Яҡынса егерме йыл элек кешеләр компьютерҙар менән телевидениеның бер-береһенә ҡаршы килеүен күреп ҡалды һәм улар ҡушылғас ни килеп сығыр тип фаразлай башланы. Хәҙер беҙ яуапты беләбеҙ: компьютерҙар. Хәҙер инде «конвергенция» һүҙен ҡулланыу үҙе лә телевидениеға саманан тыш ҙур баһа биреү булғанлығы аңлашыла. Был конвергенциянан бигерәк алмаштырыу буласаҡ. Кешеләр һаман да «телешоу» тип аталған нәмәләрҙе ҡарауы ихтимал, әммә уларҙы башлыса компьютерҙарҙа ҡараясаҡтар.
Был ярышта компьютерҙар файҙаһына нимә хәл итте? Дүрт көс: уларҙың өсәүһен алдан фаразлап булыр ине, ә береһен алдан күреүе ҡыйыныраҡ булыр ине.
Еңеүҙең алдан күренеп торған бер сәбәбе — Интернеттың асыҡ платформа булыуында. Унда теләһә кем үҙе теләгән нәмәне төҙөй ала, һәм еңеүселәрҙе баҙар һайлай. Шуға күрә инновациялар ҙур компаниялар тиҙлеге менән түгел, ә хакерҙар тиҙлеге менән барлыҡҡа килә.
Икенсеһе — Мур ҡануны, ул Интернет үткәреү һәләтендә үҙенең ғәҙәти мөғжизәһен күрһәтте. [1]
Компьютерҙарҙың еңеүенең өсөнсө сәбәбе — пиратлыҡ. Ҡулланыусылар уны бушлай булғанға ғына түгел, ә уңайлыраҡ булғанға күрә лә хуп күрә. Bittorrent менән YouTube тамашаларҙы ҡарау урыны компьютер экраны икәнен яңы быуын тамашасыларының аңына һеңдереп өлгөрҙө. [2]
Көтөлмәгәнерәк булған көс иһә инновацияның бер үҙенсәлекле төрө булды: социаль ҡушымталар. Уртаса үҫмер дуҫтары менән һөйләшеүгә сикһеҙ тиерлек һәләткә эйә. Ләкин улар һәр ваҡыт физик яҡтан бергә була алмай. Мин өлкән кластарҙа уҡығанда бының сиселеше телефон ине. Хәҙер иһә был — социаль селтәрҙәр, күп уйынсылы уйындар һәм төрлө мессенджерҙар. Уларҙың барыһына ла компьютер аша ирешеп була. [3] Был тигәнең, һәр үҫмер бала (а) Интернетҡа тоташҡан компьютер теләй, (б) уны нисек ҡулланырға өйрәнергә сәбәбе бар, һәм (в) уның алдында сикһеҙ күп сәғәттәр үткәрә.
Был иң ҡеүәтле көс ине. Компьютерҙарҙы барыһы ла теләүенә тап ошо сәбәп булды. Нердтар уларҙы оҡшатҡанға алды. Аҙаҡ геймерҙар уйын уйнар өсөн алды. Әммә башҡаларҙың барыһын да тап башҡа кешеләр менән бәйләнеш йәлеп итте: өләсәйҙәрҙең дә, 14 йәшлек ҡыҙҙарҙың да компьютер теләүенә тап ошо сәбәпсе булды.
Үҙ аудиторияһына тиҫтәләрсә йылдар буйы тамыр эсенә ҡуйылған тамсылатҡыс һымаҡ тәьҫир итеп торғас, күңел асыу өлкәһендәге кешеләр аудиторияны шаҡтай пассив тип уйлай башланы, һәм был аңлашыла ла. Улар тамашаларҙың халыҡҡа нисек барып етеүен үҙҙәре билдәләй алырбыҙ тип уйланы. Ләкин улар тамашасыларҙың бер-береһе менән бәйләнештә булыу теләгенең көсөн баһалап бөтмәне.
Facebook телевидениены үлтерҙе. Был, әлбиттә, саманан тыш ябайлаштырылған, ләкин, бәлки, өс һүҙ менән хәҡиҡәткә иң яҡын әйтелгән фекерҙер.
___
Телеселтәрҙәр эштең ҡай тарафҡа табан барғанын теләмәҫтән генә күрә башлаған кеүек, һәм үҙ контентын селтәргә, шулай уҡ теләмәҫтән генә, сығарып яуап бирҙе. Ләкин улар һаман да аяҡ терәп тора. Улар, тап үҙ мәҡәләләрен Интернетҡа ҡуйған гәзиттәр кешеләр иртәнге көндө көтөп, ҡағыҙға баҫылғанды уҡыр тип өмөт иткән кеүек, кешеләрҙең тамашаларҙы компьютер урынына телевизорҙан ҡарауын һаман да теләй шикелле. Икеһенә лә Интернеттың төп мәғлүмәт мөхите булып китеүе факты менән килешергә генә кәрәк.
