Берничә атна элек башыма шулкадәр еретик уй килде ки, ул мине хәтта гаҗәпләндерде. Сезнең нинди көллияттә укуыгыз әллә ни зур роль уйнамаска да мөмкин.
Минем өчен, урта сыйныфтан чыккан күп кенә балалар өчен кебек үк, үсеп килгәндә яхшы көллияткә керү тормышның төп мәгънәсе диярлек иде. Мин кем идем? Укучы. Аны яхшы башкару яхшы билгеләр алуны аңлата иде. Ни өчен яхшы билгеләр алырга кирәк иде? Яхшы көллияткә керү өчен. Ә ни өчен анда керергә теләргә? Моның берничә сәбәбе бар кебек тоелды: син күбрәк белем алырсың, яхшырак эш табарсың, күбрәк акча эшләрсең. Ләкин аның файдасы төгәл нәрсәдән гыйбарәт булуы мөһим түгел иде. Көллият барлык киләчәк өметләрең үтә торган тар бугаз иде; яхшырак көллияткә керсәң, барысы да яхшырак булачак дип уйланылды.
Берничә атна элек мин тормышның кайсыдыр мизгелендә бу нәрсәгә ышанудан туктаганымны аңладым.
Бу турыда беренче тапкыр балаларның нинди балалар бакчасына йөрүе хакында чиктән тыш борчылуның яңа модасы уятты. Миңа моның бернинди әһәмияте була алмый кебек тоелды. Я бу балага Harvard-ка керергә ярдәм итмәячәк, яисә ярдәм итсә дә, Harvard-ка керүнең бүтән зур әһәмияте калмаячак. Аннары мин уйлап куйдым: ә хәзер дә аның никадәр әһәмияте бар соң?
Баксаң, бу турыда минем кулда мәгълүмат бик күп икән. Өч партнерым һәм мин башлангыч чордагы стартапларга инвестиция кертүче Y Combinator фирмасын җитәклибез. Без компания бары ике егеттән һәм бер идеядән генә торган чакта ук инвестиция салабыз. Идеянең әллә ни әһәмияте юк; ул барыбер үзгәрәчәк. Безнең карар нигездә оештыручыларга карап кабул ителә. Уртача алганда, оештыручы көллиятне моннан өч ел элек тәмамлаган була. Күбесе яңа гына тәмамлаган; берничәсе әле дә укый. Шуңа күрә без магистратура яки көллиятне яңа гына тәмамлаучыларны эшкә алучы компания белән бер үк хәлдә. Бары безнең сайлау гына шунда ук һәм ачыктан-ачык сынала. Стартап өчен ике генә нәтиҗә булырга мөмкин: уңыш яки уңышсызлык — һәм гадәттә бер ел эчендә аның кайсы буласы аңлашыла.
Стартапка карата кулланыла торган сыйнык реаль дөньядагы иң саф сынаулар рәтенә керә. Стартапның уңышы яки уңышсызлыгы тулысынча диярлек оештыручыларның тырышлыгына бәйле. Уңышны базар билгели: сез җитештергән нәрсә кулланучыларга ошаса гына, уңышка ирешәсез. Ә кулланучыларга сезнең кайсы көллияттә укуыгыз бөтенләй кызык түгел.
Нәтиҗәләрне төгәл үлчәп булу белән беррәттән, бездә алар бик күп тә. Традицион венчур капиталы фонды кебек аз санлы зур алыш-бирешләр ясау урынына, без күп санлы кечкенә килешүләр төзибез. Хәзерге вакытта без елына якынча 40 компанияне финанслыйбыз, алар якынча 2000 кешене күрсәткән якынча 900 гариза арасыннан сайлап алына. [1]
Без бәяләгән кешеләр саны һәм сайлауларыбызга кулланылган тиз, икеләтергә урын калдырмый торган сыйнык ярдәмендә Y Combinator җиңүчеләрне сайлап алырга өйрәнү өчен тиңсез мөмкинлек булды. Без белгән иң гаҗәеп ачышларның берсе — кешеләрнең кайсы көллияттә укуының никадәр аз әһәмияткә ия булуы.
Мин бу нәрсә турында кайгыртудан күптән котылдым дип уйлый идем. Harvard-тагы гадәти студент турындагы иллюзияләрдән арыну өчен Harvard-ның аспирантурасында укудан да яхшырак нәрсә юк. Шуңа да карамастан, Y Combinator безнең элиталы көллиятләрдә укыган кешеләрне барыбер арттырып бәяләвебезне күрсәтте. Без MIT яисә Harvard, яки Stanford вәкилләре белән әңгәмә кора идек һәм кайвакыт үз-үзебезгә: алар күренгәнгә караганда акыллырак булырга тиеш, дип уйлап куя идек. Үз хис-кичерешләребезгә ышанырга өйрәнү өчен безгә берничә итерация кирәк булды.
