Кешеләрҙе классификациялауҙың иң күрһәтмәле ысулдарының береһе — уларҙың конформизм дәрәжәһе һәм агрессивлығы буйынса бүлеү. Ябай Декарт координаталар системаһын күҙ алдына килтерегеҙ: уның горизонталь күсәре һулдағы ҡалыпса фекерләүҙән уңдағы бәйһеҙ фекерләүгә тиклем бара, ә вертикаль күсәре аҫтағы пассивлыҡтан өҫтәге агрессивлыҡҡа тиклем һуҙыла. Килеп сыҡҡан дүрт квадрант кешеләрҙең дүрт төрөн билдәләй. Өҫкө һул яҡтан башлап сәғәт уғына ҡаршы барғанда: агрессив ҡалыпса фекерләүселәр, пассив ҡалыпса фекерләүселәр, пассив бәйһеҙ фекерләүселәр һәм агрессив бәйһеҙ фекерләүселәр.
Минеңсә, һеҙ күпселек йәмғиәттәрҙә был дүрт төрҙөң барыһын да осратырһығыҙ, һәм кешенең ҡайһы квадрантҡа эләгеүе уның йәмғиәтендә таралған ҡараштарға ҡарағанда үҙ холҡона күберәк бәйле. [1]
Бәләкәй балалар был ике фекер өсөн дә иң яҡшы дәлилдәрҙең береһен бирә. Башланғыс мәктәптә уҡыған һәр кем ошо дүрт төрҙө күргәне бар, һәм мәктәп ҡағиҙәләренең үҙембеллеккә ҡоролоуы кешеләрҙең ҡайһы квадрантҡа эләгеүе ҡағиҙәләргә ҡарағанда үҙҙәренә нығыраҡ бәйле булыуын ап-асыҡ дәлилләй.
Өҫкө һул квадранттағы балалар, йәғни агрессив ҡалыпса фекерләүселәр — улар ошаҡсылар. Улар ҡағиҙәләргә буйһонорға кәрәк тип кенә түгел, ә уларға буйһонмағандарҙы мотлаҡ язаларға кәрәк тип ышана.
Түбәнге һул квадранттағы балалар, пассив ҡалыпса фекерләүселәр — улар көтөүҙәге һарыҡтар кеүек. Улар ҡағиҙәләрҙе теүәл үтәй, әммә башҡа балалар уларҙы боҙғанда, уларҙың тәүге ынтылышы — шул балаларҙы мотлаҡ язалатыу түгел, ә уларҙың яза алыуынан борсолоу.
Түбәнге уң квадранттағы балалар, пассив бәйһеҙ фекерләүселәр — хыялыйҙар. Улар ҡағиҙәләргә артыҡ иғтибар итмәй һәм, бәлки, ҡағиҙәләрҙең ниндәй булыуын да 100% белмәйҙер.
Ә өҫкө уң квадранттағы балалар, агрессив бәйһеҙ фекерләүселәр — шаян, тыңлауһыҙҙар. Улар ҡағиҙәне күргәс тә, уларҙың тәүге теләге — уны шик аҫтына алыу. Ни эшләргә кәрәклеген ябай ғына өйрәтеү ҙә уларҙа киреһенсә эшләү теләген уята.
Конформизмды үлсәгәндә, әлбәттә, уның нимәгә ҡарата булыуын әйтергә кәрәк, һәм балалар үҫкән һайын был үҙгәрә. Бәләкәйерәк саҡта был — өлкәндәр ҡуйған ҡағиҙәләр. Әммә үҫә төшкәс, ҡағиҙәләрҙең сығанағы уларҙың тиҫтерҙәре булып китә. Шуға күрә мәктәп ҡағиҙәләрен бер үк төрлө боҙған үҫмерҙәр төркөмө бәйһеҙ фекерләүсе түгел; киреһенсә, улар тамам конформистар.
