Берничә ай элек мин New York Times газетасында Көньяк Кореяның имтиханнарга әзерләү мәктәпләре (хагвоннар) турында бер мәкалә укыдым, анда болай диелгән иде:
Дөрес университетка керү амбицияле яшь Көньяк Кореяленең язмышын хәл итәргә — аны я үрләтергә, я бөтенләй җимерергә мөмкин.
Бер ата-ана өстәп әйткән:
«Безнең илдә колледжга керү имтиханнары кеше киләчәгенең 70–80 процентын билгели.»
Моның никадәр искергән булып яңгыравы таң калдырды. Ә бит мин югары сыйныфларда укыганда, бу сүзләр АКШны сурәтләү өчен дә бик үк ялган тоелмас иде. Димәк, монда нидер үзгәргән булырга тиеш.
АКШта кешеләрнең тормыш юлы хәзер, 25 ел элеккегә караганда, дипломнарга һәм таныклыкларга азрак, ә чын нәтиҗәләргә күбрәк бәйле кебек. Сезнең кайсы колледжда укуыгыз һаман да мөһим, ләкин элеккечә түгел инде.
Нәрсә булды соң?
_____
Кешеләрне аларның академик дипломнары һәм таныклыклары буенча бәяләү үз вакытында алга китеш булган. Бу гадәт Кытайда башланган, анда 587 елдан алып императорның дәүләт хезмәтенә дәгъва кылучылар классик әдәбият буенча имтихан тапшырырга тиеш булган. [1] Бу шулай ук байлыкны тикшерү дә иде, чөнки имтихан таләп иткән белемнәр шулкадәр махсуслашкан ки, аны тапшыру еллар буе кыйммәтле әзерлек таләп иткән. Ләкин байлык имтиханны узу өчен кирәкле шарт булса да, җитәрлек шарт түгел иде. 587 елда дөньяның калган өлешендәге нормалар белән чагыштырганда, Кытай системасы бик мәгърифәтле булган. Аурупалылар рәсми дәүләт хезмәте имтиханнарын унтугызынчы гасырга кадәр кертмәделәр, һәм хәтта ул чакта да аларга Кытай үрнәге йогынты ясаган кебек.
Рәсми таныклыклар дәвере башланганчы, дәүләт вазифалары турыдан-туры ришвәт ярдәмендә булмаса, нигездә гаилә йогынтысы аша алына иде. Кешеләрне имтихандагы нәтиҗәләре буенча бәяләү зур бер адым булды. Ләкин бу һич кенә дә камил чишелеш түгел иде. Кешеләрне шулай бәяли башлагач, имтиханнарга әзерләүче репетиторлык мәктәпләре барлыкка килә — бу Мин дәверендәге Кытайда да, унтугызынчы гасыр Англиясендә дә бүгенге Көньяк Кореядагы кебек үк киң таралган иде.
Асылда, мондый әзерлек мәктәпләре — ярылган тыгыз капкачның тишекләре ул. Рәсми таныклыкларны куллану хакимиятне бер буыннан икенчесенә турыдан-туры тапшыру юлын капларга омтылыш иде, ә репетиторлык мәктәпләре шул көчнең шул капкачта таба алган тишекләрен күрсәтә. Мондый мәктәпләр бер буындагы байлыкны киләсе буынның дипломына һәм статусына әйләндерә.
Бу күренешне җиңеп чыгу кыен, чөнки мәктәпләр тестлар нәрсәне үлчәсә, шуңа җайлаша. Тестлар тар һәм алдан фаразлап була торган булса, сез классик үрнәктәге әзерлек мәктәпләрен аласыз — Сандхёрстка (Британиянең Вест-Пойнты) кандидатлар әзерләүче яки Америка студентлары SAT балларын арттыру өчен йөри торган курслар кебек. Әгәр тестлар киңрәккырлыга әйләнсә, мәктәпләр дә шулай ук киңәя. Кытайның император дәүләт хезмәте имтиханнарына әзерләнү еллар алган, нәкъ бүгенге әзерлек мәктәпләре (prep school) кебек. Ләкин бу учреждениеләрнең барысының да төп яшәү мәгънәсе бер үк булды: системаны алдап узу. [2]
_____
Тарих күрсәткәнчә, башка шартлар тигез булганда, җәмгыять ата-аналарның балалары уңышына турыдан-туры йогынты ясау мөмкинлеген чикли алган саен чәчәк ата. Ата-аналарның балаларына турыдан-туры булмаган юл белән булышуы — бик әйбәт нәрсә, мәсәлән, аларның акыллырак яки тәртипле булуына ярдәм итү, бу исә аларны уңышлырак итә. Проблема ата-аналар туры методлар кулланганда башлана: алар үз байлыкларын яки хакимиятләрен балаларының шәхси сыйфатлары урынына куя алганда.
