Адамдарды жіктеудің ең айқын тәсілдерінің бірі — олардың конформизм деңгейі мен агрессивтілігіне қарау. Көлденең осі сол жақтағы дәстүршіл ойлаудан (conventional-minded) оң жақтағы тәуелсіз ойлауға (independent-minded), ал тік осі төмендегі пассивтіліктен жоғарыдағы агрессивтілікке дейін созылатын Декарттық координаталар жүйесін елестетіп көріңіз. Нәтижесінде пайда болған төрт квадрант адамдардың төрт түрін анықтайды. Жоғарғы сол жақтан бастап, сағат тіліне қарсы бағытта жүрсек: агрессивті-дәстүршіл, пассивті-дәстүршіл, пассивті-тәуелсіз және агрессивті-тәуелсіз.
Меніңше, бұл төрт түрді де көптеген қоғамнан табуға болады, және адамның қай квадрантқа жататыны оның қоғамында басым болған көзқарастарға қарағанда, көбіне оның жеке мінез-құлқына байланысты. [1]
Бұл екі тұжырымға да ең жақсы дәлелдердің бірін кішкентай балалар береді. Бастауыш мектепке барған кез келген адам осы төрт түрді көрген, ал мектеп ережелерінің тым ерікті (шартты) болуы — адамның қай квадрантқа жататыны ережелерден гөрі олардың өзіне көбірек байланысты екеніне күшті дәлел.
Жоғарғы сол жақ квадранттағы балалар, яғни агрессивті-дәстүршілдер — бұл жағымпаздар (шағымшылдар). Олар ережелерге бағыну керек екеніне ғана емес, сонымен бірге оларды бұзғандар міндетті түрде жазалануы тиіс екеніне сенімді.
Төменгі сол жақ квадранттағы балалар, яғни пассивті-дәстүршілдер — жуастар (көпке ергіштер). Олар ережелерді мұқият сақтайды, бірақ басқа балалар оларды бұзғанда, олардың әрекеті сол балалардың жазаланатынына көз жеткізу емес, жазаланып қала ма деп алаңдау болады.
Төменгі оң жақ квадранттағы балалар, яғни пассивті-тәуелсіздер — қиялшылдар. Олар ережелерге аса бас қатырмайды және тіпті ережелердің қандай екенін де 100% нақты білмеуі мүмкін.
Ал жоғарғы оң жақ квадранттағы балалар, яғни агрессивті-тәуелсіздер — тентектер. Олар қандай да бір ережені көргенде, олардың алғашқы түрткісі — оған күмән келтіру. Тек бірдеңе істеу бұйырылса болғаны, олар соған қарама-қарсы әрекет жасауға бейім тұрады.
Конформизмді өлшегенде, әрине, оның неге қатысты екенін нақтылау керек, және бұл балалар есейген сайын өзгереді. Кішкентай балалар үшін бұл — ересектер белгілеген ережелер. Бірақ балалар есейген сайын ережелердің қайнар көзі олардың құрдастарына айналады. Сондықтан мектеп ережелерін бәрі бірдей өрескел бұзатын жасөспірімдер тобы тәуелсіз ойлы емес; керісінше, оған қарама-қарсы.
Ересек өмірде біз бұл төрт түрді құстардың төрт түрін танығандай, олардың өзіне тән үндерінен тани аламыз. Агрессивті-дәстүршілдердің ұраны: «<жат топты> талқандаңдар!» (Айнымалыдан кейін леп белгісін көру біршама үрейлі, бірақ агрессивті-дәстүршілдердің барлық мәселесі осында). Пассивті-дәстүршілдердің сөзі: «Көршілер не ойлайды?» Пассивті-тәуелсіздердің сөзі: «Әркімнің өз жөні бар». Ал агрессивті-тәуелсіздердің сөзі: «Сонда да ол айналады» (Eppur si muove).
Төрт түр бірдей мөлшерде кездеспейді. Агрессивтілерге қарағанда пассивті адамдар көп, ал тәуелсіз ойлыларға қарағанда дәстүршіл адамдар әлдеқайда көп. Сондықтан пассивті-дәстүршілдер — ең үлкен топ, ал агрессивті-тәуелсіздер — ең кіші топ.