Әгәр быны алдараҡ эшләһәләр, улар отошлораҡ хәлдә булыр ине. Ҡалыплашҡан уйынсыларҙы борсоуға һалырлыҡ кимәлдә ҡеүәтле яңы мөхит барлыҡҡа килә икән, тимәк, ул еңеү өсөн дә етерлек дәрәжәлә ҡеүәтлелер, һәм улар эшләй алған иң яҡшы нәмә — кисекмәҫтән шул ағымға ҡушылыу.
Уларға оҡшаймы был, юҡмы — ҙур үҙгәрештәр килә, сөнки Интернет тапшырыу медиаһының ике нигеҙ ташын ҡаҡшата: синхронлыҡты һәм локаллекте. Интернетта һәр кемгә бер үк сигналды ебәреү мотлаҡ түгел, һәм уны урындағы сығанаҡтан ебәреү ҙә кәрәкмәй. Кешеләр нимәне теләй, ҡасан теләй — шуны ҡараясаҡ, һәм үҙҙәренә иң ныҡ яҡын булған уртаҡ ҡыҙыҡһыныуҙары буйынса төркөмдәргә берләшәсәк. Бәлки, уларҙың иң көслө уртаҡ ҡыҙыҡһыныуы физик урынлашыуы булыр, ләкин минеңсә, улай булмаҫ. Был тигәнең, урындағы телевидение, моғайын, инде үлгән. Был элекке технология сикләүҙәренең бер эҙемтәһе ине. Әгәр кемдер хәҙер Интернетҡа нигеҙләнгән телекомпанияны нулдән башлап төҙөһә, бәлки, уларҙың билдәле бер төбәктәргә төбәлгән тамашалар буйынса ниндәйҙер планы булыр ине, ләкин был беренсе сираттағы бурыс булмаҫ ине.
Синхронлыҡ менән локаллек үҙ-ара бәйләнгән. Телеселтәрҙең урындағы филиалдары киске сәғәт 10-да нимә барасағы менән ҡыҙыҡһына, сөнки был 11-ҙәге урындағы яңылыҡтарға тамашасы алып килә. Әммә был бәйләнеш көс өҫтәүгә ҡарағанда күберәк сереклек өҫтәй: кешеләр һуңынан яңылыҡтарҙы ҡарарға теләгәнгә күрә генә 10-дағы тапшырыуҙы ҡарамай бит.
Телеселтәрҙәр был тенденцияларға ҡаршы көрәшәсәк, сөнки уларҙың быға яраҡлашыу өсөн һығылмалылығы етмәй. Автомобиль компаниялары дилерҙар һәм профсоюздар менән бәйләнгән кеүек, улар ҙа урындағы филиалдар тарафынан ҡыҫырыҡланған. Тәбиғи рәүештә, селтәрҙәр менән идара итеүселәр еңел юлды һайлаясаҡ һәм, тап тауыш яҙҙырыу лейблдары эшләгән кеүек, иҫке моделде тағы бер нисә йыл дауам итергә тырышасаҡ.
Күптән түгел Wall Street Journal гәзитендә сыҡҡан мәҡәләлә телеселтәрҙәрҙең тура эфирҙағы тамашаларҙы нисек арттырырға тырышыуы тасуирланды; был өлөшләтә тамашасылар яҙылған тапшырыуҙарҙы үҙҙәренә уңайлы ваҡытта ҡарау урынына, телевизорҙы синхрон рәүештә ҡарарға мәжбүр итеү ысулы булараҡ эшләнә. Тамашасылар теләгәнде биреү урынына, улар селтәрҙәрҙең иҫкергән бизнес-моделенә яраҡлаштырыу өсөн уларҙың ғәҙәттәрен үҙгәртергә мәжбүр итергә тырыша. Быны көсләп тағырлыҡ монополияң йәки картелең булмаһа, был бер ҡасан да эшләмәй, хатта булған осраҡта ла бары тик ваҡытлыса ғына эшләй.
Селтәрҙәрҙең тура эфир тапшырыуҙарын яратыуының икенсе сәбәбе — уларҙы етештереү арзаныраҡ. Бында уларҙың фекере дөрөҫ, ләкин улар уны аҙағына тиклем алып барып еткермәгән. Тура эфир контенты селтәрҙәр күҙ алдына килтергәндән күпкә арзаныраҡ булыуы мөмкин, һәм сығымдарҙың ҡырҡа кәмеүенән файҙаланыу юлы — күләмде арттырыу. Бөтә ошо фекер сылбырын күрергә селтәрҙәргә уларҙың үҙҙәрен һаман да эфир тапшырыуҙары бизнесында — һәр кемгә бер үк сигналды таратыусы тип иҫәпләүе ҡамасаулай. [4]
___
Телеселтәрҙәр менән ярышырлыҡ теләһә ниндәй компанияны башлар өсөн хәҙер бик уңайлы ваҡыт булыр ине. Күп кенә Интернет-стартаптар, асылда, тап шундай, гәрсә уларҙың бындай асыҡ маҡсаты булмаһа ла. Кешеләрҙең көнөнә буш ваҡыты сикле, ә телевидение шундай оҙон сессияларға ҡоролған (ҡулланыусыларҙы тиҙерәк үҙ юлына ебәреүе менән ғорурланған Google-дан айырмалы рәүештә), уларҙың ваҡытын алған теләһә ниндәй нәмә уның менән ярыша. Ләкин бындай ситләтелгән көнәркәштәрҙән тыш, минеңсә, телекомпаниялар туранан-тура көнәркәштәр менән дә күберәк осрашасаҡ.
