Осыдан бірнеше апта бұрын басыма сондай бір күпірлік ой келгені сонша, тіпті өзімді таңғалдырды. Қай колледжде оқығаныңыздың аса бір үлкен маңызы болмауы мүмкін екен.
Мен үшін, орта таптың көптеген балалары сияқты, өсіп келе жатқанда жақсы колледжге түсу өмірдің мәні іспетті еді. Мен кім едім? Оқушы едім. Оқушы болуды жақсы атқару — жақсы баға алу дегенді білдіретін. Неліктен жақсы баға алу керек еді? Жақсы колледжге түсу үшін. Ал оған не үшін түсу керек еді? Бұған бірнеше себеп бар сияқты көрінетін: көбірек білім аласың, жақсырақ жұмысқа тұрасың, көп ақша табасың. Бірақ оның нақты қандай пайда әкелетіні аса маңызды да емес еді. Колледж бүкіл болашақ мүмкіндіктеріңіз өтетін тар өткел сияқты болатын; жақсырақ колледжге барсаң, барлығы жақсырақ болады деп ойлайтынбыз.
Бірнеше апта бұрын мен қайсыбір сәтте бұған сенуді тоқтатқанымды түсіндім.
Бұл туралы ойлануыма алғаш түрткі болған нәрсе — балаларының қай балабақшаға баратынына шамадан тыс алаңдаудың жаңа үрдісі болды. Маған бұның ешқандай маңызы болуы мүмкін еместей көрінді. Не бұл балаңыздың Harvard-қа түсуіне көмектеспейді, немесе көмектескен күннің өзінде Harvard-қа түсудің бұдан былай айтарлықтай мәні қалмайды. Сонда мен: бұның қазірдің өзінде қаншалықты мәні бар? — деп ойладым.
Бұл туралы менде мәліметтер өте көп екен. Үш серіктесім және мен бастапқы сатыдағы инвестициялық фирма — Y Combinator-ды басқарамыз. Біз компания небәрі бірнеше жігіт пен бір идеядан ғана тұрған кезде инвестиция саламыз. Идея аса маңызды емес; ол бәрібір өзгереді. Шешіміміздің басым бөлігі негізін қалаушыларға сүйенеді. Қалаушылардың орташа жасы — колледжді бітіргеніне үш жыл болғандар. Көбі жақында ғана бітірген; бірнешеуі әлі оқып жатыр. Сондықтан біз магистратура бағдарламасының немесе колледжді жаңа бітіргендерді жұмысқа алатын компанияның жағдайындамыз. Тек біздің таңдауымыз дереу әрі анық түрде сыналады. Стартаптың екі ғана ықтимал нәтижесі бар: сәттілік немесе сәтсіздік — және әдетте оның қайсысы болатынын бір жыл ішінде білесіз.
Стартапқа қолданылатын сынақ — шынайы өмірдегі ең таза сынақтардың бірі. Стартаптың табысқа жетуі немесе сәтсіздікке ұшырауы дерлік толығымен негізін қалаушылардың күш-жігеріне байланысты. Сәттілікті нарық шешеді: сіз жасаған нәрсе пайдаланушыларға ұнаса ғана табысқа жетесіз. Ал пайдаланушыларға қай колледжде оқығаныңыз бәрібір.
Бізде дәл өлшенетін нәтижелер бар болумен қатар, олардың саны да өте көп. Дәстүрлі венчурлік қор сияқты аз санды ірі мәмілелер жасаудың орнына, біз көп санды шағын мәмілелер жасаймыз. Қазіргі уақытта біз жылына шамамен 2000 адамды құрайтын 900-ге жуық өтінімнің ішінен іріктелген шамамен 40 компанияны қаржыландырамыз. [1]
Біз бағалайтын адамдардың ауқымы мен таңдауымызға қолданылатын жылдам, бұлтартпас сынақтың арқасында Y Combinator жеңімпаздарды таңдауды үйренудің бұрын-соңды болмаған мүмкіндігіне айналды. Біз үйренген ең таңғаларлық нәрселердің бірі — адамдардың қай колледжде оқығанының қаншалықты мардымсыз екендігі болды.
Мен бұл туралы уайымдау дертінен әлдеқашан айықтым деп ойлағанмын. Harvard-тың орташа бакалавры туралы кез келген қиялыңыздан арылу үшін Harvard-тың магистратурасына түсуден артық ештеңе жоқ. Дегенмен Y Combinator элиталық колледждерде оқыған адамдарды әлі де тым жоғары бағалап келгенімізді көрсетті. Біз MIT, Harvard немесе Stanford түлектерімен сұхбат жүргізетінбіз де, кейде өзімізді: «олар көрінгенінен гөрі ақылдырақ болуы керек» деп ойлап тұрған жерімізден ұстап алатынбыз. Түйсігімізге сенуді үйрену үшін бірнеше рет қателесуге тура келді.