Адамның қай квадрантқа түсетіні ережелердің табиғатынан гөрі көбіне оның жеке мінезіне байланысты болғандықтан, көптеген адамдар мүлде басқа қоғамда өссе де, дәл осы квадранттан орын алар еді.
Принстон профессоры Роберт Джордж жақында былай деп жазды:
Мен кейде студенттерден құлдық жойылғанға дейін Оңтүстікте өмір сүрген ақ нәсілді болсаңдар, құлдыққа деген көзқарастарың қандай болар еді деп сұраймын. Қалай ойлайсыз? Олардың бәрі аболиционист болар еді! Олардың бәрі құлдыққа қарсы батыл үн қатып, оған қарсы тынымсыз күресер еді.
Ол мұны айтуға тым сыпайылық танытып тұр, бірақ, әрине, олар олай істемес еді. Шын мәнінде, біздің әдепкі болжамымыз оның студенттерінің, орташа алғанда, сол кездегі адамдар сияқты әрекет ететіні ғана емес, сонымен бірге бүгінгі таңда агрессивті-дәстүршіл болғандардың сол кезде де агрессивті-дәстүршіл болар еді деген ой болуы керек. Басқаша айтқанда, олар құлдықпен күреспейтіні былай тұрсын, оның ең қатал қорғаушыларының қатарында болар еді.
Мен бұрмалап отырған болармын, мойындаймын, бірақ әлемдегі қиындықтардың басым бөлігіне агрессивті-дәстүршіл адамдар жауапты сияқты көрінеді, ал Ағарту дәуірінен бері біз қалыптастырған көптеген салт-дәстүрлер қалғандарымызды солардан қорғауға бағытталған. Атап айтқанда, күпірлік (бидғат) ұғымының жойылуы және оның орнына әртүрлі идеяларды, тіпті қазіргі уақытта қолайсыз деп саналатындарды да еркін талқылау қағидатының келуі, және олардың тиімділігін көру үшін сынап көргендердің еш жазаланбауы. [2]
Бірақ тәуелсіз ойлыларды неге қорғау керек? Өйткені барлық жаңа идеялар соларда. Мысалы, табысты ғалым болу үшін жай ғана дұрыс болу жеткіліксіз. Сіз басқалардың бәрі қателескен кезде дұрыс болуыңыз керек. Дәстүршіл адамдар мұны істей алмайды. Дәл осындай себептермен, барлық табысты стартап басшылары жай ғана тәуелсіз ойлы емес, агрессивті түрде тәуелсіз ойлы болып келеді. Сондықтан қоғамдар тек дәстүршілдерді ауыздықтап ұстайтын салт-дәстүрлері болған дәрежеде ғана өркендейтіні кездейсоқтық емес. [3]
Соңғы бірнеше жылда көбіміз еркін зерттеуді қорғайтын дәстүрлердің әлсірегенін байқадық. Кейбіреулер бізді тым қатты алаңдап отыр — олар соншалықты әлсіреген жоқ, немесе олар үлкен игілік жолында әлсіреді дейді. Соңғысын мен бірден жоққа шығарамын. Дәстүршілдер басымдыққа ие болған кезде, олар мұны әрқашан үлкен игілік үшін деп айтады. Тек ол әр жолы әртүрлі, бір-біріне сәйкес келмейтін үлкен игілік болып шығады.
Ал бірінші алаңдаушылыққа келетін болсақ, яғни тәуелсіз ойлылар тым сезімтал болып кетті және еркін зерттеу онша тұншықтырылған жоқ дегенге келсек, егер өзіңіз тәуелсіз ойлы болмасаңыз, бұған төрелік ете алмайсыз. Егер сізде идеялар болмаса, идеялар кеңістігінің қаншалықты қысқартылып жатқанын біле алмайсыз, ал шеткі идеялар тек тәуелсіз ойлыларда ғана бар. Дәл осы себепті, олар идеяларды зерттеу еркіндігіндегі өзгерістерге өте сезімтал келеді. Олар осы шахтадағы канар торғайлары іспетті.
Дәстүршілдер әдеттегідей барлық идеяларды емес, тек жаман идеяларды талқылауды тоқтатқысы келетінін айтады.
