Бер нисә аҙна элек башыма шул тиклем мәғәнәһеҙ күренгән бер фекер килде, хатта үҙем аптырап киттем. Ҡайһы колледжда уҡыуығыҙҙың әллә ни әһәмиәте булмаҫҡа ла мөмкин икән.
Минең өсөн, урта синыфтан сыҡҡан күп балалар өсөн кеүек үк, үҫкән саҡта яҡшы колледжға инеү тормоштоң төп мәғәнәһе кеүек ине. Мин кем булғанмын? Уҡыусы. Уны яҡшы үтәү — яҡшы билдәләр алыу тигәнде аңлата ине. Ни өсөн яҡшы билдәләр алырға кәрәк ине? Яҡшы колледжға инеү өсөн. Ә ни өсөн унда инергә кәрәк? Бер нисә сәбәп бар кеүек ине: күберәк белем алырһың, яҡшыраҡ эш табырһың, күберәк аҡса эшләрһең. Ләкин файҙаһының аныҡ ниндәй булыуы мөһим түгел ине. Колледж — ул һеҙҙең киләсәктәге барлыҡ мөмкинлектәрегеҙ үтә торған тарая төшкән муйын ине; яҡшыраҡ колледжға барһағыҙ, барыһы ла яҡшыраҡ буласаҡ ине.
Бер нисә аҙна элек мин ҡасандыр юл ыңғайы быға ышаныуҙан туҡтағанымды аңланым.
Мине бының тураһында тәүләп уйланырға мәжбүр иткән нәмә — балаларығыҙҙың ниндәй балалар баҡсаһына йөрөүе хаҡында өҙлөкһөҙ борсолоуҙың яңы модаға инеүе булды. Миңә был бөтөнләй мөһим түгел кеүек тойолдо. Был йә балағыҙға Гарвардҡа инергә ярҙам итмәйәсәк, йә, ярҙам итһә лә, Гарвардҡа инеү башҡаса бер нәмәне лә аңлатмаясаҡ. Һәм шунан мин уйлап ҡуйҙым: ә ул хәҙер ҙә күпме мәғәнәгә эйә һуң?
Был турала миндә мәғлүмәт бик күп булып сыҡты. Өс партнерым һәм мин Y Combinator тип аталған башланғыс этаптағы инвестиция фирмаһын етәкләйбеҙ. Компания ни бары ике кешенән һәм бер идеянан торған саҡта беҙ инвестиция яһайбыҙ. Идея әллә ни мөһим түгел; ул барыбер үҙгәрәсәк. Беҙҙең ҡарарҙың күпселек өлөшө нигеҙләүселәргә таяна. Уртаса нигеҙләүсе колледж тамамлағанға өс йыл үткән. Күптәр яңы ғына уҡыуҙарын бөтөргән; бер нисәүһе әле лә уҡый. Шуға күрә беҙ аспирантура йәки колледжды яңы ғына бөтөргән кешеләрҙе эшкә алған компания менән бер үк хәлдәбеҙ. Тик беҙҙең һайлауҙар шунда уҡ һәм асыҡтан-асыҡ һынала. Стартап өсөн ике генә һөҙөмтә булыуы мөмкин: уңыш йәки уңышһыҙлыҡ — һәм ғәҙәттә уның нисек буласағын бер йыл эсендә беләһең.
Стартапҡа ҡулланылған һынау — реаль донъя һынауҙарының иң сафы. Стартаптың уңышы йәки еңелеүе тулыһынса тиерлек нигеҙләүселәрҙең тырышлығына бәйле. Уңышты баҙар хәл итә: ҡулланыусыларға һеҙ төҙөгән нәмә оҡшаһа ғына уңышҡа өлгәшәһегеҙ. Ә ҡулланыусылар өсөн һеҙҙең ҡайһы колледжда уҡыуығыҙ мөһим түгел.
