Осыдан шамамен жиырма жыл бұрын адамдар компьютерлер мен теледидардың өзара соқтығысу бағытында келе жатқанын аңғарып, олар тоғысқанда (конвергенция) не пайда болатыны туралы болжам жасай бастады. Енді біз оның жауабын білеміз: компьютерлер. Қазірдің өзінде біз тіпті "конвергенция" сөзін қолдану арқылы теледидарға тым көп мән бергеніміз анық болып отыр. Бұл соншалықты бір тоғысу емес, көбіне орын басу болады. Адамдар әлі де "телешоулар" деп атайтын нәрселерді көруі мүмкін, бірақ оларды көбінесе компьютерден қарайтын болады.
Бұл бәсекеде жеңісті компьютерге алып берген не? Төрт күш бар, олардың үшеуін алдын ала болжауға болар еді, ал біреуін болжау әлдеқайда қиын болатын.
Жеңістің алдын ала болжауға болатын бір себебі — Интернеттің ашық платформа екендігі. Кез келген адам оның үстіне өзі қалаған нәрсені құра алады, ал жеңімпаздарды нарық таңдайды. Сондықтан инновациялар ірі компаниялардың жылдамдығымен емес, хакерлердің жылдамдығымен жүреді.
Екіншісі — Интернет өткізу қабілетіне әдеттегідей өз сиқырын көрсеткен Мур заңы. [1]
Компьютерлердің жеңіске жетуінің үшінші себебі — қарақшылық (пираттық). Пайдаланушылар оны тек тегін болғаны үшін ғана емес, сонымен қатар әлдеқайда ыңғайлы болғандықтан таңдайды. Bittorrent пен YouTube қазірдің өзінде көрермендердің жаңа ұрпағын шоуларды көретін орын компьютер экраны екеніне баулып үлгерді. [2]
Әлдеқайда таңғалдырған күш инновацияның бір нақты түрі болды: әлеуметтік қосымшалар. Орташа жасөспірімнің достарымен сөйлесуге деген қабілеті іс жүзінде шексіз. Бірақ олар үнемі достарының қасында физикалық тұрғыда бірге бола алмайды. Мен мектепте оқып жүргенде мұның шешімі телефон еді. Енді ол — әлеуметтік желілер, көппайдаланушылық ойындар және түрлі хабар алмасу қосымшалары. Олардың барлығына қол жеткізудің жолы — компьютер арқылы. [3] Бұл дегеніміз, әрбір жасөспірім (a) Интернетке қосылған компьютерді қалайды, (b) оны қалай пайдалану керектігін үйренуге ынталы болады және (c) оның алдында сансыз көп уақыт өткізеді.
Бұл барлық күштердің ішіндегі ең қуаттысы болды. Барлығының компьютерді қалауына себеп болған дәл осы еді. Нердтер компьютерді ұнатқандықтан алды. Содан кейін геймерлер оны ойын ойнау үшін алды. Бірақ қалғандарының барлығын тартқан нәрсе — басқа адамдармен байланысу болды: тіпті әжелер мен 14 жасар қыздардың да компьютерді қалауына себеп болған осы.
Ондаған жылдар бойы аудиториясының тамырына тікелей "тамшылатқыш" қойып келген ойын-сауық саласындағы адамдар оларды өте енжар деп ойлай бастағаны түсінікті де еді. Олар көрсетілімдердің аудиторияға қалай жететінін өздері айқындай аламыз деп ойлады. Бірақ олар адамдардың бір-бірімен байланысуға деген ұмтылысының күшін бағаламады.
Facebook теледидарды өлтірді. Бұл, әрине, тым қарабайырлатылған тұжырым, бірақ үш сөзбен шындыққа барынша жақын айту осы шығар.
___
Тележелілер істің қайда бара жатқанын еріксіз түсінген сияқты және соған сай өз контенттерін еріксіз ғаламторға орналастыра бастады. Бірақ олар әлі де аяқтарын сүйретіп келеді. Олар өз материалдарын интернетке шығаратын, бірақ адамдардың келесі күннің таңын күтіп, газетті қағаздан оқығанын қалайтын газеттер сияқты, әлі де адамдар шоуларды теледидардан көрсе екен деп үміттенетін көрінеді. Екеуі де Интернеттің басты ортаға (медиумға) айналғаны туралы шындықпен бетпе-бет келуі керек.
