Бөтә инвесторҙар кеүек үк, беҙ ҙә ҡайһы стартаптарҙың уңышҡа өлгәшәсәген алдан белергә өйрәнеүгә күп ваҡыт бүләбеҙ. Беҙ был хаҡта башҡаларға ҡарағанда ла күберәк уйланабыҙҙыр, сөнки иң иртә баҫҡыста инвестиция һалабыҙ. Ғәҙәттә, бары тик күҙаллауға ғына таянырға ҡала.
Уңыштың иң мөһим күрһәткесе — тәүәккәллек һәм үҙсүҙле ныҡышмалылыҡ икәнен тиҙ төшөндөк. Тәүҙә быны аҡыллылыҡтыр тип уйлағайныҡ. Барыһы ла нәҡ ошо стартаптарға уңыш килтерә тип ышанырға ярата. Компания үҙенең нигеҙләүселәре шул тиклем аҡыллы булғанға еңеп сыҡты тигән тарих күпкә яҡшыраҡ яңғырай. Бындай хәбәрҙәрҙе таратҡан PR-белгестәре һәм хәбәрселәр үҙҙәре лә быға ышаналыр, бәлки. Әммә аҡыллы булыу, һис шикһеҙ, ярҙам итһә лә, ул хәл иткес фактор түгел. Донъяла Билл Гейтс кеүек үк аҡыллы, әммә бер нимәгә лә өлгәшмәгән бик күп кеше бар.
Күпселек өлкәләрҙә таланттың роле тәүәккәллек менән сағыштырғанда ныҡ арттырып баһалана — өлөшләтә был яҡшыраҡ хикәйәт тыуҙырғанға, өлөшләтә ситтән ҡарап тороусыларға ялҡаулыҡтарын аҡларға сәбәп биргәнгә, һәм өлөшләтә бер аҙ ваҡыт үткәс, тәүәккәллектең үҙе лә талант кеүек күренә башлағанға күрә.
Тәүәккәллек артыҡ баһаланған берәй өлкәне күҙ алдына ла килтерә алмайым, әммә тәүәккәллек менән таланттың сағыштырмаса әһәмиәте бер аҙ төрлөсә булырға мөмкин. Талант, моғайын, саф тип аталған хеҙмәт төрҙәрендә ҙурыраҡ роль уйнайҙыр — йәғни кеше күп төрлө мәсьәләләр урынына башлыса бер үк төргә ҡараған бурысты сискән осраҡта. Минеңсә, тәүәккәллек һеҙҙе математикала, мәҫәлән, ойошҡан енәйәтселектәге кеүек үк алыҫҡа алып бара алмаҫ ине.
Был сағыштырыу менән мин талантҡа күберәк бәйле эш төрҙәре һәр саҡ һоҡланыуға лайығыраҡ тигәнде аңлатырға теләмәйем. Күпселек кеше оҙон һандар теҙмәһен ятлауға ҡарағанда математикала яҡшы булыуҙы күпкә өҫтөнөрәк күрер ине, әлегендәһе тәбиғи һәләткә күберәк бәйле булһа ла.
Кешеләрҙең стартап нигеҙләүселәре аҡыллыраҡ булғанға еңә тип ышаныуының бер сәбәбе — технология стартаптарында аҡылдың әһәмиәте элекке компанияларҙағыға ҡарағанда ысынлап та ҙурыраҡ булыуындалыр. Интернетта эҙләүҙә өҫтөнлөк итеү өсөн тимер юлдарҙа, ҡунаҡханаларҙа йәки гәзиттәрҙә өҫтөнлөк итеүгә ҡарағанда бер аҙ аҡыллыраҡ булыу кәрәктер, моғайын. Һәм был, бәлки, дауам иткән тенденциялыр. Әммә иң юғары технологиялы тармаҡтарҙа ла уңыш барыбер аҡылға ҡарағанда тәүәккәллеккә күберәк бәйле.
Әгәр тәүәккәллек шул тиклем мөһим икән, беҙ уның өлөштәрен айырып ҡарай алабыҙмы? Ҡайһылары башҡаларына ҡарағанда мөһимерәкме? Уларҙың үҫтереп булырлыҡтары бармы?
