Кешеләрне классификацияләүнең иң ачык ысулларының берсе — аларның конформизм дәрәҗәсе һәм агрессивлыгы буенча аеру. Декарт координаталар системасын күз алдына китерегез: аның горизонталь күчәре сулдан уңга таба гадәти фикерләүдән мөстәкыйль фикерләүгә таба бара, ә вертикаль күчәре түбәннән өскә пассивлыктан агрессивлыкка таба үсә. Нәтиҗәдә хасил булган дүрт квадрант кешеләрнең дүрт төрен билгели. Өске сул яктан башлап, сәгать теле юнәлешенә каршы барсак: агрессив-гадәти фикерләүчеләр, пассив-гадәти фикерләүчеләр, пассив-мөстәкыйль фикерләүчеләр һәм агрессив-мөстәкыйль фикерләүчеләр.
Минемчә, сез бу дүрт төрне дә күпчелек җәмгыятьләрдә табарсыз, һәм кешеләрнең кайсы квадрантка керүе аларның җәмгыятендә таралган карашларга караганда күбрәк үз шәхси сыйфатларына бәйле. [1]
Яшь балалар бу ике фикер өчен дә иң яхшы дәлилләрнең берсен бирә. Башлангыч мәктәптә укыган һәркем бу дүрт төрне күргәне бар, һәм мәктәп кагыйдәләренең шулкадәр ирекле (үзешчән) булуы — кешенең кайсы квадрантка эләгүе кагыйдәләргә караганда күбрәк аның үзенә бәйле булуының көчле бер мисалы.
Өске сул квадранттагы балалар, ягъни агрессив-гадәти фикерләүчеләр —ләчтүкләр (ләчтердәүчеләр). Алар кагыйдәләргә буйсынырга гына түгел, ә буйсынмаучыларның җәзага тартылырга тиешлегенә дә ышана.
Түбәнге сул квадранттагы балалар, пассив-гадәти фикерләүчеләр — сарыклар. Алар кагыйдәләрне төгәл үтәргә тырыша, әмма башка балалар аларны бозганда, аларның теләге — ул балаларның җәзаланачагына борчылу, ә аларның җәза алуын тәэмин итү түгел.
Түбәнге уң квадранттагы балалар, пассив-мөстәкыйль фикерләүчеләр — хыялыйлар. Алар кагыйдәләр турында әллә ни кайгыртмый һәм, бәлки, кагыйдәләрнең нәрсәдән гыйбарәт икәнлегенә дә йөз процент ышанып бетмидер.
Ә өске уң квадранттагы балалар, агрессив-мөстәкыйль фикерләүчеләр — чаялар (шуклар). Кагыйдәне күрүгә, аларның беренче теләге — аны шик астына кую. Нәрсә эшләргә кушулары гына да аларда киресен эшләү теләге уята.
Конформизмны үлчәгәндә, әлбәттә, нәрсәгә карата икәнен әйтергә кирәк, һәм балалар үскән саен бу үзгәрә. Яшьрәк балалар өчен бу — өлкәннәр куйган кагыйдәләр. Әмма балалар үсә төшкәч, кагыйдәләр чыганагы булып аларның яшьтәшләре тора башлый. Шуңа күрә мәктәп кагыйдәләрен бертөрле бозучы яшүсмерләр төркеме мөстәкыйль фикерле түгел; киресенчә, нәкъ менә кире кагыйдәгә буйсынучылар.
Өлкән яшьтә без бу дүрт төрне, кошларның дүрт төрен тавышларыннан аерган кебек, үзләренә хас өндәүләреннән таный алабыз. Агрессив-гадәти фикерләүчеләрнең өндәве: «<ятлар төркемен> тар-мар итәргә!» (Үзгәрүчән кыйммәттән соң өндәү билгесе күрү шактый шомлы, ләкин агрессив-гадәти фикерләүчеләр белән бәйле бөтен проблема нәкъ менә шунда.) Пассив-гадәти фикерләүчеләрнең өндәве: «Күршеләр ни әйтер?» Пассив-мөстәкыйль фикерләүчеләрнең өндәве: «Һәркемгә үз юлы.» Ә агрессив-мөстәкыйль фикерләүчеләрнең өндәве: «Шулай да ул әйләнә» («Eppur si muove»).