Егер олар мұны ертерек жасағанда, қазір жағдайлары әлдеқайда жақсырақ болар еді. Бұрыннан орныққан ойыншыларды мазасыздандыратындай күшті жаңа орта пайда болған кезде, ол әдетте жеңіске жететіндей қуатты болады және олар жасай алатын ең жақсы нәрсе — бірден соған көшу.
Оларға ұнаса да, ұнамаса да, үлкен өзгерістер келе жатыр, өйткені Интернет хабар тарату медиасының екі негізгі тірегін: синхрондылық пен локалдылықты жояды. Интернетте бәріне бірдей сигнал жіберудің қажеті жоқ және оны жергілікті көзге барып тарату да міндетті емес. Адамдар не қаласа, соны қалаған уақытында көреді және өздері ең жақын сезінетін ортақ қызығушылықтарына қарай топтасады. Мүмкін олардың ең күшті ортақ қызығушылығы физикалық орналасқан жері болар, бірақ мен олай емес деп ойлаймын. Бұл жергілікті теледидардың өлетінін білдірсе керек. Ол ескі технологияның шектеулерінен туған құбылыс еді. Егер біреу қазір нөлден бастап Интернетке негізделген телекомпания ашатын болса, олардың белгілі бір аймақтарға бағытталған бағдарламалар жоспары болуы мүмкін, бірақ бұл басты басымдық болмас еді.
Синхрондылық пен локалдылық бір-бірімен байланысты. Тележелінің жергілікті серіктестеріне кешкі сағат 10-да не көрсетіліп жатқаны маңызды, өйткені бұл сағат 11-дегі жергілікті жаңалықтарға көрермен жинап береді. Алайда, бұл байланыс мықтылықтан гөрі осалдық әкеледі: адамдар кейін жаңалықтар көргісі келгендіктен сағат 10-дағы нәрсені көрмейді.
Тележелілер бұл үрдістермен күресетін болады, өйткені оларда бейімделу үшін жеткілікті икемділік жоқ. Автокөлік компаниялары дилерлер мен кәсіподақтардың құрсауында қалғаны сияқты, олар да жергілікті серіктестерінің құрсауында қалып отыр. Сөзсіз, желілерді басқаратын адамдар оңай жолды таңдап, дыбыс жазу лейблдері сияқты, ескі модельді тағы бір-екі жыл ұстап тұруға тырысады.
Wall Street Journal-дағы жақында жарияланған мақалада тележелілердің көрермендерге шоуларды өздеріне ыңғайлы уақытта жазылған күйінде емес, синхронды түрде теледидардан қаратудың бір амалы ретінде көбірек тікелей эфирлер қосуға тырысып жатқаны сипатталған. Көрермендердің қалағанын берудің орнына, олар желілердің ескірген бизнес-моделіне сай келуі үшін адамдарды өз әдеттерін өзгертуге мәжбүрлеуге тырысуда. Мұны іске асыратын монополияңыз немесе картеліңіз болмаса, бұл ешқашан жұмыс істемейді, тіпті болған күннің өзінде тек уақытша ғана жұмыс істейді.
Желілердің тікелей эфирлерді ұнататынының тағы бір себебі — оларды өндіру арзанырақ. Бұл жерде олардың ойы дұрыс, бірақ олар оны ақырына дейін жеткізбеді. Тікелей эфирдегі контент желілер ойлағаннан әлдеқайда арзан болуы мүмкін, ал шығындардың күрт төмендеуін өз пайдасына жаратудың жолы — көлемді арттыру. Желілердің бұл логиканы толық түсінуіне олардың әлі де өздерін хабар тарату бизнесіндеміз — барлығына бірдей сигнал таратамыз деп санауы кедергі келтіреді. [4]
___
Тележелілермен бәсекелесетін кез келген компанияны бастау үшін қазір жақсы уақыт болар еді. Көптеген интернет-стартаптар нақ сондай, бірақ олардың тікелей мақсаты бұл болмаған шығар. Адамдардың күніне белгілі бір ғана бос уақыты бар, ал теледидар ұзақ сеанстарға негізделгендіктен (пайдаланушыларды тез өз жолына жіберуді мақтан тұтатын Google-дан айырмашылығы), олардың уақытын алатын кез келген нәрсе онымен бәсекелеседі. Бірақ мұндай жанама бәсекелестерден бөлек, телекомпаниялар тікелей бәсекелестермен де барған сайын көбірек бетпе-бет келеді деп ойлаймын.