Іс жүзінде бәрі де MIT, Harvard немесе Stanford-та оқыған адамды ақылды болуы керек деп ойлайды. Тіпті сол үшін сізді жек көретін адамдардың өзі бұған сенеді.
Бірақ элиталық колледжге барудың шын мәнінде нені білдіретінін ойлап көрсеңіз, бұл қалайша рас болуы мүмкін? Біз қабылдау комиссиясының қызметкерлері — негізінен HR мамандары — он жеті жастағы жасөспірімдер ұсынған, бір-бірінен айнымайтын көңілсіз өтініштердің алып үйіндісін үстірт қарап шығу негізінде жасаған шешімі туралы айтып отырмыз. Олар нені басшылыққа алады? Айналып өту оңай стандартталған тестті; баланың сіз естігіңіз келеді деп ойлаған нәрсесін айтатын қысқа эссені; кездейсоқ бір түлекпен болған сұхбатты; негізінен тілалғыштықтың көрсеткіші болып табылатын мектеп бағаларын. Мұндай сынаққа кім сүйенер еді?
Десе де көптеген компаниялар соған сүйенеді. Көптеген компанияларға үміткерлердің қай колледжде оқығаны қатты әсер етеді. Бұл қалайша мүмкін? Меніңше, бұның жауабын білемін.
Бұрын корпоративтік әлемде мынадай сөз бар еді: «IBM-ді сатып алғаны үшін ешкім ешқашан жұмыстан қуылып көрген емес». Қазір бұны нақты IBM туралы естімейсіз, бірақ идея әлі де өміршең; дәл осыны пайдалану үшін өмір сүріп жатқан «корпоративтік» бағдарламалық жасақтама компанияларының тұтас санаты бар. Ірі ұйымдарға технология сатып алатын адамдарға ортаңқол бағдарламалық жасақтама үшін қыруар ақша төлеу бәрібір. Бұл олардың ақшасы емес. Олар тек сенімді көрінетін жеткізушіден — аты шыққан, сенімді сатушылары, әсерлі кеңселері бар және қазіргі барлық сәнге сай келетін бағдарламалық жасақтамасы бар компаниядан сатып алғысы келеді. Олардың міндетті түрде жақсы нәтиже беруі шарт емес, тіпті көңіліңізді қалдырған күннің өзінде мұндай таңдау бәрібір ақылға қонымды шешім болып көрінуі керек. Сондықтан компаниялар осы қуысты толтыру үшін дамыды.
Үлкен компаниядағы рекрутер технология сатып алатын адам сияқты жағдайда болады. Егер біреу Stanford-та оқыған болса және көрінеу ақылынан адаспаған болса, бұл сенімді таңдау болуы әбден мүмкін. Ал сенімді таңдау жеткілікті. Рекрутерлерді ешкім ешқашан олар қабылдамай қойған адамдардың кейінгі жетістіктерімен өлшемейді. [2]
Әрине, мен элиталық колледждер ірі ұйымдардың осал тұстарын корпоративтік бағдарламалық жасақтама компаниялары сияқты пайдалану үшін қалыптасқан деп айтып отырған жоқпын. Бірақ олар солай жасағандай жұмыс істейді. Бренд атауының күшіне қоса, элиталық колледждердің түлектерінде ірі ұйымдардың жұмыс істеу тәртібіне мінсіз сай келетін екі маңызды қасиет бар. Олар айтқанды істеуге шебер, өйткені он жеті жасыңда сені бағалайтын ересектердің көңілінен шығу үшін дәл осы қажет. Сондай-ақ элиталық колледжде оқу оларды өз-өзіне сенімдірек етеді.
Адамдар бүкіл мансабын бір үлкен компанияда өткізетін замандарда бұл қасиеттер өте құнды болған шығар. Элиталық колледждердің түлектері қабілетті, сонымен бірге билікке бағынуға бейім болған. Ал ірі ұйымдарда жеке нәтижені өлшеу өте қиын болғандықтан, олардың өзіне деген сенімділігі беделінің бастапқы нүктесі болған еді.