Мөмкинлек булганда, ата-аналар нәкъ шулай эшләячәк. Ата-аналар үз балалары өчен җаннарын бирергә әзер, шуңа күрә аларның балалары өчен үз вөҗдан чикләрен дә сынаячаклары гаҗәпләндерми. Бигрәк тә башка ата-аналар шулай эшләгәндә.
Бу көчне чикләүнең икеләтә файдасы бар. Җәмгыять «һәр эшкә иң кулай кешене» генә алып калмый, ә ата-аналарның амбицияләре туры алымнардан кыек алымнарга борыла — балаларын чынлап та яхшы тәрбияләргә омтылуга юнәлә.
Ләкин ата-аналарның үз балалары өчен гаделсез өстенлек яуларга тырышуын тыюның бик авыр булачагын аңларга кирәк. Без кеше табигатенең иң көчле якларының берсе белән очрашабыз. Беркатлы карарларның эшкә яраячагын көтәргә ярамый, мәсәлән, төрмәгә героин кертүне туктату өчен беркатлы карарлар ярамагандай.
_____
Бу проблеманы хәл итүнең ачык юлы — таныклыклар һәм дипломнар системасын яхшырту. Әгәр җәмгыять кулланган тестларны хәзерге вакытта алдап узып була икән, кешеләрнең аларны ничек әйләнеп узуын өйрәнеп, тишекләрне ямарга мөмкин. Иң күп тишекләр кайда икәнен белү өчен репетиторлык мәктәпләрен күзәтергә була. Алар шулай ук сезнең уңышка ирешүегезне дә күрсәтә: репетиторлык мәктәпләренең популярлыгы кими башлагач.
Гомумирәк чишелеш — аеруча колледжларга кабул итү кебек мөһим социаль «тар бугазларда» ачыклыкны арттыруга омтылу булыр иде. АКШта бу процесс һаман да коррупциянең күп кенә тышкы билгеләрен күрсәтә. Мәсәлән, элеккеге тәмамлаучыларның балаларын өстенлекле кабул итү (legacy admissions). Рәсми караш буенча, мондый статус зур әһәмияткә ия түгел, чөнки ул тигез нәтиҗәләрне генә хәл итә: дәгъва кылучылар сәләтләре буенча төркемнәргә бүленә, ә «династия» статусы үтү чигендә торган төркем эчендә сайлау өчен генә кулланыла. Ләкин бу шуны аңлата: университет, чик тирәсендәге төркемнең күләмен көйләп, бу статуска үзе теләгән кадәр зур яки кечкенә авырлык бирә ала.
Дипломнар һәм таныклыклар белән кыяфәт бозуны әкренләп җимерә барып, сез аларны тыгызрак итә алыр идегез, бәлки. Ләкин бу нинди озак көрәш булыр иде. Бигрәк тә имтиханнар үткәрүче учреждениеләр үзләре моның бөтенләй үтеп керерлек булмавын теләмәгәндә.
_____
Бәхеткә, буыннар арасында хакимиятне турыдан-туры тапшыруны кисәтүнең яхшырак юлы бар. Таныклыкларны алдап узуны катлауландырырга тырышу урынына, без аларның әһәмиятен киметә дә алабыз.
Әйдәгез, дипломнар һәм таныклыкларның ни өчен кирәклеге турында уйланыйк. Функциональ яктан караганда, алар — эш нәтиҗәлелеген алдан фаразлау ысулы. Әгәр сез кешенең чын эш нәтиҗәләрен үлчи алсагыз, алар сезгә кирәк тә булмас иде.