Тәүәккәллектең иң ябай формаһы — саф үҙсүҙлелек. Берәй нимәне теләйһең икән, нимә генә булһа ла, уға өлгәшергә тейешһең.
Үҙсүҙлелектең күп өлөшө тыумыштан булырға тейеш, сөнки бер бала икенсеһенә ҡарағанда күпкә үҙсүҙлерәк булған ғаиләләрҙе күреү ғәҙәти хәл. Шарттар уны үҙгәртә ала, әммә юғары кимәлдә тәрбиәгә ҡарағанда тәбиғәт мөһимерәк күренә. Насар шарттар үҙсүҙле, ныҡ ихтыярлы кешенең рухын һындыра ала, әммә йомшаҡ ихтыярлы кешене ихтыярлыраҡ итеү өсөн күп нимә эшләп булыр тип уйламайым.
Шулай ҙа бары тик үҙсүҙле булыу ғына етмәй. Үҙ-үҙеңә ҡарата талапсан да булырға кәрәк. Ихтыярлы, әммә үҙ теләктәренә ирек ҡуйған кешене тәүәккәл тип атамаҫтар ине. Тәүәккәллек һеҙҙең үҙсүҙлелегегеҙҙең ныҡлы тәртип һәм түҙемлек (дисциплина) менән тигеҙләнеүен аңлата.
Был «тигеҙләнеш» тигән һүҙ бик мөһим. Ҡайһы тиклем үҙсүҙлерәк булһағыҙ, шул тиклем тәртиплелерәк булырға тейешһегеҙ. Ихтыярығыҙ ни тиклем көслөрәк булһа, үҙегеҙҙән башҡа бер кем дә һеҙҙең менән бәхәсләшә алмаҫ. Ә һеҙҙең менән кемдер бәхәсләшергә тейеш, сөнки һәр кемдә төпкө инстинкттар, түбән теләктәр бар, һәм әгәр һеҙҙә ихтыяр көсө тәртипкә ҡарағанда күберәк булһа, һеҙ уларға биреләсәкһегеҙ һәм наркомания кеүек урындағы максимумда тороп ҡаласаҡһығыҙ.
Ихтыяр менән тәртипте шыуып торған ҡауын орлоғон ҡыҫҡан ике бармаҡ кеүек күҙ алдына килтерергә була. Улар ни тиклем нығыраҡ ҡыҫһа, орлоҡ шул тиклем алыҫыраҡ оса, әммә икеһе лә тигеҙ ҡыҫырға тейеш, юғиһә орлоҡ ситкә боролоп осасаҡ.
Әгәр был дөрөҫ булһа, уның ҡыҙыҡлы эҙемтәләре бар, сөнки тәртипте үҫтереп була, һәм ысынында ул кеше ғүмере дауамында ярайһы уҡ үҙгәреүсән. Әгәр тәүәккәллек ысынында ихтыяр менән тәртиптең ҡабатландығы икән, тимәк, тәртиплелерәк булып, һеҙ тәүәккәлерәк тә була алаһығыҙ. [1]
Ҡауын орлоғо моделенең тағы бер эҙемтәһе: һеҙ ни тиклем үҙсүҙлерәк булһағыҙ, тәртипһеҙ булыу шул тиклем хәүефлерәк. Быны раҫлаған миҫалдар етерлек һымаҡ. Ҡайһы бер бик дәртле кешеләрҙең тормошонда ҡанат ҡағыуға оҡшаш хәлде күрергә була: улар бер ҙур эштәр эшләү, бер бөтөнләй бер ни ҙә эшләмәү араһында ө өрөлә. Ситтән ҡарағанда был биполяр боҙолоуға ныҡ оҡшар ине.