Теүәл үлсәнә торған һөҙөмтәләр менән бер рәттән, улар беҙҙә бик күп. Ғәҙәти венчур капитал фонды кеүек аҙ һанлы ҙур килешеүҙәр төҙөү урынына, беҙ күп һанлы бәләкәй килешеүҙәр төҙөйбөҙ. Әлеге ваҡытта беҙ йылына яҡынса 40 компанияны финанслайбыҙ, улар бөтәһе 2000-гә яҡын кешене кәүҙәләндергән 900-гә яҡын ғариза араһынан һайлап алына. [1]
Беҙ баһалаған кешеләрҙең күләме һәм беҙҙең һайлауҙарға ҡулланылған тиҙ, икеләнеүһеҙ һынау арҡаһында Y Combinator еңеүселәрҙе нисек һайларға өйрәнеү өсөн бығаса күрелмәгән мөмкинлек булды. Беҙ белгән иң ғәжәп нәмәләрҙең береһе — кешеләрҙең ҡайһы колледжда уҡыуының ни тиклем аҙ әһәмиәткә эйә булыуы.
Мин был турала хәстәрләүҙән үҙемде инде дауаланғанмын тип уйлай инем. Гарвард магистратураһында уҡыу уртаса Гарвард студенты тураһындағы барлыҡ иллюзияларығыҙҙан ҡотолоу өсөн иң яҡшы дарыу. Шуға ҡарамаҫтан, Y Combinator элиталы колледждарҙа уҡыған кешеләргә барыбер артыҡ ҙур баһа биреүебеҙҙе күрһәтте. Беҙ MIT, Гарвард йәки Стэнфордтан килгән кешеләр менән әңгәмә ҡора инек һәм ҡайһы берҙә үҙебеҙҙе ошондай уйҙа тота инек: улар үҙҙәре күренгәнгә ҡарағанда аҡыллыраҡ булырға тейеш. Үҙ тойғоларыбыҙға ышанырға өйрәнеү өсөн беҙгә бер нисә ынтылыш кәрәк булды.
Ғәмәлдә һәр кем MIT, Гарвард йәки Стэнфордта уҡыған кешене һис шикһеҙ аҡыллы тип уйлай. Хатта шул арҡала һеҙҙе күрә алмаған кешеләр ҙә быға ышана.
Ләкин элиталы колледжда уҡыу нимәне аңлатҡаны тураһында уйлаһағыҙ, был нисек дөрөҫ булыуы мөмкин һуң? Һүҙ ҡабул итеү комиссияһы хеҙмәткәрҙәре — асылда, HR хеҙмәткәрҙәре — ун ете йәшлек балалар тапшырған өмөтһөҙ рәүештә оҡшаш ғаризаларҙың ҙур өйөмөн өҫтән-мөҫтән генә ҡарап сығыу нигеҙендә ҡабул иткән ҡарар тураһында бара. Һәм улар нимәгә таяна ала? Еңел генә алдап була торған стандартлаштырылған тест; баланың һеҙ нимә ишетергә теләгәнегеҙҙе яҙған ҡыҫҡа эссеһы; осраҡлы сығарылыш студенты менән әңгәмә; башлыса тыңлаусанлыҡ күрһәткесе булған мәктәп баһалары. Бындай һынауға кем ышаныр?
Шулай ҙа күп кенә компаниялар ышана. Күп кенә компаниялар кандидаттарҙың ҡайһы колледжда уҡыуына бик ныҡ бәйле. Нисек шулай булыуы мөмкин? Минеңсә, бының яуабын беләм.
Корпоратив донъяла элек ошондай әйтем бар ине: «IBM һатып алған өсөн бер кемде лә эштән ҡумағандар». Хәҙер быны махсус рәүештә IBM тураһында ишетмәйһегеҙ, ләкин фекер үҙе бик тере; унан файҙаланыу өсөн генә йәшәп килгән тотош бер «корпоратив» программа тәьминәте компаниялары категорияһы бар. Эре ойошмалар өсөн технологиялар һатып алған кешеләргә уртаса программа тәьминәте өсөн сикһеҙ күп аҡса түләүҙәре мөһим түгел. Был уларҙың аҡсаһы түгел. Улар бары тик ышаныслы күренгән тәьминәтсенән һатып алырға теләй — билдәле исеме, үҙенә ышанған һатыусылары, тәьҫирле офистары һәм бөтә хәҙерге модаға тап килгән программа тәьминәте булған компаниянан. Һөҙөмтә бирә торған компания булыуы ла шарт түгел, әгәр улар һеҙҙең өмөтөгөҙҙө аҡламаһа ла, барыбер аҡыллы һайлау булып күренәсәк компания булыуы мөһим. Шулай итеп, компаниялар был урынды биләү өсөн үҫеште.