Бу дүрт төр бертөрле дәрәҗәдә таралмаган. Пассив кешеләр агрессив кешеләргә караганда күбрәк, ә гадәти фикерләүчеләр мөстәкыйль фикерләүчеләргә караганда бик күпкә артыграк. Шуңа күрә пассив-гадәти фикерләүчеләр иң зур төркемне тәшкил итә, ә агрессив-мөстәкыйль фикерләүчеләр — иң кечкенәсен.
Кешенең квадранты кагыйдәләрнең табигатенә караганда күбрәк аның үз шәхесенә бәйле булганлыктан, күпчелек кешеләр бөтенләй башка җәмгыятьтә үскән булсалар да, шул ук квадрантны биләр иде.
Принстон профессоры Роберт Джордж күптән түгел болай дип язды:
Мин кайвакыт студентлардан, әгәр алар коллыкны юкка чыгарганчы Көньякта яшәүче ак тәнле кеше булсалар, коллыкка карата нинди позициядә булыр идегез, дип сорыйм. Һәм беләсезме нәрсә? Алар барысы да аболиционистлар булыр иде! Алар барысы да коллыкка каршы батырларча чыгыш ясар һәм аңа каршы арымый-талмый көрәшер иде.
Ул моны әйтмәс өчен артык итәгатьле, әмма, әлбәттә, алар алай эшләмәс иде. Һәм чыннан да, безнең башлангыч фараз аның студентлары, уртача алганда, ул замандагы кешеләр кебек эш итәр иде дип кенә түгел, ә бүген агрессив-гадәти фикердә булганнарның ул вакытта да шундый ук булыр иде дип фараз итүдән гыйбарәт булырга тиеш. Башкача әйткәндә, алар коллыкка каршы көрәшмәү түгел, ә киресенчә, аның иң тугры яклаучылары рәтендә булыр иде.
Мин үз карашымда берьяклы, моны таныйм, ләкин миңа дөньядагы проблемаларның гаять зур өлеше өчен нәкъ менә агрессив-гадәти фикерләүчеләр җаваплы кебек тоела, һәм Мәгърифәтчелек чорыннан бирле без булдырган бик күп гадәт-үрнәкләр калганнарыбызны алардан яклау өчен эшләнгән. Аерым алганда, бидәгать (ересь) төшенчәсеннән баш тарту һәм аны барлык төрле идеяләрне, хәтта хәзерге вакытта кабул ителмәс дип саналганнарын да, аларның эшлиме-юкмы икәнен сынап караучыларны бернинди җәзага тартмыйча, ирекле рәвештә фикер алышу принцибы белән алыштыру. [2]
Ләкин нигә мөстәкыйль фикерләүчеләрне якларга кирәк соң? Чөнки барлык яңа идеяләр нәкъ менә аларда. Мәсәлән, уңышлы галим булу өчен хаклы булу гына җитми. Башкалар барысы да ялгышканда сез хаклы булырга тиешсез. Гадәти фикерләүчеләр моны булдыра алмый. Шуңа охшаш сәбәпләр аркасында, барлык уңышлы стартап җитәкчеләре (CEO) гади генә мөстәкыйль фикерле түгел, ә агрессив рәвештә шундый. Шуңа күрә җәмгыятьләрнең гадәти фикерләүчеләрне йөгәнләп тору гадәтләре булган дәрәҗәдә генә чәчәк атуы очраклы хәл түгел. [3]
Соңгы берничә елда күбебез ирекле эзләнүне яклаучы гадәтләрнең какшавын күрде. Кайберәүләр безне артык хисләргә биреләбез — алар бик үк какшамаган яки бөек бер яхшылык хакына зәгыйфьләнгән, диләр. Соңгысын мин шундук кире кагам. Гадәти фикерләүчеләр өстенлек алгач, алар һәрвакыт моны зуррак яхшылык хакына дип әйтә. Бары тик һәрвакыт ул төрле һәм бер-берсенә туры килми торган «яхшылык» булып чыга.
Ә беренче борчуга — мөстәкыйль фикерләүчеләр артык сизгер, ә ирекле эзләнү әллә ни кысылмаган дигән сүзгә килгәндә, әгәр сез үзегез мөстәкыйль фикерле булмасагыз, моны бәяли алмыйсыз. Идеяләр киңлегенең никадәр кыскартылуын, алар сездә булмаса, белә алмыйсыз, ә чиктәге идеяләр бары тик мөстәкыйль фикерләүчеләрдә генә була. Нәкъ менә шуңа күрә алар идеяләрне өйрәнү ирегендәге үзгәрешләргә бик сизгер. Алар бу күмер шахтасындагы канарейкалар кебек.