Шулай ҙа ҡауын орлоғо моделе кәм тигәндә бер яҡтан теүәл түгел: ул статик. Ысынында тәртипһеҙлектең хәүефе ҡыҙыҡтырыуҙар (вәсвәсәләр) менән бергә арта бара. Был иһә ҡыҙыҡлы бер фекергә килтерә: тәүәккәллек үҙ-үҙен ашауға, ҡаҡшатыуға ынтыла. Әгәр бөйөк эштәргә өлгәшеү өсөн етерлек дәрәжәлә тәүәккәл булһағыҙ, был, моғайын, тирә-яғығыҙҙағы вәсвәсәләр һанын арттырыр. Әгәр һеҙ шул уҡ дәүмәлдә тәртиплелерәк булмаһағыҙ, үҙсүҙлелек өҫтөнлөк аласаҡ һәм уңыштарығыҙ уртаса кимәлгә кире ҡайтасаҡ.
Шуға күрә Шекспирҙың Цезары ябыҡ кешеләрҙе шул тиклем хәүефле тип иҫәпләгән. Уларҙы власҡа эйәрә килгән ваҡ-төйәк еңеллектәр ҡыҙыҡтырмаған.
Ҡауын орлоғо моделе саманан тыш тәртипле булыу ҙа мөмкин тигәнде аңлата. Был ысынлап та шулаймы? Минеңсә, үҙсүҙлелеге артыҡ тәртип менән баҫылған һәм үҙҙәренә ҡарата шул тиклем ҡаты булмаһалар, күберәккә өлгәшер инек тигән кешеләр барҙыр, моғайын. Ололар уңышһыҙлыҡҡа осраған ерҙә йәштәрҙең ҡайһы саҡ уңышҡа өлгәшеүенең бер сәбәбе — үҙҙәренең ни тиклем оҫтаһыҙ икәнен аңламауҙары. Был уларға дефицит сығымдарға оҡшаш хәрәкәт итергә мөмкинлек бирә. Тәү башлап берәй эшкә тотонғанда, улар үҙ ҡаҙаныштарын арттырып баһалай. Әммә был уларға эшләүҙе дауам итергә ышаныс бирә, һәм уларҙың һөҙөмтәләре яҡшыра. Ә күҙе асығыраҡ булған кеше үҙенең башланғыс яраҡһыҙлығын асыҡ күрер ине һәм, бәлки, дауам итеүҙән туҡтар ине.
Тәүәккәллектең тағы бер төп компоненты бар: амбиция. Үҙсүҙлелек һәм тәртип һеҙҙе маҡсатығыҙға алып барһа, амбиция — шул маҡсатты нисек һайлауығыҙҙыр.
Амбицияны тәүәккәллектең өлөшө тип әйтеү тулыһынса дөрөҫмө, белмәйем, әммә улар бер-береһенә бөтөнләй ят түгел. Әгәр берәйһе бик ябай ғына бер нәмәне эшләргә ныҡ тәүәккәлмен тип әйтһә, был урынһыҙ яңғырар ине.
Һәм бәхеткә күрә, амбиция ярайһы уҡ үҙгәреүсән күренә; уны арттырыу өсөн күп нимә эшләргә була. Күпселек кеше, айырыуса йәш сағында, ҡайһы тиклем амбициялы булырға кәрәклеген белмәй. Улар нимәнең ауыр булыуын йәки үҙҙәренең нимәгә һәләтле икәнен аңламай. Һәм был проблема тиңдәштәрҙең аҙ булыуы менән тағы ла ҡатмарлаша. Амбициялы кешеләр һирәк осрай, шуға күрә, ғүмерҙең башында булған кеүек, барыһы ла бергә буталһа, амбициялыларҙың үҙҙәре кеүек амбициялы тиңдәштәре күп булмаясаҡ. Бындай кешеләрҙе алып башҡа амбициялы кешеләр менән бергә ҡуйһаң, улар һыу һибелгән шиңгән үҫемлектәр кеүек сәскә ата. Моғайын, күпселек амбициялы кешеләр, йәштәренә ҡарамаҫтан, амбициялы тиңдәштәренән алырлыҡ дәртләндереүгә һыуһағандыр. [2]
Уңыштар ҙа амбицияны үҫтерергә ынтыла. Һәр аҙым һайын киләһе юлы тағы ла алыҫыраҡҡа ынтылырға ышаныс алаһығыҙ.
