Бер нисә ай элек мин New York Times гәзитендә Көньяҡ Кореяның өҫтәмә әҙерлек мәктәптәре (хагвондар) тураһында бер мәҡәлә уҡыным, унда былай тиелгәйне:
Уңышлы университетҡа инеү маҡсатлы йәш көньяҡ кореялының киләсәген йә яһай, йә селпәрәмә килтерә.
Бер ата-әсә өҫтәп әйткән:
«Беҙҙең илдә колледжға инеү имтихандары кеше киләсәгенең 70–80 процентын билдәләй».
Бының ни тиклем иҫкесә яңғырауы хайран ҡалдырҙы. Шулай ҙа мин урта мәктәптә уҡыған саҡта был АҠШ өсөн дә ярайһы уҡ тап килгән тасуирлама булып күренер ине. Тимәк, бында ла хәлдәр үҙгәрә башлаған.
Хәҙерге ваҡытта АҠШ-та кешеләрҙең тормош юлы, 25 йыл элеккегә ҡарағанда, дипломдар менән әҙерәк, ә эш һөҙөмтәлелеге менән күберәк билдәләнә кеүек. Ҡайһы колледжда уҡыуың һаман да мөһим, әммә элекке кеүек түгел инде.
Ни булды һуң?
_____
Кешеләрҙе уларҙың академик дипломдары һәм документтары буйынса баһалау үҙ заманында ҙур алға китешеш булған. Был практика Ҡытайҙа башланған кеүек: унда 587 йылдан башлап император дәүләт хеҙмәтенә дәғүә итеүселәр классик әҙәбиәт буйынса имтихан тапшырырға тейеш булған. [1] Был шулай уҡ байлыҡты һынау ҙа ине, сөнки һыналған белем шул тиклем тар махсуслашҡан булғанлыҡтан, уны тапшырыу күп йыллыҡ ҡиммәтле әҙерлекте талап иткән. Байлыҡ кәрәкле шарт булһа ла, ул ғына етмәгән. 587 йылда донъяның ҡалған өлөшө стандарттары менән сағыштырғанда, Ҡытай системаһы бик алдынғы булған. Европалылар рәсми дәүләт хеҙмәте имтихандарын тик ун туғыҙынсы быуатта ғына индергән, һәм шул саҡта ла уларға Ҡытай өлгөһө йоғонто яһаған кеүек.
Дипломдарға тиклем дәүләт вазифалары, асыҡтан-асыҡ ришүәт биреү булмаһа, нигеҙҙә ғаилә абруйы һәм йоғонтоһо аша алынған. Кешеләрҙе имтихан һөҙөмтәләре буйынса баһалау ҙур аҙым булған. Ләкин һис кенә лә камил сиселеш түгел. Кешеләрҙе шулай баһалағанда, репетиторлыҡ мәктәптәре (cram schools) барлыҡҡа килә башлай — был Мин осорондағы Ҡытайҙа һәм ун туғыҙынсы быуаттағы Англияла ла, бөгөнгө Көньяҡ Кореялағы кеүек үк күренеш булған.
Репетиторлыҡ мәктәптәре — ул асылда тығыҙланған ҡапҡастағы ярыҡтар кеүек. Дипломдар һәм таныҡлыҡтар файҙаланыу — хакимиәтте быуындан быуынға туранан-тура тапшырыуға кәртә ҡуйыу тырышлығы ине, ә был әҙерлек мәктәптәре шул кәртәләге тишектәрҙе тапҡан көстө кәүҙәләндерә. Улар бер быуындағы байлыҡты киләһе быуында дипломдарға әйләндерә.