Гадәти фикерләүчеләр, һәрвакыттагыча, барлык идеяләрне түгел, ә бары тик начарларын гына тикшерүдән туктатырга телибез, дип әйтә.
Бу бер җөмләдән генә дә аларның никадәр куркыныч уен уйнаганнары аңлашылыр кебек тоела. Ләкин мин моны ачыклап бирим. Хәтта «начар» идеяләр турында да фикер алыша алуыбыз кирәклегенең ике сәбәбе бар.
Беренчесе — нинди идеяләрне тыярга кирәклеген хәл итүче теләсә кайсы процесс һичшиксез хаталар ясаячак. Бигрәк тә акыллы беркемнең дә мондый эшне үз өстенә аласы килмәгәнгә күрә, нәтиҗәдә аны юләрләр башкара. Ә процесс күп хаталар ясаганда, хата өчен урын калдырырга кирәк. Бу очракта бу — сез теләгәннән азырак идеяне тыярга тиеш дигән сүз. Әмма агрессив-гадәти фикерләүчеләргә моны эшләү кыен, бер яктан, чөнки аларга балачактан ук кешеләрнең җәзалануын күрү ошый, икенче яктан, алар үзара ярыша. Ортодоксия сакчылары чиктәге идеянең яшәвенә юл куя алмый, чөнки бу башка сакчыларга әхлакый сафлык мәсьәләсендә алардан өстен чыгу һәм, бәлки, хәтта аларга каршы сакчы булып китү мөмкинлеге бирә. Шуңа күрә безгә кирәкле хата чиге урынына без капма-каршы нәтиҗәгә ирешәбез: тыелырга мөмкин булып күренгән һәр идея ахыр чиктә тыела торган «төпкә тәгәрәү ярышы». [4]
Идеяләр турында фикер алышуны тыюның икенче куркыныч сәбәбе — идеяләр тыштан күренгәнгә караганда үзара күпкә тыгызрак бәйләнгән. Димәк, сез кайбер темалар буенча фикер алышуны чикләсәгез, бу бары тик шул темаларга гына тәэсир итми. Чикләүләр тыелган темаларга бәйле нәтиҗәләр чыгаручы теләсә кайсы темага кире тарала. Һәм бу сирәк очрый торган чик очрагы түгел. Иң яхшы идеяләр нәкъ менә шулай эшли: алар үзләре чыккан өлкәләрдән бик ерак булган тармакларда нәтиҗәләр бирә. Кайбер идеяләр тыелган дөньяда идеяләргә ия булу — бер почмагы миналанган мәйданда футбол уйнауга охшаган. Сез бары тик башка формадагы мәйданда шул ук уенны уйнамыйсыз. Сез хәтта имин булган җирдә дә күпкә тыйнаграк, саграк уйныйсыз.
Элек мөстәкыйль фикер ияләре үзләрен саклау өчен берничә урынга — башта сарайларга, соңрак университетларга җыела иде, анда алар билгеле бер дәрәҗәдә үз кагыйдәләрен үзаллы билгели ала иде. Идеяләр белән эшләүче урыннарда, кремний пластиналары җитештерү заводларында көчле һава фильтрлары яисә тавыш яздыру студияләрендә яхшы тавыш изоляциясе булган кебек үк сәбәп белән, ирекле эзләнүне саклаучы йолалар булырга омтыла. Соңгы ике гасырда кимендә, агрессив-гадәти фикерләүчеләр нинди дә булса сәбәп белән үч алганда, университетлар иң куркынычсыз урыннар иде.
Әмма бу юлы бу эшләмәскә мөмкин, чөнки түземсезлекнең соңгы дулкыны университетларда башланды дигән кызганыч факт бар. Ул 1980 нче еллар уртасында башланды һәм 2000 елга сүрелгән кебек иде, әмма социаль челтәрләр килү белән күптән түгел яңадан кабынып китте. Бу, кызганычка каршы, Silicon Valley (Силикон үзәнлеге) үз капкасына туп кертүе булды. Silicon Valley-не җитәкләүчеләрнең барысы да диярлек мөстәкыйль фикерле булса да, алар агрессив-гадәти фикерләүчеләргә алар хыялында гына күрә алган корал тоттырдылар.