Тек осы сөйлемнен-ақ олардың қандай қауіпті ойын ойнап жатқаны анық көрініп тұр деп ойларсыз. Бірақ мен оны ашып айтайын. Біз тіпті «жаман» идеяларды да талқылай алуымыз керек екенінің екі себебі бар.
Біріншіден, қай идеяларға тыйым салу керектігін шешетін кез келген процесс міндетті түрде қателіктер жібереді. Әсіресе ақылды ешкім мұндай жұмысты қолға алғысы келмейтіндіктен, оны ақымақтар атқарады. Ал процесс көп қателік жіберген кезде, қателікке орын қалдыру керек (margin for error). Бұл жағдайда бұл — сіз қалағаннан гөрі азырақ идеяға тыйым салуыңыз керек дегенді білдіреді. Бірақ агрессивті-дәстүршілдер үшін мұны істеу қиын, бір жағынан, олар бала кезінен бері адамдардың жазаланғанын көруден ләззат алады, ал екінші жағынан, олар бір-бірімен бәсекелеседі. Догманы қадағалаушылар шекаралық идеяның өмір сүруіне жол бере алмайды, өйткені бұл басқа қадағалаушыларға моральдық тазалық жағынан олардан асып түсуге, тіпті олардың өздеріне қарсы шығуға мүмкіндік береді. Сондықтан бізге қажетті қателік шегін алудың орнына, біз оған қарама-қарсы нәтижеге қол жеткіземіз: тыйым салуға сәл де болса жарайтын кез келген идея ақырында тыйым салынатын құлдырау жарысы (race to the bottom) пайда болады. [4]
Идеяларды талқылауға тыйым салудың қауіпті болуының екінші себебі — идеялардың сырт көзге қарағанда әлдеқайда тығыз байланысты болуында. Бұл кейбір тақырыптарды талқылауды шектесеңіз, оның тек сол тақырыптарға ғана әсер етпейтінін білдіреді. Шектеулер тыйым салынған тақырыптармен сабақтасатын кез келген басқа тақырыпқа да кері тарайды. Және бұл сирек кездесетін жағдай емес. Ең жақсы идеялар дәл осылай жұмыс істейді: олар өздерінің пайда болған саласынан мүлде алыс салаларға ықпал етеді. Кейбір идеяларға тыйым салынған әлемде идея тудыру — бір бұрышына мина қойылған алаңда футбол ойнаумен бірдей. Сіз тек алаңның пішіні өзгергені болмаса, баяғы ойыныңызды ойнай бермейсіз. Сіз тіпті қауіпсіз жердің өзінде әлдеқайда сақ, тартыншақ ойнайтын боласыз.
Бұрын тәуелсіз ойлылар өздерін қорғау үшін бірнеше жерлерге — алдымен сарайларға, кейінірек университеттерге жиналатын, онда олар белгілі бір дәрежеде өз ережелерін жасай алатын. Идеялармен жұмыс істейтін жерлерде кремний пластиналарын жасайтын зауыттарда ауа сүзгіштерінің қуатты болуы немесе дыбыс жазу студияларында жақсы дыбыс оқшаулаудың болуы сияқты себептермен еркін зерттеуді қорғайтын дәстүрлер болады. Кем дегенде соңғы екі ғасырда, агрессивті-дәстүршілдер қандай да бір себептермен ойран салған кезде, университеттер ең қауіпсіз орындар болды.
Бірақ бұл жолы ол жұмыс істемеуі мүмкін, өйткені төзімсіздіктің соңғы толқыны дәл осы университеттерден басталды деген өкінішті шындық бар. Ол 1980-жылдардың ортасында басталды және 2000 жылға қарай басылғандай көрінді, бірақ жақында әлеуметтік желілердің пайда болуымен қайтадан өршіді. Бұл, өкінішке орай, Кремний алқабының өз қақпасына соққан голы (own goal) болған сияқты. Кремний алқабын басқаратын адамдардың барлығы дерлік тәуелсіз ойлы болғанымен, олар агрессивті-дәстүршілдердің қолына олар тек армандай алатын құралды ұстатып берді.
