Башка инвесторлар кебек үк, без дә кайсы стартапларның уңышка ирешәчәген алдан белергә өйрәнү өчен күп вакыт сарыф итәбез. Бәлки, без моның турында күпчелеккә караганда күбрәк уйлыйбыздыр, чөнки без иң иртә баскычта инвестиция салабыз. Гадәттә безгә бары тик фаразлауга гына таянырга кала.
Без тиз арада уңышның иң мөһим күрсәткече тәвәккәллек (ихтыяр көче һәм ныклык) икәнен аңладык. Башта без моны акыл сәләтедер дип уйлаган идек. Һәркем стартапларның уңышын нәкъ менә шуның белән бәйләргә ярата. Компаниянең нигезләүчеләре бик акыллы булганга җиңде дигән тарих күпкә матуррак яңгырый. Мондый хикәяләрне тарата торган PR-белгечләр һәм хәбәрчеләр үзләре дә аларга ышаналардыр. Ләкин акыллы булу, һичшиксез, ярдәм итсә дә, бу хәлиткеч фактор түгел. Дөньяда Билл Гейтс кебек үк акыллы, әмма бернәрсәгә дә ирешмәгән бик күп кеше бар.
Күпчелек өлкәләрдә сәләткә тәвәккәллеккә караганда артык зур бәя бирелә — өлешчә бу матуррак хикәя булганга, өлешчә күзәтүчеләргә үзләренең ялкаулыгын аклау өчен сәбәп биргәнгә, һәм өлешчә билгеле бер вакыттан соң тәвәккәллек сәләт кебек күренә башлаганга күрә.
Тәвәккәллеккә артык зур бәя бирелгән бер генә өлкәне дә күз алдына китерә алмыйм, ләкин тәвәккәллек белән сәләтнең чагыштырмача мөһимлеге бераз үзгәрергә мөмкин. Сәләт, мөгаен, «чистарак» эш төрләрендә күбрәк әһәмияткә иядер, ягъни кеше күп төрле мәсьәләләр урынына нигездә бердәнбер төр мәсьәләне чишкән очракларда. Минемчә, тәвәккәллек сезне математикада, әйтик, оешкан җинаятьчелектәге кебек еракка алып бара алмас иде.
Бу чагыштыру белән мин күбрәк сәләткә таянган эш төрләре һәрвакыт соклангычрак дип әйтергә теләмим. Күпчелек кеше саннарның озын рәтен ятлауга караганда математикада яхшы булу соклангычрак дигән фикер белән килешер, гәрчә соңгысы күбрәк табигый сәләткә бәйле булса да.
Кешеләрнең стартап нигезләүчеләре акыллырак булганга җиңә дип ышануларының бер сәбәбе, бәлки, элеккеге чор компанияләренә караганда технологик стартапларда зиһеннең күбрәк роль уйнавыдыр. Интернетта эзләү тармагында өстенлек итәр өчен, тимер юллар, кунакханәләр яки газеталар тармагында өстенлек итүгә караганда, чыннан да бераз акыллырак булырга кирәктер. Һәм бу, мөгаен, дәвам итүче бер тенденциядер. Ләкин хәтта иң югары технологияле тармакларда да уңыш зиһенгә караганда күбрәк тәвәккәллеккә бәйле.
Әгәр тәвәккәллек шулкадәр мөһим икән, без аның состав өлешләрен аера алабызмы? Аларның кайберләре башкаларыннан мөһимрәкме? Үзеңдә үстереп була торган сыйфатлар бармы?
Тәвәккәллекнең иң гади формасы — үҗәт ихтыяр. Берәр нәрсәне теләсәң, ни генә булмасын, син аңа ирешергә тиешсең.
Үҗәт ихтыярның зур өлеше тумыштан бирелә торган булырга тиеш, чөнки бертуганнарның берсендә бу сыйфат икенчесенә караганда күпкә көчлерәк булган гаиләләрне еш күрергә туры килә. Шартлар аны үзгәртә ала, ләкин иң югары дәрәҗәдә табигать тәрбиягә караганда мөһимрәк булып тора. Начар шартлар ихтыяр көче көчле кешенең дә рухын сындырырга мөмкин, ләкин ихтыяры йомшак кешене ихтыярлырак итү өчен күп нәрсә эшләп булыр дип уйламыйм.
Ләкин нык ихтыярлы булу гына җитми. Үзеңә карата таләпчән дә булырга кирәк. Ихтыяры көчле, әмма үз нәфесенә ирек куйган кешене тәвәккәл дип атамаслар иде. Тәвәккәллек үҗәт ихтыярның дисциплина белән тигезләштерелүен күздә тота.