Икенче яктан, бәлки, университетларда ирекле эзләнү рухының кимүе мөстәкыйль фикер ияләренең китүенең сәбәбе генә түгел, ә аның нәтиҗәсе (симптомы) да булып торадыр. Моннан 50 ел элек профессор булырлык кешеләрнең хәзер башка вариантлары бар. Хәзер алар квантлар (финанс аналитиклары) була яки стартаплар башлый ала. Аларның теләсә кайсында уңышка ирешү өчен сезгә мөстәкыйль фикерле булырга кирәк. Әгәр бу кешеләр профессор булса, алар академик ирек өчен ныграк каршылык күрсәтер иде. Шуңа күрә, бәлки, мөстәкыйль фикерле кешеләрнең түбән тәгәрәүче университетлардан качу манзарасы артык караңгыдыр. Бәлки, университетлар шуның кадәр күп кеше инде киткәнгә күрә түбән тәгәридер. [5]
Мин бу хәл турында күп уйлансам да, аның ничек тәмамланачагын алдан әйтә алмыйм. Кайбер университетлар хәзерге тенденцияне кире борып, мөстәкыйль фикерлеләр җыелырга теләгән урын булып кала алырмы? Яисә мөстәкыйль фикерле кешеләр акрынлап аларны бөтенләй ташлап китәрме? Бу хәл килеп чыкса, безнең нәрсә югалтуыбыз турында мин бик нык борчылам.
Ләкин озак вакытлы перспективада миндә өмет бар. Мөстәкыйль фикер ияләре үзләрен яхшы яклый белә. Әгәр булган институтлар компрометацияләнсә (абруен югалтса), алар яңаларын булдырачак. Моның өчен билгеле бер күзаллау (фантазия) кирәк булырга мөмкин. Ләкин күзаллау сәләте — ахыр чиктә, нәкъ менә аларның көчле ягы.
Искәрмәләр
[1] Әлбәттә, мин аңлыйм: әгәр кешеләрнең шәхси сыйфатлары теләсә нинди ике параметр буенча аерылса, сез аларны күчәр итеп куллана аласыз һәм килеп чыккан дүрт квадрантны шәхес төрләре дип атый аласыз. Шуңа күрә минем чын дәгъвам шунда: бу күчәрләр ортогональ (бер-берсенә бәйсез) һәм икесендә дә шактый зур төрлелек бар.
[2] Дөньядагы бөтен проблемалар өчен дә агрессив-гадәти фикерләүчеләр җаваплы түгел. Проблемаларның тагын бер зур чыганагы — аларга мөрәҗәгать итеп хакимияткә ирешкән харизматик лидерлар. Мондый лидерлар барлыкка килгәч, алар күпкә куркынычрак була башлый.
[3] Y Combinator белән җитәкчелек иткәндә, мин гадәти фикерләүчеләрнең хисләрен рәнҗетә торган нәрсәләр язу турында беркайчан да борчылмадым. Әгәр YC печенье ширкәте булса, мин авыр әхлакый сайлау алдында калыр идем. Гадәти фикерләүче кешеләр дә печенье ашый. Ләкин алар уңышлы стартаплар башлап җибәрми. Шуңа күрә, мин аларны YC-ка гариза бирүдән биздерсәм, моның бердәнбер нәтиҗәсе гаризаларны уку буенча эшебезне җиңеләйтү булды.
[4] Бер өлкәдә алга китеш бар: тыелган идеяләр турында сөйләшкән өчен җәзалар элеккегә караганда җиңелрәк. Кимендә баерак илләрдә үтерелү куркынычы бик аз. Агрессив-гадәти фикерләүчеләр күбесенчә кешеләрне эштән җибәрү белән генә канәгатьләнә.
[5] Күп кенә профессорлар мөстәкыйль фикерле — аеруча математикада, төгәл фәннәрдә һәм инженериядә, анда уңышка ирешү өчен шундый булу мәҗбүри. Ләкин студентлар халыкның гомуми катламын ныграк чагылдыра, димәк, алар күбесенчә гадәти фикерле. Шуңа күрә профессорлар белән студентлар арасында конфликт килеп чыкканда, бу буыннар арасындагы каршылык кына түгел, ә төрле типтагы кешеләр арасындагы каршылык та булып тора.
Мондагы караламаларны укып чыкканнары өчен Сэм Альтманга (Sam Altman), Тревор Блэквеллга (Trevor Blackwell), Николас Кристакиска (Nicholas Christakis), Патрик Коллисонга (Patrick Collison), Сэм Гичуруга (Sam Gichuru), Джессика Ливингстонга (Jessica Livingston), Патрик Маккензига (Patrick McKenzie), Джефф Ралстонга (Geoff Ralston) һәм Харҗ Таггарга (Harj Taggar) рәхмәтемне белдерәм.