Өлкән тормошта беҙ был дүрт төрҙө, ҡоштарҙың дүрт төрөн тауышынан таныған кеүек, үҙенсәлекле өндәренән таный алабыҙ. Агрессив ҡалыпса фекерләүселәрҙең өндәүе: «<яттар төркөмөн> ҡыйратығыҙ!» (Үҙгәреүсән дәүмәлдән һуң өндәү билдәһе күреү хатта ҡурҡыныс, әммә агрессив ҡалыпса фекерләүселәр менән төп мәсьәлә лә тап ошонда). Пассив ҡалыпса фекерләүселәрҙең өндәүе: «Күршеләр ни әйтер?» Пассив бәйһеҙ фекерләүселәрҙең өндәүе: «Һәр кемгә үҙ юлы.» Ә агрессив бәйһеҙ фекерләүселәрҙең өндәүе: «Шулай ҙа ул өйрөлә.»
Был дүрт төр тигеҙ таралмаған. Пассив кешеләр агрессивтарға ҡарағанда күберәк, ә ҡалыпса фекерләүселәр бәйһеҙ фекерләүселәргә ҡарағанда байтаҡҡа күберәк. Шулай итеп, пассив ҡалыпса фекерләүселәр — иң ҙур төркөм, ә агрессив бәйһеҙ фекерләүселәр — иң бәләкәйе.
Кешенең квадранты ҡағиҙәләрҙең тәбиғәтенә ҡарағанда үҙ шәхесенә нығыраҡ бәйле булғанлыҡтан, күпселек кешеләр бөтөнләй башҡа йәмғиәттә үҫһәләр ҙә шул уҡ квадрантты биләр ине.
Принстон профессоры Роберт Джордж күптән түгел шулай тип яҙҙы:
Мин ҡайһы саҡта студенттарҙан: ҡоллоҡ юҡҡа сығарылғанға тиклем көньяҡта йәшәүсе аҡ тәнле булһағыҙ, ҡоллоҡҡа мөнәсәбәтегеҙ нисек булыр ине, тип һорайым. Һәм беләһегеҙме ни? Уларҙың барыһы ла аболиционистар булыр ине! Барыһы ла ҡоллоҡҡа ҡаршы ҡыйыу сығыш яһар һәм уға ҡаршы арымай-талмай көрәшер ине.
Ул быны әйтергә саманан тыш әҙәпле, әммә, әлбәттә, улар улай итмәҫ ине. Ысынында иһә, беҙҙең төп фараз буйынса, уның студенттары шул замандағы кешеләр кеүек тотоп ҡына ҡалмаҫ ине, ә бөгөн агрессив ҡалыпса фекерләүселәр ул ваҡытта ла агрессив ҡалыпса фекерләүсе булыр ине. Башҡаса әйткәндә, улар ҡоллоҡҡа ҡаршы көрәшмәү генә түгел, ә уның иң ныҡлы яҡлаусылары рәтендә булыр ине.
Тәьҫораттарым бер яҡлылыр, бәлки, таныйым, әммә донъялағы бәлә-ҡазаларҙың ғәҙәттән тыш күп өлөшө өсөн тап агрессив ҡалыпса фекерләүселәр яуаплы кеүек тойола, һәм Мәғрифәтселек дәүеренән алып беҙ үҫтергән бик күп йолалар ҡалғандарҙы уларҙан яҡлау өсөн көйләнгән. Атап әйткәндә, бидәғәтселек (ересь) төшөнсәһенән баш тартыу һәм уның урынына төрлө фекерҙәрҙе, хатта әлеге ваҡытта ҡабул ителмәҫлек тип һаналғандарын да, уларҙың эшләгәнен йә эшләмәгәнен һынап ҡараусыларға бер ниндәй ҙә яза бирмәйенсә иркен тикшереү принцибын ҡуйыу. [2]
Ни өсөн һуң бәйһеҙ фекерләүселәрҙе яҡлау кәрәк? Сөнки барлыҡ яңы идеялар тап уларҙа барлыҡҡа килә. Мәҫәлән, уңышлы ғалим булыу өсөн хаҡлы булыу ғына етмәй. Башҡалар хаталашҡанда хаҡлы булырға кәрәк. Ҡалыпса фекерләүселәр быны булдыра алмай. Ошо сәбәптәр арҡаһында, барлыҡ уңышлы стартап етәкселәре бәйһеҙ фекерләүсе генә түгел, ә агрессив рәүештә шундайҙар. Шуға күрә йәмғиәттәрҙең ҡалыпса фекерләүселәрҙе тыйып тороу йолалары булған дәрәжәлә генә сәскә атыуы осраҡлы түгел. [3]
Һуңғы бер нисә йылда күбебеҙ ирекле тикшеренеүҙәрҙе яҡлаусы йолаларҙың көсһөҙләнеүен тойҙоҡ. Ҡайһы берәүҙәр беҙҙе саманан тыш көйһөҙләнә — йолалар артыҡ көсһөҙләнмәгән, йә булмаһа улар оло изгелек хаҡына көсһөҙләндерелгән, тиҙәр. Һуңғыһын шунда уҡ ситкә ҡағырға була. Ҡалыпса фекерләүселәр өҫтөнлөк алғанда, улар һәр ваҡыт быны оло изгелек өсөн тип аҡлай. Бары тик һәр осраҡта был оло изгелек төрлө һәм бер-береһенә ҡапма-ҡаршы була.
