яратканча, проблемалар һәм мәсьәләләр хәл итәчәк.
Искәрмәләр
[1] Клинтон үзе дә президент буларак беренче адымнарының берсендә армияне сулга авыштырырга омтылганда моны үз гаҗәпләнүенә ачты. Авыр көрәштән соң ул абруен саклап кала торган компромисс белән котылды.
[2] Дөрес, Гор гомуми тавыш бирүдә җиңде. Ләкин сәясәтчеләр сайлау нәтиҗәсен сайлаучылар коллегиясенең тавышлары хәл итүен беләләр, шуңа күрә алар нәкъ менә шуның өчен кампания алып бара. Әгәр Буш гомуми халык тавышы өчен кампания алып барган булса, ул мөгаен аннан күбрәк тавыш алган булыр иде. (Бу фикер өчен judgmentalist'ка рәхмәт.)
[3] Чыганак: Nielsen Media Research. Калган 13% тан 11% ында ТВ юк иде, чөнки аларга аның өчен акча җитмәде. Мин ул җитмәгән 11% мөгаен харизмага иң бирешүчән 11% булгандыр дип әйтер идем.
[4] Бу теориянең бер нәтиҗәсе шунда: партияләр үз шкафларында скелетлары булган кандидатларны кире кагарга артык ашыкмаска тиеш. Харизматик кандидатларның скелетлары чисталык үрнәге булган күңелсезләргә караганда күбрәк булырга омтыла, әмма гамәлдә бу сайлауларда җиңелүгә китерми кебек. Хәзерге Буш, мәсәлән, егерме яшьләрендә үзенә кадәрге теләсә кайсы президентка караганда күбрәк наркотик куллангандыр, әмма шуңа карамастан евангелист христианнар базасы ярдәмендә сайлана алды. Сезгә бары тик үзгәрдем дип әйтергә һәм җентекле яклар турында эндәшми калырга гына кирәк.
Моның караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквеллга, Мария Дэниелска, Джессика Ливингстонга, Джеки Макдоноуга һәм Роберт Морриска рәхмәт, һәм 1968 ел буенча минем ялгышканымны күрсәткәне өчен Эрик Реймондка рәхмәт.
Бу эссе турында фикер алышу: Comment.