Урта мәктәптә уҡыған саҡта насар яҙыусыларға оҡшарға тырышып, күп ваҡытымды әрәм иттем. Инглиз теле һәм әҙәбиәте дәрестәрендә беҙ башлыса нәфис әҙәбиәт өйрәндек, шуға күрә мин быны яҙыу оҫталығының иң юғары формаһы тип уйланым. Беренсе хата. Иң ҙур маҡтауға лайыҡ тип һаналған хикәйәләр кешеләрҙең ҡатмарлы юлдар менән яфаланғаны тураһында ине. Көлкөлө йәки мауыҡтырғыс булған һәр нәмә үҙенән-үҙе шикле күренә ине — тик ул Шекспир йәки Чосер кеүек аңлауы ҡыйын булырлыҡ дәрәжәлә боронғо булмаһа ғына. Икенсе хата. Хикәйә иң камил жанр булып күренде, ә һуңыраҡ мин уның ғүмере бик ҡыҫҡа булыуын, журналдар баҫыуҙың сәскә атҡан осоро менән тап килеүен аңланым. Ләкин уларҙың күләме мәктәп дәрестәрендә ҡулланыу өсөн бик уңайлы булғанлыҡтан, беҙ уларҙы күп уҡыныҡ, һәм был беҙҙә хикәйә жанры үҫеш кисерә тигән тәьҫорат ҡалдырҙы. Өсөнсө хата. Улар шул тиклем ҡыҫҡа булғанға, унда бер ни ҙә булырға тейеш түгел ине; тормоштоң осраҡлы өҙөлгән бер киҫеген күрһәтеү ҙә етә ине, һәм был тәрән оҫталыҡ тип иҫәпләнде. Дүртенсе хата. Һөҙөмтәлә мин бер кемгә лә ҡайғынан башҡа бер ни ҙә булмаған, ә шул ҡайғыһы бик тәрән булып күренгән бик күп хикәйәләр яҙҙым.
Колледжда уҡыған ваҡыттың ҙур өлөшөндә мин философия һөнәрен һайлағайным. Философия журналдарында баҫылған мәҡәләләр миңә бик көслө тәьҫир яһаны. Улар шул тиклем матур баҫылған, ә тондары иһә әсир итерлек ине — бер үк ваҡытта иркен һәм аңды шартлатырлыҡ техник телдә. Берәй әҙәм урам буйлап барыр ҙа, ҡапыл уға «модаллек булараҡ модаллек» килеп ташланыр. Мин был мәҡәләләрҙе бер ҡасан да тулыһынса аңламай торғайным, ләкин ваҡытым булғанда, ентекләберәк уҡып сығыр өсөн һуңыраҡ ҡайтырмын тип уйланым. Ә шул арала мин уларға оҡшатырға бөтә көсөмдө һалдым. Хәҙер күрәм: был башта уҡ уңышһыҙлыҡҡа тарыған эш булған, сөнки улар ысынында бер ни ҙә әйтмәй ине. Мәҫәлән, бер философ та икенсеһен бер ҡасан да кире ҡаҡманы, сөнки бер кем дә кире ҡағырлыҡ аныҡ бер ни әйтмәне. Әлбиттә, минең уларға оҡшатып яҙғандарым да бер ни ҙә әйтмәне.
Аспирантурала мин һаман да яңылыш нәмәләрҙе ҡабатлап ваҡытымды әрәм итә инем. Ул ваҡытта эксперт системаһы тип аталған модалы программа төрө бар ине, уның үҙәгендә «һығымталау механизмы» (inference engine) тигән нәмә ята ине. Мин был нәмәләрҙең нимә эшләгәнен ҡараным да: «Мин быны мең юллыҡ код менән яҙа алам», — тип уйланым. Шулай ҙа күренекле профессорҙар улар тураһында китаптар яҙа, ә стартаптар уларҙы бер йыллыҡ хеҙмәт хаҡы хаҡына һата ине. Ниндей мөмкинлек, тип уйланым; был тәьҫирле нәмәләр миңә ябай күренә; мин шаҡтай аҡыллы булырға тейешмен. Яңылышҡанмын. Был бары тик ваҡытлыса мауығыу ине. Профессорҙарҙың эксперт системалары тураһында яҙған китаптары хәҙер онотолған. Улар ҡыҙыҡлы берәй нәмәгә илткән юлда ла түгел ине. Ә улар өсөн шул тиклем ҙур аҡса түләгән клиенттар иһә башлыса шөрөп бороғос менән унитаз ултырғыстары өсөн меңәрләгән доллар түләгән шул уҡ дәүләт учреждениелары ине.