Ә бәйһеҙ фекерләүселәр саманан тыш һиҙгерләнгән һәм ирекле фекер алышыу ул тиклем ҡыҫылмаған тигән шиккә килгәндә, үҙегеҙ бәйһеҙ фекерләүсе булмаһағыҙ, быны баһалай алмайһығыҙ. Әгәр идеяларығыҙ булмаһа, фекер арауығының ни тиклем ҡырҡылыуын белә алмайһығыҙ, ә сиктәрҙәге идеялар тик бәйһеҙ фекерләүселәрҙә генә бар. Тап ошо сәбәпле улар фекерҙәрҙе ни тиклем иркен өйрәнеп булыуындағы үҙгәрештәргә бик һиҙгер. Улар — был күмер шахтаһындағы һарығоштар.
Ҡалыпса фекерләүселәр, һәр ваҡыттағыса, барлыҡ фекерҙәрҙе түгел, ә бары тик «насар» фекерҙәрҙе генә тикшереүҙе тыйырға теләүҙәрен белдерә.
Был һөйләмдән генә лә уларҙың ниндәй хәүефле уйын алып барыуы ап-асыҡ күренергә тейеш кеүек. Әммә мин быны ентекләберәк аңлатам. Беҙгә хатта «насар» идеяларҙы ла тикшерә алырға кәрәклеген иҫбатлаған ике сәбәп бар.
Беренсеһе: ҡайһы идеяларҙы тыйырға кәрәклеген хәл итеүгә йүнәлтелгән теләһә ниндәй процесс хаталарға дусар буласаҡ. Бигерәк тә аҡыллы бер кем дә бындай эш менән шөғөлләнергә теләмәгәнгә күрә, уны ахыр сиктә аҡылһыҙҙар башҡара. Ә процесс күп хаталар ебәргәндә, хата өсөн урын (запас) ҡалдырырға кәрәк. Был осраҡта был үҙең теләгәндән аҙыраҡ идеяларҙы тыйырға кәрәклеген аңлата. Әммә агрессив ҡалыпса фекерләүселәргә быны эшләүе ауыр, өлөшләтә сөнки улар бала саҡтан бирле кешеләрҙең язаланыуын күреүҙән кинәнес ала, өлөшләтә сөнки улар үҙ-ара ярыша. Ҡатып ҡалған ҡағиҙәләрҙе (ортодоксияны) яҡлаусылар сиктә торған берәй идеяның йәшәүенә юл ҡуя алмай, сөнки был башҡа яҡлаусыларға әхлаҡи сафлыҡ өлкәһендә уларҙы уҙып китергә, һәм, бәлки, хатта яза ҡоралын уларҙың үҙҙәренә төбәргә мөмкинлек бирә. Шулай итеп, үҙебеҙгә кәрәкле хата запасын алыу урынына беҙ киреһен алабыҙ: төпкә тәгәрәү ярышы башлана, һәм тыйылырлыҡ булып күренгән һәр идея ахыр сиктә тыйыла. [4]
Идеяларҙы тикшереүҙе тыйыуҙың хәүефле булыуының икенсе сәбәбе — идеяларҙың бер-береһенә күренгәндән нығыраҡ бәйле булыуында. Тимәк, әгәр һеҙ ҡайһы бер темаларҙы тикшереүҙе сикләһәгеҙ, был бары тик шул темаларға ғына ҡағылмай. Сикләүҙәр тыйылған өлкәләргә йоғонто яһаған теләһә ҡайһы темаға кире тарала. Һәм был һирәк осрай торған хәл түгел. Иң яҡшы идеялар тап шулай итә лә: уларҙың эҙемтәләре барлыҡҡа килгән урындарынан бик йыраҡ ятҡан өлкәләрҙә сағыла. Ҡайһы бер идеялар тыйылған донъяла яңы фекерҙәр йөрөтөү — бер мөйөшөнә миналар ҡуйылған яланда футбол уйнауға тиң. Һеҙ бары тик шул уҡ уйынды башҡа формалағы майҙанда ғына уйнамайһығыҙ. Һеҙ хатта хәүефһеҙ ерҙә лә күпкә баҫылған уйын алып бараһығыҙ.