Бөтен кеше диярлек MIT, Harvard яки Stanford-та укыган кешене акыллы булырга тиеш дип саный. Хәтта моның өчен сезне нәфрәт иткән кешеләр дә моңа ышана.
Ләкин элиталы көллияттә укуның нәрсә аңлатканы турында уйлансагыз, бу ничек дөрес була алсын? Без кабул итү комиссиясе хезмәткәрләре — асылда, HR-чылар — тарафыннан унҗиде яшьлек үсмерләр биргән күңелсез дәрәҗәдә бертөрле зур гаризалар өемен өстән-өстән генә карап чыгу нигезендә кабул ителгән карар турында сөйләшәбез. Һәм алар нәрсәгә таяна? Җайлап алдап була торган стандартлаштырылган тест; бала сезнең нәрсә ишетәсегез килгәнен чамалап язган кыска инша; очраклы бер чыгарылыш студенты белән әңгәмә; күбесенчә буйсынучанлык күрсәткече булган мәктәп билгеләре. Мондый тест нәтиҗәсенә кем ышанып бетсен?
Шулай да бик күп компанияләр ышана. Күп кенә компанияләргә кандидатларның кайсы көллияттә укуы бик нык тәэсир итә. Ничек алай булырга мөмкин? Миңа калса, моның җавабын беләм.
Элек корпоратив дөньяда бер әйтем бар иде: «IBM продукциясен сатып алган өчен беркемне дә эштән кумаганнар». Хәзер төгәл IBM турында бу сүзне ишетмәссең, ләкин идея әле дә исән; моннан файдаланырга теләп яшәүче «корпоратив» программа тәэминаты компанияләренең бөтен бер категориясе бар. Эре оешмалар өчен технология сатып алучы кешеләргә уртакул программа өчен зур сумма түләүләре барыбер. Бу аларның үз акчасы түгел бит. Алар бары тик ышанычлы күренгән сатучыдан — танылган исемле, үз-үзенә ышанган сату агентлары, тәэсирле офислары булган һәм бөтен заманча модага туры килә торган программалары булган компаниядән сатып алырга тели. Эшне җиренә җиткереп башкара торган компания булуы мәҗбүри дә түгел, бары тик, сезне өметсезләндергән очракта да, аны сайлау акыллы адым кебек күренсен өчен генә кирәк. Шуңа күрә компанияләр шул бушлыкны тутыру өчен үсеш алды.
Зур компаниядәге рекрутер шул ук технология сатып алучы кеше кебек үк хәлдә. Әгәр кемдер Stanford тәмамлаган булса һәм ачыктан-ачык җүләр булмаса, аны алу — хәвефсез адым. Ә хәвефсез адым булу җитә. Рекрутерларның эшен алар кире каккан кешеләрнең соңрак ирешкән нәтиҗәләре буенча беркем дә үлчәми. [2]
Әлбәттә, мин элиталы көллиятләр, корпоратив программа тәэминаты сатучы компанияләр кебек, эре оешмаларның көчсез якларыннан файдаланырга махсус җайлашкан дип әйтмим. Ләкин алар нәкъ шулай эшләнгән кебек эшли. Бренд исеменең көченә өстәп, элиталы көллиятләрне тәмамлаучылар зур оешмаларның эшләү рәвешенә туры килә торган ике мөһим сыйфатка ия. Алар кушканны үтәүгә бик оста, чөнки унҗиде яшеңдә сине бәяләүче олыларга ярау өчен нәкъ менә шул кирәк. Һәм элиталы көллияттә уку аларга зуррак үз-үзеңә ышаныч бирә.
Кешеләр бөтен карьерасын бер зур компаниядә үткәрә алган чорларда бу сыйфатлар бик кыйммәтле булгандыр. Элиталы көллият тәмамлаучылар сәләтле, ләкин шул ук вакытта хакимияткә буйсынучан булган. Ә эре оешмаларда аерым кешенең нәтиҗәлелеген үлчәү бик авыр булганлыктан, аларның үз-үзләренә ышанычы абруйларының башлангыч ноктасы булып хезмәт иткән.
Стартапларның яңа дөньясында хәлләр бөтенләй башкача. Без теләсәк тә, берәүне дә базар хөкеменнән коткара алмас идек. Ә кулланучылар каршында сөйкемле һәм үз-үзеңә ышанучан булу бернәрсәгә дә тормый. Кулланучылар өчен бер генә нәрсә мөһим: сез аларга ошый торган нәрсә ясыйсызмы, юкмы. Ясамыйсыз икән — сез үлдегез.