Ҙур компаниялағы рекрутер технология һатып алыусы менән бер үк хәлдә тиерлек. Әгәр кемдер Стэнфордта уҡыған һәм асыҡтан-асыҡ аҡылһыҙ түгел икән, ул, моғайын, ышаныслы варианттыр. Ә ышаныслы вариант етә. Рекрутерҙарҙы бер ҡасан да улар кире ҡаҡҡан кешеләрҙең һуңғы уңыштары буйынса үлсәмәйҙәр. [2]
Мин, әлбиттә, элиталы колледждар корпоратив программа тәьминәте компаниялары кеүек эре ойошмаларҙың көсһөҙ яҡтарынан файҙаланыр өсөн үҫешкән тип әйтмәйем. Ләкин улар нәҡ шулай эшләй. Бренд исеменең көсөнән тыш, элиталы колледждарҙы тамамлаусылар эре ойошмаларҙың эш рәүешенә туп-тура яраҡлашҡан ике мөһим сифатҡа эйә. Улар үҙҙәренән нимә һораһалар, шуны яҡшы башҡара, сөнки ун ете йәштә һеҙҙе баһалаған өлкәндәргә ярау өсөн нәҡ ошо кәрәк. Һәм элиталы колледжда уҡыу уларҙы үҙҙәренә нығыраҡ ышаныусан итә.
Кешеләр бөтә карьераһын бер ҙур компанияла үткәрә алған осорҙа был сифаттар бик ҡиммәтле булғандыр. Элиталы колледждарҙы бөтөргәндәр һәләтле, әммә етәкселеккә буйһоноусан булған. Һәм ҙур ойошмаларҙа шәхси эшмәкәрлекте үлсәү бик ауыр булғанлыҡтан, уларҙың үҙ-үҙенә ышанысы абруйҙарының башланғыс нөктәһе булып торған.
Стартаптарҙың яңы донъяһында хәлдәр бөтөнләй башҡаса. Беҙ теләһәк тә, бер кемде лә баҙар хөкөCallback-мәнән ҡотҡара алмайбыҙ. Һәм һөйкөмлө йәки үҙ-үҙеңә ышаныусан булыу ҡулланыусылар өсөн бер ниндәй ҙә мәғәнәгә эйә түгел. Ҡулланыусылар өсөн мөһим булған берҙән-бер нәмә — һеҙ уларға оҡшаған нәмә эшләйһегеҙме-юҡмы. Әгәр эшләмәһәгеҙ, һеҙ бөттөгөҙ.
Был һынауҙың киләсәген белеү беҙҙе кешеләрҙе ябай ғына эшкә алған кешеләргә ҡарағанда дөрөҫ яуаптар табыу өсөн күпкә нығыраҡ эшләргә мәжбүр итә. Беҙ уңыш билдәләре тураһында ниндәй ҙә булһа хыялдарға бирелә алмайбыҙ. Һәм беҙ асыҡлағанса, төрлө уҡыу йорттары араһындағы айырма айырым шәхестәр араһындағы айырма менән сағыштырғанда шул тиклем бәләкәй, хатта уны иҫәпкә алмаҫҡа ла була. Беҙ кеше менән һөйләшеүҙең тәүге минутында уҡ, уның ҡайһы мәктәптә уҡыуын белеүгә ҡарағанда, уның тураһында күберәк белә алабыҙ.
Был рәүештә әйткәндә, барыһы ла асыҡ кеүек. Шәхескә ҡарағыҙ, уның ҡайһы колледжда уҡыуына түгел. Ләкин был мин башлаған фекерҙән көсһөҙөрәк раҫлау, йәғни билдәле бер шәхестең ҡайһы колледжда уҡыуы әллә ни мөһим түгел тигән фекерҙән. Иң яҡшы мәктәптәрҙә һеҙ насарыраҡ урындарҙа өйрәнә алмаған нәмәләрҙе үҙләштермәйһегеҙме ни?
Күрәһең, юҡтыр. Әлбиттә, быны бер генә шәхес миҫалында иҫбатлап булмай, ләкин дөйөм дәлилдәрҙән сығып әйтергә була: һеҙ, уларҙан һорамайса, бер мәктәптә уҡыған кешеләрҙе US News исемлегендә өс тапҡыр түбәнерәк торған икенсе мәктәптә уҡығандарҙан айыра алмайһығыҙ. [3] Үҙегеҙ һынап ҡарағыҙ.