Стартаптардың жаңа әлемінде жағдай мүлдем басқаша. Біз біреуді нарықтың үкімінен құтқарғымыз келсе де құтқара алмаймыз. Сүйкімді әрі өзіне сенімді болу пайдаланушылар алдында ешқандай рөл атқармайды. Пайдаланушыларға тек оларға ұнайтын нәрсе жасай білуіңіз ғана маңызды. Егер жасай алмасаңыз — біттіңіз.
Мұндай сынақтың келе жатқанын білу бізді жәй ғана адам жалдайтындарға қарағанда дұрыс жауап табу үшін әлдеқайда көп еңбектенуге мәжбүр етеді. Сәттілікті болжаушы факторларға қатысты қандай да бір қиялға берілуге құқығымыз жоқ. Біз байқаған нәрсе — оқу орындарының арасындағы айырмашылық жеке адамдар арасындағы айырмашылықпен салыстырғанда тым аз, сондықтан оны елемеуге де болады. Біз адам туралы ол қай мектепте оқығанын білу арқылы емес, онымен сөйлесудің алғашқы минутында-ақ көбірек біле аламыз.
Бұлай айтқанда барлығы анық сияқты көрінеді. Оның қай колледжде оқығанына емес, адамның өзіне қараңыз. Бірақ бұл мен бастаған идеядан — нақты бір адамның қай колледжге баратыны аса маңызды емес деген ойдан әлсіздеу тұжырым. Ең жақсы оқу орындарында төмендеу орындарда үйренбейтін нәрселерді үйренбейсіз бе?
Шамасы, жоқ. Әрине, мұны жеке бір адамның мысалында дәлелдей алмайсыз, бірақ жиынтық дәлелдерден байқауға болады: бір оқу орнында оқыған адамдарды US News тізімінде үш есе төмен тұрған басқа оқу орнында оқығандардан өздерінен сұрамайынша ажырата алмайсыз. [3] Байқап көріңіз.
Бұл қалайша мүмкін? Өйткені колледжде қаншалықты білім алатыныңыз колледжге қарағанда өзіңізге әлдеқайда көп байланысты. Бар ниеті қыдыру болған адам ең жақсы оқу орнын ештеңе үйренбей-ақ бітіріп шыға алады. Ал білімге шынайы құштар адам еш беделі жоқ оқу орнында да олардан үйренетін бірнеше ақылды адамды таба алады.
Элиталық колледжге барудың ең үлкен артықшылығы — басқа студенттер; сіз олардан профессорлардан гөрі көбірек нәрсе үйренесіз. Бірақ ақылды достар табуға саналы түрде күш салсаңыз, мұны көптеген колледждерде де қайталай аласыз. Көптеген колледждерде кем дегенде бірнеше ақылды студентті табуға болады, ал адамдардың көпшілігінде колледжде бәрібір санаулы ғана жақын дос болады. [4] Ақылды профессорларды табу ықтималдығы одан да жоғары. Оқытушылар құрамының қисығы студенттерге қарағанда әлдеқайда біртекті, әсіресе математика мен жаратылыстану ғылымдарында; математика кафедрасынан ақылды профессорларды табуды тоқтату үшін колледждер тізімінен айтарлықтай төмен түсуіңіз керек.
Сондықтан біз әртүрлі колледждердің салыстырмалы беделін жеке тұлғаларды бағалауда пайдасыз деп тапқанымыз таңғаларлық емес. Колледждердің адамдарды қалай іріктейтінінде кездейсоқтық көп, ал олардың ол жерде не үйренетіні колледжге қарағанда өзіне әлдеқайда көп байланысты. Осы екі құбылмалылық көзінің салдарынан адамның қай колледжде оқығаны көп нәрсені білдірмейді. Бұл белгілі бір дәрежеде қабілеттің көрсеткіші болғанымен, соншалықты әлсіз, біз оны көбінесе қателік көзі ретінде қарастырамыз және саналы түрде оған назар аудармауға тырысамыз.
Біз ашқан бұл жаңалық стартаптарға ғана тән аномалия екеніне күмәнім бар. Адамдар қай колледжге баратынының маңыздылығын бұрыннан асыра бағалап келген шығар. Біз тек соңында мұны өлшей алдық.