Тіпті кабельдік теледидардың өзінде де жаңа арна ашу үшін еңсеру керек болатын кедергінің салдарынан "ұзын құйрық" ерте кесіліп тасталды. Интернетте ол әлдеқайда ұзын болады және оның ішіндегі қозғалыс та көбірек болады. Бұл жаңа әлемде бұрыннан бар ойыншылар тек кез келген ірі компанияның өз нарығында ие болатын артықшылықтарына ғана ие болады.
Бұл желілер мен көрсетілімдерді жасайтын адамдар арасындағы күш тепе-теңдігін өзгертеді. Желілер бұрын қақпашы (гейткепер) болатын. Олар сіздің жұмысыңызды таратты және оған жарнама сатты. Енді шоу жасайтын адамдар оны өздері тарата алады. Желілердің қазіргі уақытта ұсынатын негізгі құндылығы — жарнама сату. Бұл оларды баспагерлер емес, қызмет көрсетушілер жағдайына қоюға бейімдейді.
Шоулар одан да қатты өзгереді. Интернетте олардың қазіргі форматын, не тіпті бірыңғай форматқа ие болу фактісін сақтауға ешқандай себеп жоқ. Шын мәнінде, алда келе жатқан қызықтырақ конвергенция — бұл көрсетілімдер мен ойындар арасындағы тоғысу. Бірақ 20 жылдан кейін Интернетте қандай ойын-сауық түрі таратылатыны туралы сұраққа келсек, мен нәрселердің өте қатты өзгеретінінен басқа ешқандай болжам жасауға батпас едім. Біз қиялы ең ұшқыр адамдар ойлап таба алатын нәрсенің бәріне ие боламыз. Интернеттің жеңіске жетуінің себебі де осы.
Ескертпелер
[1] Осы ой үшін Тревор Блэквеллге алғыс айтамын. Ол былай деп қосты: "90-жылдардың басында телефон компанияларының конвергенция туралы айтқанда көздері қалай жайнағаны есімде. Олар бағдарламалардың көбі сұраныс бойынша (on demand) болады, соны біз іске асырып, көп ақша табамыз деп ойлады. Олай болмай шықты. Олар сұраныс бойынша видео көрсету үшін жергілікті желілік инфрақұрылым шешуші рөл атқарады деп топшылады, өйткені оны интернет арқылы бірнеше дата-орталықтан тарату мүмкін емес деп санады. Ол кезде (1992 жылы) бүкіл ел бойынша Интернеттің өткізу қабілеті бір бейне ағынына да жетпейтін. Бірақ ауқымды желінің өткізу қабілеті олар күткеннен де тез өсті, сөйтіп оларды iTunes пен Hulu жеңіп кетті."
[2] Авторлық құқық иелері қарақшылықтың өздері көретін жағына, атап айтқанда жоғалған табысқа назар аударуға бейім. Сондықтан олар пайдаланушыларды бұған итермелейтін нәрсе — бір нәрсені тегін алуға деген құштарлық деп санайды. Бірақ егер сіз оны ыңғайлы етсеңіз, адамдар интернетте де ақы төлейтінін iTunes көрсетті. Қарақшылықтың маңызды құрамдас бөлігі — оның жай ғана жақсырақ пайдаланушылық тәжірибе ұсынуында.
[3] Немесе шын мәнінде компьютер болып табылатын телефон. Мен теледидардың орнын басатын құрылғының өлшемі туралы ешқандай болжам жасамаймын, тек оның браузері болатынын және Интернет арқылы деректер алатынын айтамын.
[4] Эмметт Шир былай деп жазады: "Спортқа арналған ұзын құйрық контенттің басқа түрлеріне қарағанда тіпті ұзағырақ болуы мүмкін деп айтар едім. Кез келген адам, өндіріс сапасы онша жақсы болмаса да, шамамен 10 000 адамға қызықты болатын мектептегі футбол матчын тарата алады."
Осы мәтіннің нобайларын оқып шыққаны үшін Сэм Альтманға, Тревор Блэквеллге, Нэнси Кукқа, Майкл Сайбельге, Эмметт Ширге және Фред Уилсонға алғыс білдіремін.