Алайса, алар нигә барлыкка килгән соң? Ни өчен без бары тик чын нәтиҗәләрне генә үлчәмәдек? Дипломнарга табыну (креденциализм) кайда беренче булып пәйда булганын искә төшерик: зур оешмаларга кандидатлар сайлаганда. Зур оешмаларда аерым бер кешенең эшен үлчәү кыен, ә эш нәтиҗәсен үлчәү никадәр кыенрак булса, аны алдан фаразлау шулкадәр мөһимрәккә әйләнә. Әгәр оешма яңа хезмәткәрләрнең эш сыйфатын тиз һәм арзан бәяли алса, аңа аларның дипломнарын тикшерү кирәкмәс иде. Алар барысын да эшкә алып, яхшыларын гына калдыра алыр иделәр.
Зур оешмалар моны эшли алмый. Әмма базардагы күп кенә кече оешмалар моңа якынлаша ала. Базар һәр оешманы кабул итә һәм яхшыларын гына калдыра. Оешмалар кечерәйгән саен, бу һәр кешене сынап, яхшыларын гына калдыруга якынлаша. Димәк, башка шартлар тигез булганда, күбрәк һәм кечерәк оешмалардан торган җәмгыятьтә дипломнарга һәм таныклыкларга игътибар азрак булачак.
_____
АКШта нәкъ менә шушы хәл бара. Кореядан алынган теге өземтәләрнең шулкадәр искергән булып тоелуының сәбәбе дә шунда. Алар берничә дистә ел элекке Америка кебек, берничә эре компания хакимлек иткән икътисад турында сөйлиләр. Андый шартларда амбицияле кешенең юлы — шуларның берсенә кереп, югары үрләргә менү. Ул чакта дипломнар бик зур әһәмияткә ия. Зур оешманың мәдәниятендә элитар чыгыш үзен үзе аклаучы пәйгамбәрлеккә әйләнә.
Кече компанияләрдә бу эшләми. Сезнең хезмәттәшләрегез сезнең дипломыгызга сокланган булса да, сезнең эшегез аңа туры килмәсә, тиздән сезнең юллар аерылачак, чөнки компания бөлгенлеккә төшәчәк һәм кешеләр таралачак.
Кече компанияләр дөньясында кешеләрне бары тик чын нәтиҗә генә кызыксындыра. Стартапка кеше алучылар сезнең хәтта колледж тәмамлавыгызга да игътибар итмиләр, кайсысында укуыгыз турында әйтеп тә торасы юк. Аларны бары тик сезнең нәрсә эшли алуыгыз гына кызыксындыра. Чсынында, хәтта зур оешмада да бары тик шул гына мөһим булырга тиеш. Дипломнарның шундый абруйга ия булуының сәбәбе — озак вакытлар буена җәмгыятьтәге иң көчле көчләрнең нәкъ менә зур оешмалар булуы. Әмма, ким дигәндә АКШта, алар хәзер хакимияткә элеккеге монополияне саклый алмый, чөнки алар аерым кешенең эш нәтиҗәсен үлчи (һәм, димәк, тиешенчә бүләкли) алмыйлар. Базар сезне турыдан-туры бүләкли алганда, корпоратив баскыч буйлап егерме ел менүнең ни мәгънәсе бар?
Мин бу үзгәрешләрне күпчелек кешеләргә караганда калкурак күрәм, дип саныйм. Башлангыч чордагы венчур фонд партнер буларак, мин кешеләрне иске таныклыклар дөньясыннан этәреп чыгарып, яңа эш нәтиҗәләре дөньясына җибәрүче инструкторга охшаганмын. Мин үзем күрә торган шул үзгәрешләрнең коралы булып торам. Ләкин мин моны уйлап чыгарам дип уйламыйм. 25 ел элек амбицияле кеше өчен базар тарафыннан турыдан-туры бәяләнүне сайлау җиңел түгел иде. Сезгә җитәкчеләр аша үтәргә кирәк иде, ә аларга сезнең кайсы колледжда укуыгыз йогынты ясый иде.
_____
Америкада кече оешмаларның уңышка ирешүенә нәрсә юл ачты? Мин һаман да моңа тулысынча ышанып бетмим. Стартаплар, һичшиксез, моның зур өлешен тәшкил итә. Кече оешмалар яңа идеяләрне зурларга караганда тизрәк үстерә ала, ә яңа идеяләрнең кыйммәте көннән-көн арта бара.