Нисек был мөмкин? Сөнки колледжда күпме өйрәнеүегеҙ колледждан бигерәк үҙегеҙгә бәйле. Тәүәккәл күңел асыусы иң яҡшы уҡыу йортон бер нимәгә лә өйрәнмәйенсә тамамлай ала. Ә белемгә ысын ынтылышы булған кеше бөтөнләй абруйлы булмаған мәктәптә лә үҙенә өйрәнер өсөн бер нисә аҡыллы кешене таба аласаҡ.
Башҡа студенттар — элиталы колледжға барыуҙың иң ҙур өҫтөнлөгө; һеҙ уларҙан профессорҙарға ҡарағанда күберәк өйрәнәһегеҙ. Ләкин аҡыллы дуҫтар табыу өсөн аңлы рәүештә тырышһағыҙ, күпселек колледжда ла быны ҡабатлай алырға тейешһегеҙ. Күпселек колледжда һеҙ кәм тигәндә бер нисә аҡыллы студентты таба алаһығыҙ, һәм күпселек кешенең колледжда барыбер бер нисә генә яҡын дуҫы була. [4] Аҡыллы профессорҙарҙы табыу мөмкинлеге тағы ла юғарыраҡ. Уҡытыусылар өсөн кәкре һыҙыҡ студенттарға ҡарағанда күпкә тигеҙерәк, айырыуса математика һәм аныҡ фәндәрҙә; математика бүлегендә аҡыллы профессорҙарҙы табыуҙан туҡтағансы, колледmatrix-тар исемлеге буйынса бик түбән төшөргә тура киләсәк.
Шуға күрә төрлө колледждарҙың сағыштырмаса абруйын шәхестәрҙе баһалауҙа файҙаһыҙ тип табыуыбыҙ ғәжәп түгел. Колледждарҙың кешеләрҙе һайлап алыуында осраҡлылыҡ күп, һәм уларҙың унда нимәгә өйрәнеүе колледждан бигерәк үҙҙәренә бәйле. Был ике айырма сығанағы араһында кешенең уҡыған колледжы әллә ни күп нәмәне аңлатмай. Был ниндәйҙер кимәлдә һәләттең күрһәткесе, ләкин шул тиклем көсһөҙ, беҙ уны башлыса хата сығанағы тип һанайбыҙ һәм уны аңлы рәүештә һанға һуҡмаҫҡа тырышабыҙ.
Беҙ асҡан яңылыҡ стартаптарға ғына хас аномалия булыуына шикләнәм. Моғайын, кешеләр һәр ваҡыт колледждың ҡайҙа булыуының әһәмиәтен артыҡ баһалағандыр. Беҙ бары тик уны үлсәй алдыҡ.
Үкенеслеһе шул: кешеләрҙе бындай өҫтән-мөҫтән һынау менән баһалау ғына түгел, ә бик күптәрҙең үҙҙәрен дә шуның буйынса баһалауы. Күп кешеләр, моғайын, Америкалағы күпселек халыҡ, ҡайһы колледжда уҡыуы йәки уҡымауы тураһында ниндәйҙер кимәлдә үҙенә ышанмаусанлыҡ кисерә. Хәлдең фажиғәһе шунда: үҙегеҙ теләгән колледжға бармауығыҙҙың иң ҙур етешһеҙлеге — үҙегеҙҙе нимәнәндер мәхрүм ҡалған кеүек тойоуығыҙ. Колледждар был йәһәттән ябыҡ клубтарға оҡшаған. Ябыҡ клубтарҙың күбеһендә ағза булыуҙың бер генә ысын өҫтөнлөгө бар: унда булмаһағыҙ, күп нәмәне юғалтмаҫығыҙҙы беләһегеҙ. Һеҙҙе ситләткәндә, һеҙ эстә булғандарҙың өҫтөнлөктәрен күҙ алдына ғына килтерә алаһығыҙ. Ләкин улар һәр ваҡыт һеҙҙең күҙ алдығыҙҙа ысынбарлыҡтағынан ҙурыраҡ булып күренә.
Колледждар менән дә шулай. Колледждар төрлө була, ләкин улар күптәр күҙ алдына килтергән яҙмыш мөһөрө түгел. Кешеләр ун ете йәшендә ҡабул итеү хеҙмәткәре улар тураһында сығарған ҡарар түгел. Улар үҙҙәрен нисек яһай — шулар.