Бу тигезлек сүзе бик мәгънәле. Ихтыярыгыз никадәр көчле булса, шулкадәр дисциплиналырак булырга тиешсез. Ихтыярыгыз никадәр нык булса, үзегездән башка беркем дә сезнең белән бәхәсләшә алмаячак. Ә сезнең белән кемдер бәхәсләшергә тиеш, чөнки һәркемнең түбән теләкләре бар, һәм сездә дисциплинага караганда ихтыяр күбрәк булса, сез аларга җиңеләчәксез һәм наркомания кебек локаль максимумга килеп эләгәчәксез.
Без ихтыярны һәм дисциплинаны шугалак карбыз орлыгын кысучы ике бармак кебек күз алдына китерә алабыз. Алар никадәр ныграк кысса, орлык шулкадәр ераграк оча, ләкин алар икесе дә тигез кысарга тиеш, югыйсә орлык кырыйга очып чыгып таячак.
Әгәр бу дөрес булса, аның кызыклы нәтиҗәләре бар, чөнки дисциплинаны үстереп була, һәм чынлыкта ул кеше тормышы дәвамында шактый нык үзгәрергә мөмкин. Әгәр тәвәккәллек чынлыкта ихтыяр һәм дисциплинаның бергәлек җимеше икән, димәк, дисциплиналырак булып, тәвәккәллерәк булырга мөмкин. [1]
Карбыз орлыгы моделенең тагын бер нәтиҗәсе шунда: сезнең ихтыярыгыз никадәр үҗәт булса, тәртипсез (дисциплинасыз) булу шулкадәр куркынычрак. Моны раслаучы мисаллар бик күп кебек. Кайбер бик дәртле кешеләрнең тормышында сез канат тирбәнүе кебек нәрсәне күрәсез, анда алар бөек эшләр эшләү белән бернинди эш эшләмәү арасында чиратлашалар. Тышкы яктан бу биполяр бозылуга бик нык охшаган булыр иде.
Шулай да, карбыз орлыгы моделе ким дигәндә бер яктан дөрес түгел: ул статик. Чынлыкта исә дисциплинасызлыкның куркынычлары вәсвәсәләр белән бергә арта. Димәк, кызыклы ягы шул: тәвәккәллек үзе үзен җимерүгә омтыла. Әгәр бөек эшләргә ирешү өчен җитәрлек дәрәҗәдә тәвәккәл булсагыз, бу, мөгаен, сезнең тирәдәге вәсвәсәләр санын арттырыр. Шул ук дәрәҗәдә дисциплиналырак булмасагыз, үҗәт ихтыяр өстенлек алыр, һәм сезнең казанышларыгыз уртача дәрәҗәгә кайтыр.
Шуңа күрә Шекспирның Цезаре ябык кешеләрне шулкадәр куркыныч дип санаган. Хакимиятнең вак-төяк кызыктыргычлары аларны алдый алмаган.
Карбыз орлыгы моделе артык дисциплиналы булу да мөмкин дигәнне аңлата. Бу чыннан да шулаймы? Минемчә, ихтыяр көче артык зур дисциплина белән басылган һәм үзләренә артык таләпчән булмасалар, күбрәккә ирешер идек дигән кешеләр чыннан да бардыр. Яшьләрнең өлкәннәр уңышсызлыкка очраган урында кайвакыт уңышка ирешүенең бер сәбәбе — үзләренең никадәр сәләтсез икәнен аңламаулары. Бу аларга бернинди дефицит чыгымнар тотарга мөмкинлек бирә. Алар берәр эш башлаганда, үз казанышларына артык зур бәя бирәләр. Ләкин бу аларга эшне дәвам итү өчен ышаныч бирә, һәм аларның нәтиҗәләре яхшыра. Ә күзләре ачыграк булган кеше үзенең башлангыч сәләтсезлеген бар асылында күрер иде һәм, бәлки, дәвам итүдән шикләнер иде.
Тәвәккәллекнең тагын бер төп өлеше бар: амбиция. Ихтыяр көче һәм дисциплина сезне максатка алып баручы чара булса, амбиция — ул максатны сайлау юлыгыз.
Амбиция тәвәккәллекнең бер өлеше дип әйтү тулысынча дөресме-юкмы икәнен белмим, ләкин алар бөтенләй үк бәйсез нәрсәләр түгел. Берәрсе гади генә нәрсәне эшләүгә бик тәвәккәл булуын әйтсә, бу сәер яңгырар иде.