Ләкин мин дипломнардан эшне үлчәүгә күчүнең бөтен сәбәбе стартапларда гына дип уйламыйм. Минем дустым Джулиан Вебер сөйләгәнчә, ул 1950-нче елларда Нью-Йорктагы юридик фирмага эшкә кергәндә, анда яшь хезмәткәрләргә бүгенге фирмалар белән чагыштырганда күпкә азрак түлиләр иде. Ул вакытта юридик фирмалар кешеләргә алар эшләгән эшнең бәясенә карап түләү турында уйламыйлар да иде. Хезмәт хакы эш стажына нигезләнгән иде. Яшь хезмәткәрләр «бурычларын түлиләр» иде. Аларга соңрак бүләк биреләчәк иде.
Шул ук принцип сәнәгать компанияләрендә дә хөкем сөрде. Әтием 1970-нче елларда Westinghouse компаниясендә эшләгәндә, аның карамагында үзеннән күбрәк акча алучы кешеләр бар иде, чөнки алар анда озаграк эшләгән иде.
Хәзер компанияләр хезмәткәрләргә алар башкарган эш өчен базар бәясен түләргә мәҗбүр. Моның бер сәбәбе — хезмәткәрләр компанияләрнең кичектерелгән бүләкләрне бирәчәгенә бүтән ышанмый: бөлгенлеккә төшәргә яки башкалар тарафыннан сатып алынып, бөтен яшерен йөкләмәләре юкка чыгарылырга мөмкин булган компаниядә нигә кичектерелгән бүләкләрне көтеп эшләргә? Икенче сәбәп — кайбер компанияләр гомуми кагыйдәне бозды һәм яшь хезмәткәрләргә зур күләмдә түли башлады. Бу аеруча консалтинг, хокук һәм финанс өлкәсендә булды, һәм монда яппи феномены барлыкка килде. Бүген бу сүз сирәк кулланыла, чөнки 25 яшьлек кешенең акчасы булуы гаҗәп түгел инде, ләкин 1985 елда яңа BMW алырга мөмкинлеге булган 25 яшьлек һөнәр иясен күрү шулкадәр яңалык иде ки, бу хәтта яңа сүз тудырды.
Классик яппи кече оешмада эшләгән. Ул General Widget өчен эшләмәгән, ә General Widget-ның башка компанияләрне сатып алуын алып барган юридик фирмада яки аларның облигацияләрен чыгарган инвестиция банкында эшләгән.
Стартаплар һәм яппилар Америка төшенчәләр сүзлегенә якынча бер үк вакытта — 1970-нче еллар ахырында һәм 1980-нче еллар башында керде. Мин монда сәбәп-нәтиҗә бәйләнеше бар дип уйламыйм. Стартаплар технологияләр шулкадәр тиз үзгәрә башлаганга барлыкка килде, эре компанияләр кечеләрне бүтән басып тора алмады. Яппиларның күтәрелүе шуннан илһамланган дип уйламыйм; бу күбрәк эре компанияләрнең эш рәвешен билгеләүче социаль гадәтләрнең (һәм, бәлки, законнарның) үзгәрүенә охшаган. Ләкин бу ике күренеш бик тиз берләшеп, хәзер ачык булып тоелган принципны барлыкка китерде: энергияле яшьләргә базар бәяләрен түләү һәм алардан шуңа туры килгән югары нәтиҗәлелек алу.
Якынча шул ук вакытта АКШ икътисады 1970-нче елларның күпчелек өлешендә үзен интектергән торгынлыктан ургылып чыкты. Алар арасында бәйләнеш бар идеме? Төгәл әйтерлек белемем юк, ләкин ул чакта барысы нәкъ шулай тоелды. Бик күп энергия иреккә чыкты.