Был күренеште еңеүе ҡыйын, сөнки мәктәптәр имтихандар нимәне үлсәй, шуға яраҡлаша. Имтихандар тар һәм алдан күҙаллау еңел булғанда, классик моделдәге әҙерлек мәктәптәре барлыҡҡа килә: мәҫәлән, Сэндхөрсткә (Британияның Вест-Пойнты) кандидаттар әҙерләүселәр йәки хәҙерге Америка студенттары үҙҙәренең SAT балдарын арттырыу өсөн йөрөгән курстар кеүек. Ләкин имтихандар киңәйгән һайын, мәктәптәр ҙә киңәйә бара. Ҡытай император дәүләт хеҙмәте имтихандарына кандидатты әҙерләү, бөгөнгө prep school кеүек үк, йылдар талап иткән. Әммә был институттарҙың барыһының да йәшәү мәғәнәһе (raison d'etre) бер үк булған: системаны алдап үтеү. [2]
_____
Тарих күрһәтеүенсә, башҡа барлыҡ шарттар тигеҙ булғанда, йәмғиәт ата-әсәләрҙең үҙ балаларының уңышына туранан-тура йоғонто яһауын тотҡарлау һәләтенә тура пропорциональ рәүештә сәскә ата. Ата-әсәнең балаларына ситтән тороп ярҙам итеүе — яҡшы күренеш: мәҫәлән, уларға аҡыллыраҡ йәки тәртипле булһын өсөн булышыу, был үҙ сиратында уларҙы уңышлыраҡ итә. Мәсьәлә ата-әсәләр тура ысулдарҙы ҡулланғанда башлана: үҙ балаларының шәхси сифаттары урынына үҙҙәренең байлығын йәки йоғонтоһон файҙалана алған осраҡта.
Мөмкинлек булғанда, ата-әсәләр быны эшләргә ынтыласаҡ. Балалары өсөн үлергә әҙер булған ата-әсәләр улар өсөн намыҫ сиктәрен дә осона тиклем һуҙасаҡ, быға ғәжәпләнәһе түгел. Бигерәк тә башҡа ата-әсәләр ҙә шулай эшләгәндә.
Был көскә сик ҡуйыу икеләтә файҙа килтерә. Йәмғиәт «һәр эшкә иң ҡулай кешене» генә алып ҡалмай, ә ата-әсәләрҙең амбициялары тура ысулдарҙан ситләтелгән ысулдарға йүнәлтелә — йәғни балаларын ысынында ла яҡшы итеп тәрбиәләүгә күсә.
Ләкин ата-әсәләрҙең үҙ балалары өсөн ғәҙел булмаған өҫтөнлөккә ынтылышын тыйыу бик ҡыйын буласағын алдан белергә кәрәк. Беҙ кеше тәбиғәтенең иң ҡеүәтле көстәренең береһе менән эш итәбеҙ. Төрмәгә героин үткәрмәү өсөн бер ҡатлы саралар эшләмәгән кеүек, бында ла ябай сиселештәр эшләмәйәсәк.
_____
Был мәсьәләне хәл итеүҙең асыҡ юлы — дипломдар һәм квалификация системаһын яҡшыртыу. Әгәр йәмғиәт ҡулланған имтихандарҙы әлегә алдап үтеп булһа, беҙ кешеләрҙең уларҙы нисек урап үтеүен өйрәнә һәм ярыҡтарҙы ҡаплай алабыҙ. Бында тишектәрҙең күбеһенең ҡайҙа булыуын күрһәтеү өсөн репетиторлыҡ мәктәптәрен ҡулланырға мөмкин. Улар шулай уҡ хаталарҙы төҙәтеүҙә уңышҡа өлгәшеү-өлгәшмәүҙе лә күрһәтә: ундай мәктәптәрҙең популярлығы кәмей башлағанда, эшегеҙ уңышлы бара тигән һүҙ.
Дөйөмөрәк сиселеш — асыҡлыҡты арттырыуға ынтылыу булыр ине, бигерәк тә колледждарға ҡабул итеү кеүек критик социаль төйөндәрҙә. АҠШ-та был процесс һаман да коррупцияның күп тышҡы билдәләрен күрһәтә. Мәҫәлән, тамырҙар бәйләнеше буйынса ҡабул итеү (legacy admissions). Рәсми фараз буйынса, элек уҡығандарҙың нәҫелдәре статусы күпте хәл итмәй, бары тигеҙлек осрағында ғына ҡулланыла: дәғүәселәр һәләттәре буйынса төркөмдәргә бүленә, ә legacy статусы бары тик сик һыҙығында ятҡан төркөм эсендә генә һайлау өсөн файҙаланыла. Ләкин был университет үҙе теләгәнсә был статусҡа ҙур йәки бәләкәй ауырлыҡ бирә ала тигәнде аңлата — бының өсөн сик һыҙығындағы төркөмдөң дәүмәлен көйләү ҙә етә.
