Мин урта мәктәптә укыганда, начар язучыларга ияреп бик күп вакытымны әрәм иттем. Инглиз теле һәм әдәбияты дәресләрендә без нигездә нәфис әдәбиятны өйрәнә идек, шуңа күрә мин моны язу сәнгатенең иң югары үрнәге дип уйладым. Беренче хата. Иң нык соклану уяткан хикәяләр — кешеләрнең бик катлаулы рәвештә газаплануын сүрәтләгән әсәрләр иде. Теләсә нинди көлкеле яки мавыктыргыч нәрсә, әгәр ул Шекспир яки Чосер кебек аңлау кыен булган борынгы әсәр булмаса, ipso facto шикле санала иде. Икенче хата. Идеаль жанр булып кыска хикәя саналды, әмма соңрак белгәнемчә, аның гомере шактый кыска булган һәм журнал нәшриятының чәчәк аткан чоры белән туры килгән. Ләкин аларның күләме мәктәп дәресләре өчен бик уңайлы булганга, без аларны күп укыдык, һәм бу бездә кыска хикәя гөрләп үсә дигән тәэсир калдырды. Өченче хата. Алар бик кыска булганга, аларда бернәрсә дә булмаска да мөмкин иде; сез бары тик тормышның очраклы рәвештә кисеп алынган бер кисәген генә күрсәтә аласыз, һәм бу алдынгы ысул дип саналды. Дүртенче хата. Нәтиҗәдә, мин бернинди вакыйга да булмаган, фәкать кемнеңдер тирән мәгънәле кебек күренгән төстә бәхетсез булуы турында бик күп хикәяләр яздым.
Колледжда укыган вакытымның күпчелек өлешендә мин фәлсәфә белгечлегендә укыдым. Фәлсәфә журналларында басылган мәкаләләр миндә зур тәэсир калдырды. Алар шулкадәр матур итеп басылган иде, ә аларның теле үзенә җәлеп итә иде — бер үк вакытта гади сөйләмдәй һәм акылны шашырырлык дәрәҗәдә катлаулы-техник. Берәү урамнан барып бара, һәм кинәт аңа модальлек буларак модальлек ябырыла. Мин бу мәкаләләрне беркайчан да тулысынча аңламый идем, әмма моны соңрак, аларны игътибар белән кат-кат укырга вакыт җиткәч аңлармын дип уйладым. Ә хәзергә исә мин аларга бөтен көчем белән иярергә тырыштым. Хәзер аңлавымча, бу уңышсызлыкка хөкем ителгән эш иде, чөнки аларда чынлыкта бернинди мәгънә дә юк иде. Бернинди философ та икенчесен беркайчан да кире какмады, мәсәлән, чөнки беркем дә кире кагарлык бернинди төгәл фикер әйтмәде. Әлбәттә, минем охшатып язганнарымда да бернинди мәгънә юк иде.
Аспирантурада укыганда да мин ялгыш нәрсәләргә ияреп вакытымны әрәм итүемне дәвам иттем. Ул заманда эксперт системасы дип аталган модалы бер программа төре бар иде, аның үзәгендә чыгару машинасы (inference engine) дип аталган нәрсә ята иде. Мин бу нәрсәләрнең нәрсә эшләгәненә карадым да: «Мин моны мең юллык кодта яза алам», — дип уйладым. Шулай да күренекле профессорлар алар турында китаплар яза, ә стартаплар аларның бер күчермәсен кешенең еллык хезмәт хакы бәясенә сата иде. Нинди зур мөмкинлек, дип уйладым мин; бу сокландыргыч нәрсәләр миңа җиңел тоела; димәк, мин бик акыллы. Ялгыш. Бу бары тик вакытлы бер мода гына иде. Профессорларның эксперт системалары турында язган китаплары хәзер онытылды. Алар хәтта кызыклы берәр нәрсәгә илтүче юлда да түгел иде. Ә аларга шулкадәр зур акча түләгән клиентлар — нигездә, бурауларга һәм унитаз капкачларына меңләгән доллар түләгән шул ук хөкүмәт оешмалары иде.