_____
Үзләренең көндәшлеккә сәләтлелеге турында кайгыртучы илләр үзләрендә барлыкка килгән стартаплар саны турында борчылып дөрес эшли. Ләкин аларга аның төбендә яткан принципны өйрәнү тагын да яхшырак булыр иде. Алар энергияле яшьләргә башкарган эшләре өчен базар бәясен түләргә ирек бирәләрме? Яшьләр — моның төп сынавы, чөнки кешеләрне эш нәтиҗәләре буенча бүләкләмәгәндә, аларны һәрвакыт эш стажы буенча бүләклиләр.
Моның өчен сезнең икътисадыгызда нәтиҗәгә карап түли торган берничә терәк ноктасы (плацдарм) булуы гына җитә. Үлчәү җылылык кебек тарала. Әгәр җәмгыятьнең бер өлеше нәтиҗәне үлчәүдә башкаларга караганда яхшырак булса, ул башкаларны да яхшырак эшләргә мәҗбүр итә. Әгәр яшь, ләкин акыллы һәм максатчан кешеләр булган компанияләрдә эшләүгә караганда үз компанияләрен ачып күбрәк акча эшли алса, булган компанияләр аларны саклап калу өчен күбрәк түләргә мәҗбүр була. Шулай итеп, базар ставкалары әкренләп һәр оешмага, хәтта хөкүмәткә дә үтеп керә. [3]
Эш нәтиҗәләрен үлчәү хәтта дипломнар бирүче оешмаларны да тәртипкә салырга этәрәчәк. Без бала чакта, мин сеңлем барыбер эшләргә җыенган әйберләрне аңа эшләргә кушып, аның ачуын чыгара идем. Дипломнар чын эш нәтиҗәләре белән алмашынганда, элеккеге юл сакчылары (гәйткиперлар) өмет итә алырлык иң яхшы роль нәкъ шундый булачак. Таныклык бирүче учреждениеләр «үзен аклаучы фаразлар» бизнесында бүтән булмагач, аларга киләчәкне алдан күрү өчен күбрәк тырышырга туры киләчәк.
_____
Таныклыклар һәм дипломнар — ришвәт һәм йогынтыдан бер адым алга. Ләкин алар соңгы адым түгел. Хакимиятнең буыннар аша күчүен тоткарлауның тагын да яхшырак юлы бар: күбрәк, кечерәк берәмлекләрдән торган икътисадка таба тенденцияне хуплау. Шул чакта сез таныклыклар фаразлап кына торган нәрсәне турыдан-туры үлчи аласыз.
Хакимиятнең бер буыннан икенче буынга күчүен беркем дә яратмый — суллар да, уңнар да. Ләкин уңнар яклаган базар көчләре, суллар таянырга мәҗбүр булган таныклыкларга караганда, моңа каршы яхшырак чара булып чыкты.
Дипломнар дәвере егерменче гасыр ахырында эре оешмаларның хакимияте үзенең иң югары ноктасына җиткәч тәмамлана башлады. Хәзер без үлчәүгә нигезләнгән яңа дәвергә керәбез кебек. Яңа модельнең шулкадәр тиз алга китүенең сәбәбе — аның күпкә нәтиҗәлерәк эшләвендә. Һәм аның әкренәю билгеләре күренми.
Искәрмәләр
[1] Миядзаки, Итисада (Конрад Широкауэр тәрҗемәсе), China's Examination Hell: The Civil Service Examinations of Imperial China, Yale University Press, 1981.
Борынгы Мисырдагы писарьлар да имтихан тапшырган, ләкин алар күбрәк теләсә кайсы өйрәнчек узарга тиешле һөнәри осталык тесты сыманрак булган.
[2] Мин әзерлек мәктәпләренең төп яшәү мәгънәсе — балаларны яхшырак колледжларга кертү, дип әйткәндә, моны иң тар мәгънәдә күздә тотам. Мин бу мәктәпләр бары тик шуның белән генә шөгыльләнә димим, бары тик алар колледжга керүгә бөтенләй йогынты ясамаса, аларга ихтыяҗ күпкә азрак булыр иде, дип әйтәм.
[3] Прогрессив салым ставкалары исә бу эффектны басарга омтылачак, чөнки яхшы һәм начар үлчәүчеләр арасындагы аерманы киметә.
Бу мәкаләнең караламаларын укыганнары өчен Тревор Блэквеллга, Сара Харлинга, Джессика Ливингстонга һәм Дэвид Слуга рәхмәт.