Диплом һәм таныҡлыҡтар менән яуыз ниәттә файҙаланыуҙы яйлап сикләп, уларҙы нығыраҡ һәм үтеп инмәҫлек итергә мөмкин булыр ине. Ләкин был ниндәй оҙайлы көрәш булыр ине. Бигерәк тә имтихандарҙы үткәреүсе учреждениелар уларҙың бөтөнләй үтеп инмәҫ булыуын теләмәгәндә.
_____
Бәхеткә күрә, влассты быуындан быуынға тура тапшырыуҙы туҡтатыуҙың яҡшыраҡ юлы бар. Дипломдарҙы алдап үтеүҙе ауырлаштырырға тырышыу урынына, беҙ уларҙың әһәмиәтен кәметә алабыҙ.
Әйҙәгеҙ, дипломдарҙың нимә өсөн кәрәклеге тураһында уйланайыҡ. Функциональ яҡтан улар — эш һөҙөмтәлелеген алдан күҙаллау ысулы. Әгәр һеҙ ғәмәлдәге һөҙөмтәне үлсәй алһағыҙ, улар һеҙгә кәрәкмәҫ ине.
Улайһа улар нисек барлыҡҡа килгән һуң? Ни өсөн беҙ шундуҡ ғәмәлдәге һөҙөмтәне үлсәмәнек? Дипломдарға табыныу иң тәүҙә ҡайҙа барлыҡҡа килгәнен иҫкә төшөрөгөҙ: ҙур ойошмаларға кандидаттар һайлағанда. Эре ойошмаларҙа айырым кешенең етештереүсәнлеген үлсәүе ҡыйын, ә эш һөҙөмтәлелеген үлсәү ни тиклем ҡыйыныраҡ булһа, уны алдан күҙаллау шул тиклем мөһимерәк. Әгәр ойошма яңы килгәндәрҙең етештереүсәнлеген шунда уҡ һәм арзан ғына үлсәй алһа, дипломдарҙы тикшереү уларға кәрәкмәҫ ине. Улар барыһын да эшкә алып, тик яҡшыларын ғына ҡалдырыр ине.
Ҙур ойошмалар быны эшләй алмай. Әммә баҙарҙағы бик күп бәләкәй ойошмалар быға яҡынлаша ала. Баҙар һәр ойошманы һынай һәм тик яҡшыларын ғына ҡалдыра. Ойошмалар бәләкәйләнгән һайын, был һәр кешене һынап, тик яҡшыларын ғына ҡалдырыуға яҡынлаша бара. Шуға күрә, башҡа шарттар тигеҙ булғанда, күберәк бәләкәй ойошмаларҙан торған йәмғиәт дипломдарға аҙыраҡ иғтибар бирәсәк.
_____
АҠШ-та тап бына ошо хәл бара. Кореянан килтерелгән өҙөктәрҙең шул тиклем иҫкесә яңғырауының сәбәбе лә ошонда. Улар бер нисә ҙур компания өҫтөнлөк иткән бер нисә тиҫтә йыл элекке Америка иҡтисадына оҡшаш шарттар тураһында һөйләй. Бындай мөхиттә амбициялы кешеләрҙең юлы — берәй ойошмаға инеү һәм баҫҡыс буйлап үргә үрмәләү. Бындай саҡта дипломдар ҙур әһәмиәткә эйә. Ҙур ойошма мәҙәниәтендә элиталы сығыш һәм ҡағыҙ үҙ-үҙен аҡлаусы күрәҙәлеккә әйләнә.