Өкініштісі — адамдардың осындай үстірт сынақпен бағалануы ғана емес, көпшіліктің өзін-өзі сонымен бағалауында. Көптеген адамдар, бәлкім Америкадағы адамдардың көпшілігі, қай колледжде оқығанына немесе тіпті оқыған-оқымағанына қатысты белгілі бір дәрежеде өзіне сенімсіздікке ие. Бұл жағдайдың қасіреті мынада: өзіңіз қалаған колледжге бармаудың ең үлкен зардабы — соның салдарынан өзімде бірдеңе жетіспейді деп сезінуіңіз. Колледждер осы тұрғыдан алғанда жабық клубтарға ұқсайды. Көптеген жабық клубтарға мүше болудың бір ғана нақты артықшылығы бар: егер мүше болмасаңыз, көп нәрседен құр қалмайтыныңызды білесіз. Сіз сыртта қалған кезде іштегі адам болудың артықшылықтарын тек қиялдай аласыз. Бірақ олар қиялыңызда шынайы өмірдегіден әрдайым әлдеқайда үлкен болып көрінеді.
Колледждер де солай. Колледждердің бір-бірінен айырмашылығы бар, бірақ олар көпшілік ойлағандай тағдыр мөрі емес. Адамдар он жеті жасында қабылдау комиссиясының маманы олар туралы қандай шешім шығарса, сондай болып қалмайды. Олар өзін қандай етіп қалыптастырса, сондай болады.
Шынында да, адамдардың қай колледжде оқығанына мән бермеудің үлкен артықшылығы — оларды (және өзіңізді) үстірт өлшемдермен бағалауды доғаруға ғана емес, шынымен маңызды нәрсеге назар аударуға мүмкіндік беретіндігінде. Ең бастысы — өзіңізді кім ете алғаныңыз. Меніңше, біз балаларға осыны айтуымыз керек. Олардың міндеті жақсы колледжге түсу үшін жақсы баға алу емес, білім алу және іс істеу. Және бұл дүниелік табысқа қарағанда берері мол болғандықтан ғана емес. Бұл барған сайын дүниелік табысқа апаратын бірден-бір жолға айналады.
Ескертпелер
[1] Біз өлшейтін нәрсе өлшеуге тұрарлық па? Меніңше, иә. Сіз жай ғана пысық және ар-ұяттан ада болу арқылы байып кете аласыз, бірақ технологиялық стартаптан байып кету үшін белгілі бір деңгейде ми керек. Бұл дәл жоғары орта тап бағалайтын жұмыс түрі; оның интеллектуалдық құрамдас бөлігі дәрігер болумен шамалас.
[2] Негізінде, бір кездері біреу солай істеп көрді. Митч Капордың әйелі Фрида алғашқы жылдары Lotus-та HR бөлімін басқарған. (Ол баса айтып жүргендей, олардың романтикалық қарым-қатынасы одан кейін ғана басталған.) Бір сәтте олар Lotus өзінің стартаптық жігерін жоғалтып, үлкен компанияға айналып бара жатыр деп алаңдады. Сондықтан эксперимент ретінде ол рекрутерлерге алғашқы 40 қызметкердің түйіндемесін жеке мәліметтерін өзгертіп жіберді. Бұл адамдар Lotus-ты сондай жұлдызға айналдырған адамдар еді. Олардың бірде-біреуі сұхбатқа шақырылмады.
[3] US News тізімі ме? Оған ешкім сенбейтіні анық. Олар ескеретін статистикалық мәліметтер пайдалы болған күннің өзінде, олардың салыстырмалы салмағын қалай анықтайды? US News тізімінің маңызды болуының себебі — дәл осы тұрғыда олардың интеллектуалдық тұрғыдан адал болмауында. Олар қолданатын статистиканың салмағын калибрлеу үшін пайдалана алатын сыртқы дереккөз жоқ; егер болса, біз соны ғана пайдаланар едік. Олардың жасайтыны — үздік оқу орындары шамамен дұрыс ретпен қалыпты тізімге айналғанша салмақтарды реттеу. Сондықтан, шын мәнінде, US News тізімі бізге редакторлардың қай мектептерді үздік деп санайтынын көрсетеді, бұл осы мәселе бойынша жалпы қалыптасқан пікірден алыс емес шығар. Қызығы, кейбір оқу орындары жүйені өз пайдасына айналдыру үшін бар күшін салатындықтан, редакторлар өздері қалаған рейтингті алу үшін өздерінің алгоритмін үнемі түзетіп отыруға мәжбүр болады.
[4] Әрине, мүмкін болу — оңай дегенді білдірмейді. Ойын-сауыққа құмар колледждегі ақылды студент, көптеген жоғары мектептердегідей, сөзсіз шеттетілген адамға айналады.
Осы жазбаның алғашқы нұсқаларын оқып шыққан Тревор Блэквеллге, Сара Харлинге, Джессика Ливингстонға, Джеки Макдоноуға, Питер Норвигке және Роберт Морриске алғыс айтамын.