Ҡыҫҡаһы, тәүәккәллек бына нисек эшләй кеүек: ул тәртип менән тигеҙләнгән һәм амбиция менән йүнәлтелгән үҙсүҙлелектән тора. Һәм, бәхеткә күрә, был өс сифаттың кәм тигәндә икәүһен үҫтереп була. Һеҙ ихтыяр көсөгөҙҙө бер аҙ арттыра алаһығыҙҙыр; үҙ-үҙеңде ҡулда тотоу тәртибенә һис шикһеҙ өйрәнә алаһығыҙ; ә амбицияға килгәндә, һәр кем тиерлек уның ҡытлығынан яфалана.
Хәҙер тәүәккәллекте бер аҙ яҡшыраҡ аңлайым кеүек. Әммә бер аҙ ғына: үҙсүҙлелек, тәртип һәм амбиция — барыһы ла тәүәккәллек кеүек үк ҡатмарлы төшөнсәләр. [3]
Шуны ла иҫәпкә алығыҙ: тәүәккәллек менән талант ҡына бөтә хәлде хәл итмәй. Уңышҡа өлгәшеүҙә өсөнсө фактор бар: эште ни тиклем яратыуығыҙ. Әгәр һеҙ ысынлап та берәй нәмә өҫтөндә эшләүҙе яратаһығыҙ икән, һеҙгә үҙегеҙҙе этәрер өсөн тәүәккәллек кәрәкмәй; был һеҙ барыбер эшләйәсәк нәмә. Әммә эштең күпселек төрҙәрендә үҙегеҙгә оҡшамаған яҡтар була, сөнки күпселек эш башҡа кешеләр өсөн нимәлер эшләүҙән тора, һәм уларҙың ихтыяждары йөкмәткән бурыстарҙың һеҙ эшләргә теләгән нәмә менән тулыһынса тап килеүе бик икеле.
Ысынында, әгәр иң күп байлыҡ булдырырға теләһәгеҙ, бының юлы — үҙ мәнфәғәттәрегеҙгә ҡарағанда уларҙың ихтыяждарына күберәк иғтибар биреү һәм аралағы айырманы тәүәккәллек менән ҡаплау.
Иҫкәрмәләр
[1] Ябайлаштырып әйткәндә. Ҡауын орлоғо моделе аша минең раҫлағаным шул: тәүәккәллек wd^m - k|w - d|^n дәүмәленә пропорциональ, бында w — ихтыяр, ә d — тәртип (дисциплина).
[2] Был тигәнде аңлата: йәмғиәткә дөйөм ярҙам итеүҙең иң яҡшы юлдарының береһе — амбициялы кешеләрҙе бергә туплаған саралар һәм институттар булдырыу. Был реакторҙан көйләүсе быуындарҙы һурып алыуға оҡшаш: улар сығарған энергия, ғәҙәттә уларҙы уратып алған ябай кешеләргә йотолмайынса, башҡа амбициялы кешеләрҙе дәртләндерә.
Киреһенсә, ҡайһы бер Европа илдәре эшләгән кеүек, университеттарығыҙҙың береһе лә башҡаларынан һиҙелерлек өҫтөн булмаһын тип тырышыу хаталыр, моғайын.
[3] Мәҫәлән, үҙсүҙлелектең ике өлөшө барлығы асыҡ күренә: ныҡышмалылыҡ (ҡырыҫ тиҫкәрелек) һәм энергия. Беренсеһе генә булғанда, кеше ныҡышмалы-хәрәкәтһеҙ булып ҡала. Икенсеһе генә булһа, кеше елбәҙәккә әйләнә. Үҙсүҙле кешеләр ҡартайған һайын йәки башҡа сәбәп менән энергияларын юғалтҡан һайын, улар бары тик тиҫкәрегә генә әйләнеүсән.
Был яҙманың ҡараламаларын уҡып сыҡҡандары өсөн Сэм Альтманға, Джессика Ливингстонға һәм Роберт Моррисҡа рәхмәт.