Бәләкәй компанияларҙа был эшләмәй. Хатта коллегаларығыҙ дипломдарығыҙ менән хайран ҡалған булһа ла, етештереүсәнлегегеҙ тап килмәһә, тиҙҙән улар һеҙҙең менән хушлашыр ине, сөнки компания бөлгөнлөккә төшөр һәм бөтә кеше тарҡалыр ине.
Бәләкәй компаниялар донъяһында һөҙөмтәлелек — һәр кемде борсоған берҙән-бер нәмә. Стартапҡа эшкә алыусылар һеҙҙең колледжды тамамлауығыҙға ла, ҡайһы уҡыу йорто булыуына ла ҡарамай. Улар өсөн иң мөһиме — һеҙҙең нимә эшләй алыуығыҙ. Ысынында иһә, хатта ҙур ойошмала ла иң мөһиме ошо булырға тейеш. Дипломдарҙың шундай дәрәжәгә эйә булыуының сәбәбе шунда: бик оҙаҡ ваҡыт дауамында йәмғиәттәге ҙур ойошмалар иң ҡеүәтлеһе булған. Әммә АҠШ-та, һәр хәлдә, уларҙың элекке кеүек власҡа монополияһы юҡ, сөнки улар айырым эш һөҙөмтәһен үлсәй (һәм шуға ярашлы бүләкләй) алмай. Баҙар һеҙҙе туранан-тура бүләкләй алғанда, егерме йыл буйы корпоратив баҫҡыс буйлап үрмәләүҙең ни кәрәге бар?
Мин был үҙгәреште күпселек кешеләргә ҡарағанда ҡабартылған формала күреүемде аңлайым. Иртә стадиялағы венчур фондының партнеры булараҡ, мин кешеләрҙе иҫке дипломдар донъяһынан яңы һөҙөмтәлелек донъяһына этәреүсе парашют инструкторы кеүекмен. Мин үҙем күргән үҙгәрештәрҙең бер ҡоралы булып торам. Ләкин быны хыялымда ғына уйлап тапмайымдыр. 25 йыл элек маҡсатлы кешегә үҙ хеҙмәтен туранан-тура баҙар баһалауын һайлау еңел түгел ине. Начальниктар аша үтергә тура килә ине, ә уларға һеҙҙең ҡайһы колледжда уҡыуығыҙ йоғонто яһай ине.
_____
Америкала бәләкәй ойошмаларҙың уңышҡа ирешеүен нимә мөмкин итте һуң? Мин һаман да тулыһынса ышанып етмәйем. Стартаптар, һис шикһеҙ, бының ҙур өлөшөн тәшкил итә. Бәләкәй ойошмалар яңы идеяларҙы эреләргә ҡарағанда тиҙерәк үҫтерә ала, ә яңы идеяларҙың ҡиммәте көндән-көн арта.
Ләкин дипломдарҙан баһалауға күсеүҙе тулыһынса стартаптар менән генә аңлатып булмай, тип уйлайым. Дуҫым Джулиан Вебер миңә 1950-се йылдарҙа Нью-Йорктың юридик фирмаһына эшкә ингәндә, уларҙың кесе хеҙмәткәрҙәргә бөгөнгө фирмаларға ҡарағанда күпкә аҙыраҡ түләүҙәре тураһында һөйләне. Ул саҡтағы юридик фирмалар кешеләргә башҡарылған эштең ҡиммәтенә ҡарап түләргә ынтылмаған да. Эш хаҡы хеҙмәт стажына нигеҙләнгән. Йәш хеҙмәткәрҙәр үҙ өлөшөн түләгән («үҙ бурысын үтәгән»). Бүләк һуңыраҡ бирелергә тейеш булған.
Шул уҡ принцип сәнәғәт компанияларында ла өҫтөнлөк иткән. Атайым 1970-се йылдарҙа Westinghouse компанияһында эшләгәндә, уның ҡулы аҫтында уға ҡарағанда күберәк эш хаҡы алған кешеләр эшләгән, сөнки улар унда оҙағыраҡ хеҙмәт иткән.