Хатта кабелле телевидениела ла, яңы канал асыу өсөн аша сығырға кәрәк булған сик арҡаһында, «оҙон ҡойроҡ» ваҡытынан алда өҙөп ташланған ине. Интернетта ул оҙонораҡ буласаҡ, һәм уның эсендә хәрәкәтсәнлек күберәк буласаҡ. Был яңы донъяла ғәмәлдәге уйынсылар бары тик теләһә ниндәй ҙур компанияның үҙ баҙарында булған өҫтөнлөктәренә генә эйә буласаҡ.
Был селтәрҙәр менән шоуҙарҙы етештереүселәр араһындағы көстәр балансын үҙгәртәсәк. Элек селтәрҙәр «ҡапҡа һаҡсылары» булған. Улар һеҙҙең эшегеҙҙе таратҡан һәм унда реклама һатҡан. Хәҙер тамашаны етештереүселәр уны үҙҙәре тарата ала. Хәҙер селтәрҙәр биргән төп ҡиммәт — реклама һатыу. Был уларҙы нәшерселәргә ҡарағанда күберәк хеҙмәт күрһәтеүселәр урынына ҡуясаҡ.
Шоуҙар тағы ла нығыраҡ үҙгәрәсәк. Интернетта уларҙың хәҙерге форматын һаҡлау өсөн бер сәбәп тә юҡ, хатта уларҙың берҙән-бер форматҡа эйә булыуы фактын да һаҡларға кәрәкмәй. Ысынында, алда торған конвергенцияның иң ҡыҙыҡлы төрө — тамашалар менән уйындар араһында. Әммә 20 йылдан һуң Интернетта ниндәй күңел асыу саралары таратыласағы тураһында һорауға килгәндә, эштәрҙең ныҡ үҙгәрәсәгенән башҡа бер ниндәй фараз яһарға баҙнат итмәҫ инем. Иң бай фантазиялы кешеләр нимә уйлап сығара алһа, беҙгә шул буласаҡ. Тап шуға күрә Интернет еңде лә инде.
Иҫкәрмәләр
[1] Был фекер өсөн Тревор Блэквеллға рәхмәт. Ул өҫтәй: «90-сы йылдар башында телефон компанияларының конвергенция тураһында һөйләшкәндә күҙҙәре янып торғанын хәтерләйем. Улар тапшырыуҙарҙың күбеһе талап буйынса булыр, һәм улар быны ғәмәлгә ашырып, бик күп аҡса эшләрбеҙ тип уйланы. Килеп сыҡманы. Улар үҙҙәренең урындағы селтәр инфраструктураһы талап буйынса видео өсөн хәлткес булыр тип уйланы, сөнки бер нисә дата-үҙәктән Интернет аша уны трансляциялау мөмкин түгел кеүек күренә ине. Ул ваҡытта (1992 йыл) бөтә ил буйлап Интернеттың үткәреү һәләте бер видеоағым өсөн дә етмәй ине. Ләкин киң селтәр үткәреү һәләте улар көткәндән күпкә шәберәк үҫте, һәм уларҙы iTunes менән Hulu еңде».
[2] Авторлыҡ хоҡуҡтары хужалары пиратлыҡтың үҙҙәре күргән яғына — юғалтылған килемгә иғтибар итергә тартыла. Шуға күрә улар ҡулланыусыларҙы быға бушлай нәмә алыу теләге этәрә тип уйлай. Ләкин iTunes кешеләргә еңел булһа, онлайн нәмәләр өсөн аҡса түләйәсәген күрһәтә. Пиратлыҡтың мөһим өлөшө — ул ябай ғына рәүештә яҡшыраҡ ҡулланыу тәжрибәһе тәҡдим итә.
[3] Йәки ғәмәлдә компьютер булған телефон. Телевидениены алмаштырасаҡ ҡоролманың дәүмәле тураһында бер ниндәй фараз яһамайым, бары тик уның браузеры буласаҡ һәм мәғлүмәтте Интернет аша аласаҡ тип кенә әйтәм.
[4] Эмметт Шир былай тип яҙа: «Спорт өсөн „оҙон ҡойроҡ“ башҡа төрлө контентҡа ҡарағанда ла ҙурыраҡ булыуы мөмкин тип раҫлар инем. Теләһә кем мәктәп футбол уйынын трансляциялай ала, һәм етештереү сифаты шәп булмаһа ла, ул 10 000 тирәһе кеше өсөн ҡыҙыҡлы буласаҡ».
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Сэм Альтманға, Тревор Блэквеллға, Нэнси Кукка, Майкл Сейбелға, Эмметт Ширға һәм Фред Уилсонға рәхмәт белдерәм.