Ялгыш нәрсәләрне кабатлаудан ничек сакланырга? Сезгә чын күңелдән ошаган нәрсәләрне генә кабатлагыз. Бу мине өч очракта да коткарган булыр иде. Инглиз теле дәресләрендә укырга туры килгән кыска хикәяләр миңа ошамый иде; фәлсәфә мәкаләләреннән бернәрсәгә дә өйрәнмәдем; эксперт системаларын үзем беркайчан да кулланмадым. Мин бу нәрсәләрне, аларга сокланганнары өчен генә яхшы дип уйладым.
Үзегезгә чынлап ошаган нәрсәне сездә бары соклану уяткан нәрсәдән аеру кыен булырга мөмкин. Бер ысул — тышкы кыяфәткә һәм тапшыру рәвешенә игътибар итмәү. Музейда зур тантана белән эленгән берәр картинаны күргәндә, мин һәрвакыт үземнән сорыйм: әгәр мин моны гараж сатуында, пычрак һәм кысасыз, кем ясаганын бөтенләй белмичә тапсам, аның өчен күпме түләр идем? Әгәр музей буйлап шушы тәҗрибәне кулланып йөрсәгез, чыннан да гаҗәпләнерлек нәтиҗәләр алырсыз. Бу нәтиҗәне гомуми кагыйдәгә туры килми торган аерым очрак кына дип читкә какмагыз.
Үзегезгә нәрсә ошаганын аңлауның тагын бер юлы — яшерен ләззәт (guilty pleasure) дип санаган нәрсәләрегезгә карау. Кешеләр ошаткан бик күп нәрсәләрне, бигрәк тә яшь һәм амбицияле булсалар, аларны бары тик шул нәрсәләрне яратудагы әхлакый өстенлек хисе өчен генә ошаталар. Улисс романын укыган кешеләрнең 99 проценты уку барышында «мин бит Улисс укыйм» дип уйлый. Ә яшерен ләззәт, ким дигәндә, саф ләззәт булып тора. Үзегезне әхлакый яктан өстен итеп тоярга теләмәгәндә сез нәрсә укыйсыз? Нинди китапны укыганда, уртасына җитүегезгә соклану урынына, аның яртысы гына калуына моңсуланасыз? Менә шул нәрсә сезгә чыннан да ошый торган нәрсәдер инде.
Хәтта үзегезгә кабатлар өчен чыннан да яхшы нәрсәләр тапкан очракта да, читтә торырга тиешле тагын бер куркыныч бар. Аларны яхшы иткән сыйфатларын кабатларга сак булыгыз, ә кимчелекләрен түгел. Кимчелекләрне кабатлауга тартылу бик җиңел, чөнки аларны күрү җиңелрәк, һәм, әлбәттә, кабатлау да җиңелрәк. Мәсәлән, унсигезенче һәм унтугызынчы гасырлардагы рәссамнарның күбесе көрәнсу төсләр куллана иде. Алар Яңарыш чорының бөек рәссамнарына иярә иде, ә аларның картиналары ул вакытка пычрактан көрән төскә кергән иде. Ул картиналарны шул вакыттан бирле чистарттылар һәм аларның якты, искиткеч төсләре ачылды; ә аларга иярүчеләр исә, әлбәттә, һаман да көрән килеш кала.
Сүз уңаеннан, мине ялгыш нәрсәләрне кабатлау чиреннән дәвалаган нәрсә нәкъ менә сынлы сәнгать булды. Аспирантураның уртасында мин үземне рәссам буларак сынап карарга булдым, ә сәнгать дөньясы шулкадәр ачыктан-ачык бозык иде ки, ул бөтен ышану чикләрен өзде. Бу кешеләр янында фәлсәфә профессорлары математиклар кебек үк намуслы булып күренә иде. Яхшы эш башкару яки шул даирәнең үз кешесе булу (xor) арасында сайлау шулкадәр ачык иде ки, мин бу аерманы күрергә мәҗбүр булдым. Бу билгеле бер дәрәҗәдә һәр өлкәдә дә бар, әмма шушы вакытка кадәр мин аның белән күзгә-күз очрашудан кача алган идем.
Сынлы сәнгатьтән мин өйрәнгән иң кыйммәтле нәрсәләрнең берсе шул булды: нәрсә яхшы булуын сез үзегез аңларга тиеш. Сез абруйлы затларга ышана алмыйсыз. Бу мәсьәләдә алар сезне алдаячак.
Бу эссе буенча фикер алышыгыз.