Хәҙер компаниялар хеҙмәткәрҙәренә улар башҡарған эш өсөн көндән-көн баҙар хаҡын түләргә мәжбүр. Бер сәбәбе — хеҙмәткәрҙәр компанияларҙың кисектерелгән бүләктәрҙе тапшырасағына башҡаса ышанмай: бөлгөнлөккә төшөүе йәки икенсе компания тарафынан йотолоп, бөтә рәсми булмаған йөкләмәләре юҡҡа сығыуы ихтимал булған ойошмала кисектерелгән өҫтәмәләр йыйыу өсөн ниңә эшләргә? Икенсе сәбәбе — ҡайһы бер компаниялар ҡағиҙәне боҙоп, йәш хеҙмәткәрҙәргә ҙур күләмдә түләй башланы. Был бигерәк тә консалтинг, юриспруденция һәм финанс өлкәһендә булды һәм «яппи» феноменына килтерҙе. Был һүҙ бөгөн һирәк ҡулланыла, сөнки 25 йәшлек кешенең аҡсалы булыуына хәҙер бер кем дә ғәжәпләнмәй, ә 1985 йылда яңы BMW һатып алырлыҡ 25 йәшлек профессионалды күреү шул тиклем яңылыҡ булған, хатта бының өсөн яңы һүҙ уйлап сығарылған.
Классик яппи бәләкәй ойошмала эшләгән. Ул General Widget өсөн түгел, ә General Widget-тың ҡушылыу килешеүҙәрен алып барған юридик фирмала йәки уларҙың облигацияларын сығарған инвестиция банкында хеҙмәт иткән.
Стартаптар һәм яппиҙар Американың төшөнсәләр һүҙлегенә бер үк ваҡытта тиерлек, 1970-се йылдар аҙағында һәм 1980-се йылдар башында инде. Мин улар араһында сәбәп-һөҙөмтә бәйләнеше бар тип уйламайым. Стартаптар технологияның шул тиклем тиҙ үҙгәрә башлауы арҡаһында барлыҡҡа килде, эре компаниялар бәләкәйҙәрҙе бүтәнсә тотоп тора алманы. Яппиҙарҙың күтәрелеүе унан илһам алған тип уйламайым; бында эре компанияларҙың эш рәүешен көйләгән социаль ҡағиҙәләрҙең (һәм бәлки ҡануниәттең) үҙгәреүе ҙурыраҡ роль уйнаған һымаҡ. Ләкин был ике күренеш тиҙ арала берләшеп, бөгөн асыҡ күренгән бер төп принципты тыуҙырҙы: дәртле йәштәргә баҙар хаҡын түләү һәм уларҙан шуға ярашлы юғары етештереүсәнлек алыу.
Яҡынса шул уҡ ваҡытта АҠШ иҡтисады 1970-се йылдарҙың күпселек өлөшөндә баҫҡан көрсөктән ракета кеүек осоп сыҡты. Бында бәйләнеш бар инеме? Төгәл генә әйтә алмайым, әммә ул саҡта тап шулай тойолоп торҙо. Шул мәлдә бик күп энергия уянды.
_____
Үҙҙәренең көнәркәшлек һәләте өсөн борсолған илдәрҙең үҙ биләмәләрендә асылған стартаптар һанына иғтибар итеүе дөрөҫ. Ләкин уларға нигеҙҙә ятҡан принципты ентекләберәк өйрәнеү тағы ла яҡшыраҡ булыр ине. Улар дәртле йәштәргә эшләгән эштәре өсөн баҙар хаҡын түләргә юл ҡуямы? Йәштәр — бының өсөн һынау ташы, сөнки хеҙмәт етештереүсәнлеккә ҡарап түләнмәһә, ул һәр ваҡыт өлкәнлеккә һәм стажға ҡарап түләнә.