Бу сынауның якынлашуын белү безне, гади кешеләрне эшкә алучыларга караганда, дөрес җавапларны табу өчен күпкә тырышыбрак эшләргә мәҗбүр итә. Без уңыш фаразлаучылары турында бернинди иллюзияләргә бирелә алмыйбыз. Һәм без шуны ачыкладык: уку йортлары арасындагы аерма аерым шәхесләр арасындагы аермага караганда шулкадәр кечкенә ки, чагыштырганда ул бөтенләй юк дәрәҗәсендә. Без кешенең кайсы көллияттә укуын белүгә караганда, аның белән сөйләшүнең беренче минутында ук күбрәк мәгълүмат ала алабыз.
Шулай дип әйткәч, бу бик ачык күренә. Аларның нинди көллияттә укуына түгел, шәхеснең үзенә карагыз. Ләкин бу мин башлаган фикердән йомшаграк раслау, ә мин бит теләсә кайсы кешенең нәкъ менә кайсы көллияттә укуы әллә ни зур роль уйнамый дип башлаган идем. Иң яхшы уку йортларында сез башка гадирәк урыннарда өйрәнә алмый торган нәрсәләргә өйрәнмисезмени?
Күрәсең, юк. Әлбәттә, сез моны бер генә кеше мисалында раслый алмыйсыз, ләкин моны гомуми мәгълүматлардан күрергә була: сез үзеннән сорамыйча торып, бер уку йортында укыган кешене US News исемлегендә өч тапкыр түбәнрәк торган уку йортын тәмамлаган кешедән аера алмыйсыз. [3] Үзегез тикшереп карагыз.
Бу ничек шулай була ала? Чөнки көллияттә никадәр белем алуыгыз көллияткә караганда күпкә күбрәк үзегезгә бәйле. Күңел ачарга яратучы үҗәт кеше иң яхшы уку йортын да бернәрсәгә өйрәнмичә тәмамлый ала. Ә чынлап та белемгә омтылган кеше бөтенләй абруйлы булмаган мәктәптә дә үзенә үрнәк булырлык берничә акыллы кеше таба алачак.
Башка студентлар — элиталы көллияттә укуның иң зур өстенлеге; син профессорлардан караганда алардан күбрәк өйрәнәсең. Ләкин акыллы дуслар табу өчен аңлы рәвештә тырышлык куйсагыз, сез моны күпчелек көллиятләрдә дә кабатлый аласыз. Күпчелек көллиятләрдә сез һич югы бер уч булса да башка акыллы студентлар таба аласыз, ә бит күпчелек кешенең көллияттә болай да берничә генә якын дусты була. [4] Акыллы профессорлар табу мөмкинлеге тагын да зуррак. Укытучылар составы буенча кәкре сызык студентларныкына караганда күпкә тигезрәк, бигрәк тә математика һәм төгәл фәннәрдә; математика кафедрасында акыллы профессорлар очрамый башлаганчы, сезгә көллиятләр исемлеге буенча шактый түбәнгә төшәргә туры киләчәк.
Шуңа күрә аерым кешеләрне бәяләгәндә төрле көллиятләрнең чагыштырма абруеның файдасыз булып чыгуы гаҗәп түгел. Көллиятләрнең кешеләрне сайлап алуында очраклылык бик күп, ә укучыларның анда нәрсәгә өйрәнүе көллияткә караганда күпкә күбрәк үзләренә бәйле. Бу ике аерма чыганагы арасында кешенең укыган көллияте әллә ни зур мәгънәгә ия түгел. Ул билгеле бер дәрәҗәдә сәләтне алдан фаразлаучы булып тора, ләкин шулкадәр зәгыйфь ки, без аны нигездә ялгышлык чыганагы дип саныйбыз һәм аңа аңлы рәвештә игътибар итмәскә тырышабыз.
Безнең ачкан нәрсәбез стартапларга гына хас аномалия булуына шикләнәм. Күрәсең, кешеләр көллият сайлауның мөһимлеген һәрвакыт артык арттырып бәяләгәндер. Бары тик хәзер генә без моны үлчи алабыз.