Һәм бәхеткә, амбиция шактый үзгәрүчән булып күренә; аны арттыру өчен күп нәрсә эшләргә була. Күпчелек кеше, бигрәк тә яшь чакта, никадәр амбицияле булырга кирәклеген белми. Алар нәрсәнең авыр икәнен яки нәрсәгә сәләтле булуларын белмиләр. Һәм тирә-юньдә фикердәшләрнең аз булуы бу проблеманы тагын да катлауландыра. Амбицияле кешеләр сирәк очрый, шуңа күрә барысы да тәртипсез рәвештә буталса — кешеләр тормышының башында гадәттә шулай була — амбициялеләрнең тирәсендә андый тиңдәшләре күп булмаячак. Мондый кешеләрне алып башка амбицияле кешеләр белән бергә куйсагыз, алар су сибелгән сула язган үсемлекләр кебек чәчәк ата. Мөгаен, күпчелек амбицияле кешеләр үз яшьләренә карамастан, башка амбицияле дусларыннан алырлык ярдәмгә һәм дәртләндерүгә мохтаҗдыр. [2]
Казанышлар да сезнең амбицияләрегезне арттыра. Һәр адым саен сез киләсе юлы тагын да ераграк омтылу өчен үзегезгә ышаныч табасыз.
Шулай итеп, кыскача әйткәндә, тәвәккәллек менә ничек эшли кебек: ул дисциплина белән тигезләнгән һәм амбиция тарафыннан юнәлтелгән үҗәт ихтыярдан тора. Һәм бәхеткә, бу өч сыйфатның ким дигәндә икесен үстерергә була. Ихтыяр көчегезне ниндидер дәрәҗәдә арттыра алуыгыз мөмкин; сез һичшиксез үзеңне тота белүне өйрәнә аласыз; ә амбиция мәсьәләсенә килгәндә, һәркем диярлек рухи яктан тулыланмаган хәлдә.
Хәзер мин тәвәккәллекне бераз яхшырак аңлыйм кебек. Ләкин бары тик бераз гына: үҗәт ихтыяр, дисциплина һәм амбиция төшенчәләренең барысы да тәвәккәллек кебек үк катлаулы. [3]
Шунысын да онытмагыз: тәвәккәллек һәм сәләт белән генә барысы да бетми. Уңышка ирешүдә өченче фактор да бар: эшне никадәр яратуыгыз. Әгәр берәр нәрсә өстендә эшләүне чыннан да яратсагыз, сезгә үзегезне куу өчен тәвәккәллек кирәкми; сез аны барыбер эшләр идегез. Ләкин эшнең күпчелек төрләренең үзегезгә ошамаган яклары була, чөнки күпчелек эш башка кешеләр өчен нәрсәдер эшләүдән тора, һәм аларның ихтыяҗлары тудырган бурычлар сез эшләргә теләгән нәрсә белән тулысынча туры килер дип көтү бик икеле.
Чыннан да, әгәр сез иң зур байлык тудырырга телисез икән, моның юлы — үз кызыксынуларыгызга караганда аларның ихтыяҗларына күбрәк игътибар итү һәм арадагы аерманы тәвәккәллек белән каплау.
Искәрмәләр
[1] Гадирәк әйткәндә. Мин карбыз орлыгы моделе белән расларга теләгән нәрсә: тәвәккәллек wd^m - k|w - d|^n формуласына пропорциональ, монда w — ихтыяр, ә d — дисциплина.
[2] Димәк, җәмгыятькә гомумән ярдәм итүнең иң яхшы ысулларының берсе — амбицияле кешеләрне бергә туплаучы чаралар һәм институтлар булдыру. Бу реактордан көйләү үзәкләрен тартып чыгаруга охшаш: алар тараткан энергия, үзләре гадәттә чолгап алынган гади кешеләр тарафыннан йотылу урынына, башка амбицияле кешеләрне канатландыра.
Киресенчә, кайбер Европа илләре кебек эшләп, бер генә университетыгызның да башкалардан сизелерлек дәрәҗәдә өстен булмавын тәэмин итәргә тырышу — хатадыр, мөгаен.
[3] Мәсәлән, үҗәт ихтыярның ике өлеше ачык күренә: тискәрелек һәм энергия. Беренчесе генә булганда, кеше үҗәт төстә хәрәкәтсез кала. Икенчесе генә булса, җиңел холыклы кеше чыга. Үҗәт ихтыярлы кешеләр картайган саен яки башка сәбәпләр аркасында үз энергияләрен югалткан саен, алар гади генә тискәре кешегә әйләнергә омтылалар.
Бу язманың караламаларын укыганнары өчен Сэм Альтманга, Джессика Ливингстонга һәм Роберт Морриска рәхмәтемне белдерәм.