Элек бәйһеҙ фекерләүселәр үҙҙәрен һаҡлау өсөн бер нисә урынға туплана торған булған — башта һарайҙарҙа, һуңыраҡ университеттарҙа — унда улар билдәле бер дәрәжәлә үҙ ҡағиҙәләрен ҡуя алған. Идеялар менән эшләгән урындарҙа ирекле эҙләнеүҙәрҙе һаҡлаусы йолалар бар, сөнки микрочиптар етештереү заводтарында ҡеүәтле һауа фильтрҙары, ә тауыш яҙҙырыу студияларында яҡшы тауыш изоляцияһы булыуы тап шул сәбәп менән аңлатыла. Һуңғы бер-ике быуатта кәм тигәндә, ниндәйҙер сәбәп менән агрессив ҡалыпса фекерләүселәр ҡоторонғанда, университеттар иң хәүефһеҙ урындар булды.
Әммә был юлы был ярҙам итмәҫкә лә мөмкин, сөнки түҙемһеҙлектең (толерантһыҙлыҡтың) һуңғы тулҡыны үкенескә күрә университеттарҙан башланды. Ул 1980-се йылдар уртаһында башланды һәм 2000 йылға һүнгән һымаҡ тойолғайны, ләкин социаль селтәрҙәр килеп сыҡҡас, яңынан ҡабынып китте. Был, үкенескә күрә, Кремний үҙәненең үҙ ҡапҡаһына индергән тубы булды. Кремний үҙәнен етәкләгән кешеләрҙең бөтәһе тиерлек бәйһеҙ фекерләүсе булһа ла, улар агрессив ҡалыпса фекерләүселәргә улар бары тик төшөндә генә күрә алған ҡорал тотторҙо.
Икенсе яҡтан, бәлки, университеттар эсендә ирекле эҙләнеү рухының кәмеүе — сәбәпкә ҡарағанда, бәйһеҙ фекерләүселәрҙең китеүенең бер билдәһелер (симптом). Бынан 50 йыл элек профессор буласаҡ кешеләрҙең хәҙер башҡа һайлау мөмкинлектәре бар. Хәҙер улар квант-аналитиктар булып китә йәки стартаптар аса ала. Был ике юлда ла уңышҡа ирешеү өсөн бәйһеҙ фекерле булырға кәрәк. Әгәр был кешеләр профессор булһа, улар академик ирек өсөн нығыраҡ ҡаршылыҡ күрһәтер ине. Шуға күрә, көрсөккә батҡан университеттарҙан ҡасҡан бәйһеҙ фекерләүселәр тураһындағы күренеш саманан тыш ҡараңғылыр. Бәлки, университеттар бик күптәр китеп бөткәнгә күрә бөлгөнлөккә төшәлер. [5]
Был хәл тураһында уйланып күп ваҡыт үткәрһәм дә, уның нисек тамамланырын күҙаллай алмайым. Ҡайһы бер университеттар хәҙерге ағымды кире бороп, бәйһеҙ фекерләүселәр йыйылырға теләгән урындар булып ҡала алырмы? Йәки бәйһеҙ фекерләүселәр яйлап уларҙы ташлап китерме? Был килеп сыҡһа, нимәләр юғалтыуыбыҙ тураһында мин ныҡ борсолам.