Ысынында, кешеләрҙең ҡайһы колледжда уҡыуы хаҡында борсолмауҙың ҙур өҫтөнлөгө — уларҙы (һәм үҙегеҙҙе) өҫтән-мөҫтән үлсәмдәр менән баһалауҙан туҡтау ғына түгел, ә ысынында мөһим булған нәмәгә иғтибарҙы туплай алыуығыҙ. Үҙегеҙҙән нимә яһай алыуығыҙ мөһим. Минеңсә, беҙ балаларға нәҡ ошоно әйтергә тейешбеҙ. Уларҙың бурысы — яҡшы колледжға инер өсөн яҡшы билдәләр алыу түгел, ә белем алыу һәм эшләү. Һәм был донъяуи уңышҡа ҡарағанда ҡәнәғәтләнерлек булғанға ғына түгел. Был көндән-көн донъяуи уңышҡа алып барыусы юл буласаҡ.
Иҫкәрмәләр
[1] Беҙ үлсәгән нәмә үлсәүгә лайыҡмы? Минеңсә, эйе. Һеҙ бары тик дәртле һәм намыҫһыҙ булып та байый алаһығыҙ, ләкин технология стартапы ярҙамында байыу өсөн бер аҙ аҡыл кәрәк. Был тап урта синыфтың юғары ҡатламы ҡәҙерләгән эш төрө; ул табип булыу менән бер үк интеллектуаль өлөшкә эйә.
[2] Ысынында, бер тапҡыр кемдер быны эшләгән. Митч Капорҙың ҡатыны Фрида тәүге йылдарҙа Lotus-та HR бүлеген етәкләгән. (Ул ныҡышып билдәләгәнсә, улар һуңыраҡ ҡына романтик мөнәсәбәттәргә ингән.) Бер мәл улар Lotus үҙенең стартап үҙенсәлеген юғалта һәм ҙур компанияға әйләнеп бара тип борсолған. Шуға күрә тәжрибә рәүешендә ул үҙ рекрутерҙарына шәхесте асыҡлаусы мәғлүмәттәре үҙгәртелгән тәүге 40 хеҙмәткәрҙең резюмеһын ебәргән. Был кешеләр Lotus-ты йондоҙ иткән кешеләр булған. Берәүһе лә әңгәмәгә саҡырылмаған.
[3] US News исемлегеме? Әлбиттә, уға бер кем дә ышанмай. Хатта улар ҡараған статистика файҙалы булһа ла, улар уларҙың сағыштырмаса ауырлығын нисек билдәләй? US News исемлегенең мәғәнәле булыуы тап уларҙың был йәһәттән интеллектуаль яҡтан намыҫһыҙ булыуында. Улар ҡулланған статистиканың ауырлығын көйләү өсөн ҡуллана алырлыҡ тышҡы сығанаҡ юҡ; әгәр булһа, беҙ уның урынына шуны ғына ҡулланыр инек. Уларға юғары мәктәптәр яҡынса дөрөҫ тәртиптә ғәҙәти шик аҫтындағылар булғансы ауырлыҡтарҙы көйләргә тура килә. Шуға күрә, ғәмәлдә, US News исемлеге беҙгә мөхәррирҙәрҙең иң яҡшы тип һанаған мәктәптәрен күрһәтә, был моғайын был мәсьәлә буйынса дөйөм фекерҙән алыҫ түгелдер. Ҡыҙыҡ нәмә шунда: ҡайһы бер мәктәптәр системаны алдар өсөн күп көс һалғанлыҡтан, мөхәррирҙәргә үҙҙәре теләгән рейтингты алыр өсөн алгоритмдарын гел үҙгәртергә тура киләсәк.
[4] Мөмкин булыу еңел булыу тигәнде аңлатмай, әлбиттә. Күңел асыу мәктәбендә уҡыған аҡыллы студент, күпселек урта мәктәптәрҙәге кеүек үк, һис шикһеҙ, ситләтелгән берәү буласаҡ.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквеллға, Сара Харлинға, Джессика Ливингстонға, Джеки Макдоноуға, Питер Норвигҡа һәм Роберт Моррисҡа рәхмәт белдерәм.