Екінші жағынан, университеттердегі еркін зерттеу рухының құлдырауы тәуелсіз ойлылардың кетуінің себебінен гөрі, оның салдары болуы да мүмкін. Осыдан 50 жыл бұрын профессор болатын адамдарда қазір басқа мүмкіндіктер бар. Енді олар квант (сандық талдаушы) бола алады немесе стартап аша алады. Осылардың кез келгенінде табысқа жету үшін тәуелсіз ойлы болуыңыз керек. Егер бұл адамдар профессор болғанда, олар академиялық еркіндік үшін анағұрлым қатаң қарсылық көрсетер еді. Сондықтан құлдырап бара жатқан университеттерден тәуелсіз ойлылардың қашып жатқаны туралы көрініс тым түнек болуы мүмкін. Мүмкін университеттер көптеген адамдардың кетіп қалғандығынан құлдырап жатқан шығар. [5]
Бұл жағдай туралы көп ойланғаныма қарамастан, оның қалай аяқталарын болжай алмаймын. Кейбір университеттер қазіргі үрдісті кері бұрып, тәуелсіз ойлылар жиналғысы келетін орын болып қала ала ма? Әлде тәуелсіз ойлылар оларды біртіндеп тастап кете ме? Егер бұл орын алса, біз нені жоғалтуымыз мүмкін екендігі мені қатты алаңдатады.
Бірақ мен ұзақ мерзімді келешекке үмітпен қараймын. Тәуелсіз ойлылар өздерін жақсы қорғай біледі. Егер бар институттар бүлінсе, олар жаңаларын жасайды. Бұл біраз қиялды талап етуі мүмкін. Бірақ қиял, сайып келгенде, олардың басты ерекшелігі.
Ескертпелер
[1] Әрине, егер адамдардың мінез-құлқы кез келген екі параметр бойынша ерекшеленсе, оларды ось ретінде пайдалануға және нәтижесінде алынған төрт квадрантты тұлға типтері деп атауға болатынын түсінемін. Сондықтан менің айтып отырғаным — бұл осьтер бір-біріне ортогональ (перпендикуляр) және екеуінде де айтарлықтай өзгермелілік бар.
[2] Агрессивті-дәстүршілдер әлемдегі барлық қиындықтарға жауапты емес. Проблемалардың тағы бір үлкен көзі — соларға арқа сүйеп билікке келетін харизматикалық көшбасшылар. Мұндай көшбасшылар пайда болған кезде олар әлдеқайда қауіпті бола түседі.
[3] Мен Y Combinator-ды басқарып жүргенде дәстүршілдердің шамына тиетін нәрселерді жазудан ешқашан қорықпадым. Егер YC печенье шығаратын компания болса, мен қиын моральдық таңдауға тап болар едім. Дәстүршіл адамдар да печенье жейді. Бірақ олар табысты стартаптар бастамайды. Сондықтан олардың YC-ге өтініш беруіне кедергі жасасам, оның жалғыз әсері — өтінімдерді оқудағы біздің жұмысымызды жеңілдету болды.
[4] Бір салада ілгерілеушілік бар: тыйым салынған идеялар туралы сөйлескені үшін берілетін жазалар бұрынғыға қарағанда онша ауыр емес. Кем дегенде бай елдерде өлтірілу қаупі аз. Агрессивті-дәстүршілдер негізінен адамдарды жұмыстан шығарумен қанағаттанады.
[5] Көптеген профессорлар — тәуелсіз ойлы, әсіресе математика, нақты ғылымдар мен инженерия саласында, табысқа жету үшін солай болуың керек. Бірақ студенттер жалпы халықты көбірек білдіреді, сондықтан негізінен дәстүршіл болып келеді. Демек профессорлар мен студенттер арасында қайшылық туындағанда, бұл тек ұрпақтар арасындағы емес, сонымен қатар әртүрлі типтегі адамдар арасындағы қақтығыс болып табылады.
Осы мақаланың нобайларын оқып шыққандары үшін Сэм Альтман, Тревор Блэквелл, Николас Кристакис, Патрик Коллисон, Сэм Гичуру, Джессика Ливингстон, Патрик Маккензи, Джефф Ралстон және Хардж Таггарға алғыс білдіремін.