Кызганыч ягы шунда гына түгел: кешеләрне мондый өстән-өстән генә ясалган тест буенча бәялиләр, ә шунда ки, бик күпләр үзләрен дә шуның буенча бәяли. Күп кешеләр, мөгаен, Америкадагы күпчелек халык, кайда укулары яисә көллияттә укыган-укымаганнары аркасында ниндидер дәрәҗәдә үз-үзләренә ышанмаучанлык кичерә. Бу вәзгыятьнең трагедиясе шунда: сез теләгән көллияттә укымауның иң зур җитешсезлеге — үзегезне нәрсәдәндер мәхрүм ителгән дип хис итүегез. Бу яктан көллиятләр бераз ябык клубларга охшаган. Күпчелек ябык клубларның әгъзасы булуның бары бер генә реаль өстенлеге бар: әгәр сез анда булмасагыз, күп нәрсәне югалтмаячагыгызны беләсез. Сезне кермәгәндә, сез эчтә булуның өстенлекләрен күз алдына гына китерә аласыз. Ләкин алар һәрвакыт реаль тормышка караганда сезнең хыялыгызда зуррак күренә.
Көллиятләр белән дә шулай. Көллиятләр бер-берсеннән аерыла, ләкин алар күпләр күз алдына китергән язмыш мөһере түгел. Кешеләр унҗиде яшендә ниндидер кабул итү хезмәткәре алар турында чыгарган карар түгел. Алар — үз-үзләрен ничек ясаганнары.
Чыннан да, кешеләрнең кайсы көллияттә укуына игътибар итмәүнең зур өстенлеге сезнең аларны (һәм үзегезне) өстән-өстән генә үлчәмнәр белән бәяләүдән туктый алуыгызда гына түгел, ә чыннан да мөһим булган нәрсәгә игътибарны юнәлтә алуыгызда. Иң мөһиме — үзегездән нәрсә ясый алуыгыз. Балаларга нәкъ менә шуны әйтергә кирәк дип уйлыйм. Аларның эше яхшы көллияткә керү өчен яхшы билгеләр алу түгел, ә өйрәнү һәм гамәлдә кылу. Һәм бу дөнья уңышына караганда күбрәк бәхет китергәнгә генә түгел. Дөньядагы уңышка илтүче юл да барган саен нәкъ менә шушы булачак.
Искәрмәләр
[1] Без үлчәгән нәрсә үлчәргә торамы? Миңа калса, әйе. Сез бары тик энергияле һәм оятсыз булып та байый аласыз, ләкин технологик стартаптан байлык туплау өчен билгеле бер күләмдә акыл кирәк. Бу югары урта сыйныф бәяләгән эш төрләренә керә; монда табиб булудагы кебек үк интеллектуаль өлеш бар.
[2] Дөресен әйткәндә, бер тапкыр кемдер шулай эшләде. Mitch Kapor-ның хатыны Freada тәүге елларда Lotus компаниясендә HR бүлеге җитәкчесе иде. (Mitch моны аеруча ассызыклап әйтә: алар арасындагы мәхәббәт мөнәсәбәтләре бары тик аннан соң гына башланган.) Бер вакыт алар Lotus стартап сыйфатларын югалтып, гади бер зур компаниягә әйләнеп бара дип борчыла башладылар. Тәҗрибә буларак, ул рекрутерларга, шәхси мәгълүматларын үзгәртеп, беренче 40 хезмәткәрнең резюмесын җибәрде. Бу кешеләр Lotus-ны хәзерге йолдыз дәрәҗәсенә җиткергән шәхесләр иде. Беркем дә әңгәмәгә чакырылмады.
[3] US News исемлеге? Аңа беркем дә чынлап ышанмыйдыр инде. Хәтта алар караган статистика файдалы булса да, алар чагыштырма авырлыкларны ничек билгели? US News исемлегенең мәгънәле булуы нәкъ менә шул яктан аларның интеллектуаль яктан намуссыз булуларында. Алар кулланган статистиканың авырлыгын чагыштырып көйләү өчен тышкы чыганак юк; булса, без шуны гына кулланыр идек. Алар иң яхшы мәктәпләр гадәти урыннарында чама белән кирәкле тәртиптә булсын өчен авырлыкларны җайларга мәҗбүр. Димәк, асылда, US News исемлеге безгә редакторларның кайсы уку йортларын иң яхшысы дип санауларын гына әйтә, бу исә әлеге мәсьәлә буенча гомуми караштан әллә ни ерак түгелдер. Кызыклысы шул: кайбер мәктәпләр системаны алдау өчен тырышып эшләгәнгә күрә, редакторлар үзләре теләгән рейтингны алу өчен алгоритмнарын өзлексез төзәтеп торырга мәҗбүр булачак.
[4] Мөмкин булу җиңел дигәнне аңлатмый, әлбәттә. Күңел ачу көллиятендәге акыллы студент, күпчелек урта мәктәпләрдәге кебек үк, һичшиксез, читтә кагылып калучы булачак.
Әлеге язманың караламаларын укып чыкканнары өчен Trevor Blackwell, Sarah Harlin, Jessica Livingston, Jackie McDonough, Peter Norvig һәм Robert Morris-ка рәхмәтемне белдерәм.