Әммә оҙайлы киләсәккә өмөт менән ҡарайым. Бәйһеҙ фекерләүселәр үҙҙәрен яҡлауға оҫта. Әгәр булған институттар үҙ көсөн юғалтһа, улар яңыларын төҙөйәсәк. Был бер аҙ хыял (ҡыйыулыҡ) талап итергә мөмкин. Әммә бай хыял — асылда тап уларҙың үҙенсәлеге бит.
Иҫкәрмәләр
[1] Әлбәттә, мин аңлайым: әгәр кешеләрҙең холҡо ике билдә буйынса айырыла икән, һеҙ уларҙы күсәр сифатында ҡуллана алаһығыҙ һәм килеп сыҡҡан дүрт квадрантты шәхес төрҙәре тип атай алаһығыҙ. Шуға күрә мин ысынында был күсәрҙәрҙең ортогональ булыуын һәм икеһендә лә ҙур айырмалар барлығын раҫлайым.
[2] Донъялағы бөтә бәлә-ҡазалар өсөн агрессив ҡалыпса фекерләүселәр генә яуаплы түгел. Тағы бер ҙур бәлә сығанағы — уларҙың хис-тойғоларына таянып власҡа килгән харизматик лидерҙар. Бындай юлбашсылар барлыҡҡа килгәс, улар күпкә ҡурҡынысыраҡ булып китә.
[3] Y Combinator етәксеһе булғанда, мин бер ҡасан да ҡалыпса фекерләүселәрҙең күңеленә тейерлек яҙыуҙан ҡурҡманым. Әгәр YC печенье етештереүсе компания булһа, мин ауыр әхлаҡи һайлау алдында ҡалыр инем. Ҡалыпса фекерләүсе кешеләр ҙә печенье ашай. Әммә улар уңышлы стартаптар асмай. Шуға күрә, әгәр мин уларҙы YC-ға ғариза биреүҙән ситләткән булһам, бының берҙән-бер һөҙөмтәһе — беҙгә ғаризалар уҡыу эшен кәметеү генә булды.
[4] Бер өлкәлә алға китеш бар: тыйылған фекерҙәр хаҡында һөйләшеү өсөн язалар үткәндәгегә ҡарағанда йомшағыраҡ. Үлтерелеү хәүефе, кәм тигәндә байыраҡ илдәрҙә, бик ҙур түгел. Агрессив ҡалыпса фекерләүселәр күбеһенсә кешеләрҙе эштән сығартыу менән ҡәнәғәтләнә.
[5] Күп кенә профессорҙар — бәйһеҙ фекерләүселәр, бигерәк тә математикала, аныҡ фәндәрҙә һәм инженерлыҡта, сөнки унда уңышҡа ирешеү өсөн мотлаҡ шундай булырға кәрәк. Әммә студенттар дөйөм халыҡты күберәк сағылдыра һәм, шуға күрә, уларҙың күпселеге ҡалыпса фекерләүсе. Тимәк, профессорҙар менән студенттар араһындағы конфликт — был быуындар араһындағы ҡапма-ҡаршылыҡ ҡына түгел, ә төрлө характерҙағы кешеләр араһындағы бәрелеш тә.
Был яҙманың ҡараламаһын уҡып сыҡҡандары өсөн Сэм Альтман, Тревор Блэквелл, Николас Кристакис, Патрик Коллисон, Сэм Гичуру, Джессика Ливингстон, Патрик МакКензи, Джефф Ралстон һәм Хардж Таггарға рәхмәт белдерәм.