Бөтә кәрәге — иҡтисадығыҙҙа хеҙмәт һөҙөмтәһе өсөн түләй торған бер нисә терәк майҙаны булдырыу. Баһалау йылылыҡ кеүек тарала. Йәмғиәттең бер өлөшө һөҙөмтәне башҡаларға ҡарағанда яҡшыраҡ үлсәй башлаһа, ул ҡалғандарҙы ла яҡшыраҡ эшләүгә этәрә. Әгәр йәш, әммә аҡыллы һәм тырыш кешеләр булған ойошмаларҙа эшләгәнгә ҡарағанда үҙ компанияларын асып күберәк аҡса таба алһа, булған компаниялар уларҙы һаҡлап ҡалыу өсөн күберәк түләргә мәжбүр була. Шулай итеп, баҙар ставкалары яйлап һәр ойошмаға, хатта дәүләткә лә үтеп инә. [3]
Эш етештереүсәнлеген баһалау хатта диплом һәм таныҡлыҡтар биреүсе ойошмаларҙы ла тәртипкә килтерәсәк. Беҙ бәләкәй саҡта мин һеңлемдең барыбер эшләргә йыйынған эштәрен эшләргә бойороп, уның асыуын сығара торған инем. Дипломдар һөҙөмтәлелек менән алмашынған һайын, элекке «ишек тотҡандар» өмөт итә алған иң яҡшы роль — тап бына ошо булыр. Квалификация биреүсе институттар үҙ-үҙен аҡлаусы күрәҙәлек бизнесында ҡалмағас, уларға киләсәкте алдан күҙаллау өсөн күберәк тырышырға тура киләсәк.
_____
Дипломдар — ришүәтселек һәм шәхси бәйләнештәрҙән бер аҙым алға. Ләкин был һуңғы аҙым түгел. Влассты быуындан быуынға тапшырыуҙы туҡтатыуҙың тағы ла яҡшыраҡ юлы бар: күберәк һәм бәләкәйерәк берәмектәрҙән торған иҡтисадҡа табан йүнәлеште дәртләндереү. Шул саҡта һеҙ дипломдар тик күҙаллаған нәмәне ысынында үлсәй аласаҡһығыҙ.
Влассты быуындан быуынға тапшырыу бер кемгә лә оҡшамай — һулдарға ла, уңдарға ла. Әммә уңдар хуплаған баҙар көстәре быны туҡтатыу өсөн, һулдар таянырға мәжбүр булған дипломдарға ҡарағанда күпкә яҡшыраҡ сара булып сыға.
Дипломдар дәүере егерменсе быуат аҙағында ҙур ойошмаларҙың ҡеүәте иң юғары нөктәһенә еткәс тамамлана башланы. Хәҙер беҙ етештереүсәнлекте тура үлсәүгә нигеҙләнгән яңы дәүергә аяҡ баҫабыҙ кеүек. Был яңы моделдең шул тиклем тиҙ алға барыуының сәбәбе — уның күпкә яҡшыраҡ эшләүендә. Һәм уның әкренәйеү билдәләре лә күренмәй.
Иҫкәрмәләр
[1] Миядзаки, Итисада (Конрад Широкауэр тәржемәһе), China's Examination Hell: The Civil Service Examinations of Imperial China, Yale University Press, 1981.
Боронғо Мысырҙа күсереп яҙыусылар ҙа имтихан тапшырған, ләкин был теләһә ниндәй өйрәнсек үтергә тейеш булған һөнәри оҫталыҡ һынауына оҡшашыраҡ булған.
[2] Prep school мәктәптәренең йәшәү мәғәнәһе — балаларҙы яҡшыраҡ колледждарға индереү, тигәндә, мин быны иң тар мәғәнәлә күҙ уңында тотам. Был улар башҡарған берҙән-бер эш, тип әйтмәйем, бары тик колледжға инеүгә йоғонтоһо нуль булһа, уларға ихтыяж күпкә аҙыраҡ булыр ине.
[3] Әммә прогрессив һалым ставкалары яҡшы һәм насар баһалаусылар араһындағы айырманы кәметеп, был йоғонтоно йомшартырға ынтыласаҡ.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Тревор Блэквеллға, Сара Харлинға, Джессика Ливингстонға һәм Дэвид Слооға рәхмәт белдерәм.