Яңылыш нәмәләрҙе ҡабатлауҙан нисек ҡотолорға? Үҙегеҙгә ысынлап та оҡшағанды ғына ҡабатлағыҙ. Был мине өс осраҡта ла ҡотҡарыр ине. Инглиз теле дәрестәрендә уҡырға мәжбүр булған хикәйәләр миңә оҡшамай ине; философия мәҡәләләренән бер ни ҙә өйрәнмәнем; үҙем эксперт системаларын ҡулланманым. Мин был нәмәләрҙе яҡшы тип уйланым, сөнки уларға һоҡланалар ине.
Үҙеңә оҡшаған нәмәләрҙе һиндә тәьҫорат ҡалдырған нәмәләрҙән айырыуы ҡыйын булырға мөмкин. Бының бер алымы — тышҡы биҙәлешкә иғтибар итмәү. Музейҙа мәғрүр эленеп торған картинаны күргән һайын мин үҙемдән һорайым: әгәр мин быны гараж һатыуында, бысраҡ һәм рамһыҙ, кем төшөргәнен белмәйенсә тапһам, күпме түләр инем? Әгәр музей буйлап ошо экспериментты эшләп йөрөһәгеҙ, һеҙ ысынлап та ғәжәпләнерлек һөҙөмтәләргә юлығырһығыҙ. Был мәғлүмәт дөйөм ҡалыптан ситкә тайпыла тип кенә уны һанға һуҡмай ҡалмағыҙ.
Үҙеңә нимә оҡшағанын аңлауҙың тағы бер юлы — йәшерен ләззәт тип ҡараған нәмәләреңә иғтибар итеү. Кешеләр оҡшатҡан күп кенә нәмәләр, айырыуса улар йәш һәм дәртле булһа, уларға башлыса ошо нәмәне оҡшатыу үҙҙәренә изгелек тойғоһо биргән өсөн генә оҡшай. Улисс китабын уҡыған кешеләрҙең 99%-ы шул уҡ ваҡытта: «Мин Улисс уҡыйым», — тип уйлай. Ә йәшерен ләззәт, исмаһам, саф була. Изге булырға көсөгөҙ етмәгәндә нимә уҡыйһығыҙ? Ҡайһы төргә ҡараған китапты уҡығанда, уның яртыһы үтеүенә һоҡланыу урынына, ни бары яртыһы ғына ҡалғанына көйөнәһегеҙ? Бына шул һеҙгә ысынлап та оҡшай инде.
Хатта ҡабатлар өсөн ысынлап та яҡшы нәмәләр тапҡанда ла, тағы бер ҡазанан һаҡланырға кәрәк. Уларҙың етешһеҙлектәрен түгел, ә уларҙы яҡшы иткән яҡтарын ҡабатларға тырышығыҙ. Етешһеҙлектәрҙе ҡабатлауға бирелеүе еңел, сөнки улар күҙгә нығыраҡ салына һәм, әлбиттә, уларҙы ҡабатлауы ла еңелерәк. Мәҫәлән, ун һигеҙенсе һәм ун туғыҙынсы быуаттарҙағы күпселек рәссамдар көрәнһыу төҫтәр ҡулланған. Улар Яңырыу дәүеренең бөйөк рәссамдарына оҡшарға тырышҡан, ә ул дәүерҙең картиналары ул ваҡытҡа бысраҡтан көрән төҫкә ингән булған. Һуңынан шул картиналар таҙартылды һәм уларҙың сағыу төҫтәре асылды; ә уларға оҡшатыусылар иһә, әлбиттә, һаман көрән көйө ҡала.
Әйткәндәй, мине яңылыш нәмәләрҙе ҡабатлауҙан тап һынлы сәнғәт дауаланы. Аспирантураның уртаһында мин үҙемде рәссам итеп һынап ҡарарға булдым, һәм сәнғәт донъяһы шул тиклем асыҡтан-асыҡ боҙоҡ ине, хатта ышаныусанлыҡ сылбырын өҙҙө. Был кешеләр янында философия профессорҙары математиктар кеүек намыҫлы булып күренә ине. Был шундай асыҡ һайлау ине: йә яҡшы эш эшләү, йә үҙ кеше булыу (xor) — миңә был айырманы күрергә тура килде. Был күренеш ниндәйҙер дәрәжәлә һәр өлкәлә бар, ләкин мин ул ваҡытҡа тиклем уның менән йөҙгә-йөҙ осрашыуҙан ҡаса алғайным.
Был минең рәсем төшөрөүҙән өйрәнгән иң ҡиммәтле һабаҡтарымдың береһе булды: нимәнең яҡшы икәнен үҙең төшөнөргә тейешһең. Абруйлы шәхестәргә ышанырға ярамай. Был мәсьәләлә улар һеҙҙе алдаясаҡ.
Был эссеға фикер белдерегеҙ.